Νίκος Μελέτης

Το ερώτημα που προέκυψε και με την πρόσφατη έντονη δημόσια αντιπαράθεση είναι : υπάρχουν σήμερα «γκρίζες ζώνες» στο Αιγαίο;

Πριν απαντηθεί το ερώτημα, είναι αναγκαία μια σύντομη αποτύπωση των όσων εξελίχθηκαν το 1995 και το 1996 , που σημάδεψαν ανεξίτηλα τις ελληνοτουρκικές σχέσεις.

Οι βραχονησίδες του Αιγαίου είχαν ενταχθεί από την Ελλάδα στον Κανονισμό EC Directive 92/43 για το πρόγραμμα NATURA 2000, ενώ τον Νοέμβριο του 1995, με πρωτοβουλία των Υπουργείων Άμυνας και Αιγαίου (Μ. Μπετενιώτης και Α. Κοτσακάς), υπήρξε πρωτοβουλία για εποικισμό των βραχονησίδων. Μάλιστα, στη διαδικασία αυτή είχαν προκύψει πολλοί υποψήφιοι σχεδόν 1500, οι περισσότεροι ξένοι υπήκοοι.

Το σχέδιο δεν ήταν μόνο να δοθεί ζωή στις βραχονησίδες, αλλά να εξασφαλιστεί ανθρώπινη παρουσία και στοιχειώδης οικονομική δραστηριότητα, που θα έδινε έτσι πλεονέκτημα στις βραχονησίδες αυτές, εάν και όποτε ετίθετο ζήτημα αναγνώρισης θαλάσσιων ζωνών, σύμφωνα με τις διατάξεις της UNCLOS, που μόλις είχε κυρωθεί από την Ελληνική Βουλή.

Ακολούθησε το επεισόδιο με την προσάραξη του τουρκικού πλοίου στα Ίμια στις 25 Δεκεμβριου 1995, που οδήγησε στην ανταλλαγή ρηματικών διακοινώσεων μεταξύ των δύο πλευρών και στην πρώτη επίσημη αμφισβήτηση της ελληνικής κυριαρχίας στις δύο νησίδες από την Τουρκία, η οποία απορρίφθηκε από το ελληνικό ΥΠΕΞ.

Κατόπιν υπήρξε η ανάληψη ιδιωτικών πρωτοβουλιών με τις σημαίες, που παρέσυρε την Ελλάδα στην στρατικοποίηση της κρίσης ,οδήγησε στην κλιμάκωση και στο επεισόδιο τη νύχτα της 30ής Ιανουαρίου και στην αποκλιμάκωση, η οποία επετεύχθη με την αμερικανική παρέμβαση και την επιθετική διπλωματία του Ρ. Χόλμπρουκ. Με μια συμφωνία αποκλιμάκωσης προβληματική και αμφιλεγόμενη, που προέβλεπε επιστροφή στο status quo ante και το τρίπτυχο: no ships, no troops, no flags.

Έτσι αυτή η …«δημιουργική» διπλωματία, επέστρεφε τυπικά στην προτέρα κατάσταση, όπου γύρω από τις νησίδες δεν υπήρχε ναυτική παρουσία των δύο χωρών, δεν υπήρχε στρατιωτική παρουσία πάνω στις δύο βραχονησίδες και δεν υπήρχαν επίσημα τοποθετημένες σημαίες.

Όμως, ουδέποτε ίσχυσε το status quo ante σε ό,τι αφορά την ουσία. Τα Ίμια δεν μπορούν πλέον να φιλοξενήσουν δραστηριότητες όπως η βόσκηση των κατσικιών της οικογένειας του αείμνηστου βοσκού της Ψερίμου Βεζυρόπουλου. Ούτε φυσικά υπήρξε έκτοτε συνέχεια σε προγράμματα όπως αυτό της Ορνιθολογικής Εταιρείας, που είχε φθάσει στις βραχονησίδες τον Απρίλιο και τον Μάιο του 1995, αλλά και το πρόγραμμα του Βιολογικού Τμήματος του Πανεπιστημίου Πατρών, που είχε πραγματοποιήσει έρευνες επί των Ιμίων από το 1988 (πρόγραμμα PENED).Η προσέγγιση ελληνικών αλιευτικών, όπως γινόταν επί δεκαετίες, προκαλεί άμεση κινητοποίηση του τουρκικού Λιμενικού και φυσικά οι νησίδες είναι περιορισμένης κυριαρχίας, καθώς δεν νοείται να υπάρχει περιορισμός σε επίσημες κρατικές αρχές να προσεγγίζουν το έδαφος των νησίδων, για το οποίο μάλιστα είχε αναληφθεί η «δέσμευση» για μη ανάρτηση ελληνικής σημαίας.

Η πιο θλιβερή απόδειξη αυτού είναι οι δύο απόπειρες του πρώην υπουργού Άμυνας Π. Καμμένου να τιμήσει τους τρεις ήρωες των Ιμίων: τη μία φορά πετώντας από …ελικόπτερο στεφάνι στη θάλασσα σε απόσταση από τα Ίμια και τη δεύτερη πετώντας το στεφάνι στη θάλασσα από σκάφος, επίσης σε απόσταση από τα Ίμια, ενώ μεταξύ του ελληνικού σκάφους και των βραχονησίδων παρεμβαλλόταν σκάφος του τουρκικού Λιμενικού (σ.σ. φωτογραφίες είχε δώσει στη δημοσιότητα το ίδιο το γραφείο του τότε υπουργού).

Το 2016, η συμφωνία στο ΝΑΤΟ για ναυτική επιτήρηση από τη Συμμαχία με στόχο την αποτροπή μεταναστευτικών ροών στο Αιγαίο, τελικά ορίστηκε για την περιοχή βορείως των Ιμίων, προκειμένου να αποτραπεί μια νέα αντιπαράθεση μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας στο πλαίσιο της Συμμαχίας, με την Άγκυρα να αμφισβητεί την ελληνική κυριαρχία.

Η θεωρία των «γκρίζων ζωνών» αποκαλύφθηκε για πρώτη φορά από τον Τούρκο Υπουργό Εξωτερικών Ε. Γκιονενσάι σε Σύνοδο του ΟΣΕΠ στο Βουκουρέστι τον Απρίλιο του 1996 (βλ. σχετικά: Μ. Ιγνατίου – Ν. Μελέτης, Από τα Ίμια στη Μαδρίτη: η Συμφωνία που γκρίζαρε το Αιγαίο, εκδόσεις Πεδίο), ενώ τρεις μήνες αργότερα η Τζουμχουριέτ αποκάλυπτε απόσπασμα από μια πολυσέλιδη, τότε απόρρητη, έκδοση του «Αρχηγείου Ακαδημιών Πολέμου της Τουρκίας» με τίτλο Γεωγραφική – Ιστορική – Νομική Κατάσταση των νησιών, νησίδων και βραχονησίδων του Αιγαίου και οι εφαρμοζόμενες πολιτικές, που αποτελεί το «Ευαγγέλιο» της θεωρίας των «γκρίζων ζωνών».

Με βάση και αυτό το πόνημα, η τουρκική διπλωματία όλα τα επόμενα χρόνια ξεδίπλωσε την αμφισβήτηση της ελληνικής κυριαρχίας, με τη θέση περί νησιών, νησίδων και βραχονησίδων που παρανόμως δήθεν εμφανίζονται να είναι υπό ελληνική κυριαρχία. Παρουσιάζοντας συνήθως με ασάφεια τη λίστα των νησιών αυτών, την λεγόεμνη «EGAYDAAK», άλλοτε περιελάμβανε 100, άλλοτε 150 και άλλοτε περισσότερα νησιά του ελληνικού αρχιπελάγους, ακόμη και κατοικημένα.

Η θεωρία των «γκρίζων ζωνών», παρά το γεγονός ότι από αρκετούς διπλωμάτες, πολιτικούς και αναλυτές θεωρείται απλώς ένα διαπραγματευτικό χαρτί προκειμένου να πιεστεί η Ελλάδα και να υποχωρήσει στο θέμα του εύρους των χωρικών υδάτων , το οποίο προφανώς παραμένει το μείζον ζήτημα για την Τουρκία, επιδιώκοντας τη μικρότερη δυνατή επέκταση , έχει αποκτήσει κεντρικό χαρακτήρα στην τουρκική εξωτερική πολιτική και πλέον είναι εξαιρετικά δύσκολο να εγκαταλειφθεί, ακόμη και εάν υπάρξουν ελληνικές υποχωρήσεις στο θέμα του εύρους των χωρικών υδάτων και της έκτασης της υπό διαμοιρασμό υφαλοκρηπίδας του Αιγαίου.

Είναι πολλές οι περιπτώσεις όπου η Τουρκία επαναφέρει το θέμα των «γκρίζων ζωνών», είτε στο πεδίο είτε σε διπλωματικό επίπεδο.

Η Ελλάδα σταθερά απορρίπτει αυτές τις αξιώσεις και, τουλάχιστον τα τελευταία χρόνια, έχει επιδιωχθεί ώστε και επισκέψεις της στρατιωτικής ηγεσίας και της ηγεσίας του ΥΕΘΑ να γίνονται σε νησίδες που η Τουρκία θεωρεί «γκρίζες ζώνες», προκαλώντας βεβαιως και επίσημες διαμαρτυρίες της Άγκυρας. Παράλληλα, πρόσφατα, παρά τις έντονες αντιδράσεις της Τουρκίας, η Αθήνα συμπεριέλαβε την Κίναρο, τα Λέβιθα και τα Μαύρα, νησίδες μεταξύ Αμοργού και Λέρου,που αμφισβητεί η Τουρκία , στο Θαλάσσιο Πάρκο Νοτίων Κυκλάδων.

Η πρωτοβουλία αυτή προκάλεσε αντιδράσεις της Τουρκίας, με αναφορές σε «γεωγραφικούς σχηματισμούς απροσδιόριστης κυριαρχίας».

«Γκρίζες ζώνες» δεν υπάρχουν στο Αιγαίο και ποτέ η Ελλάδα δεν θα δεχθεί την αμφισβήτηση ελληνικού εδάφους, είτε αφορά νησί είτε μικρή βραχονησίδα η βράχο , ούτε θα υπάρξει κυβέρνηση που θα αναλάβει την ευθύνη για παραπομπή τέτοιας «διαφοράς» στην κρίση οποιουδήποτε δικαστικού μηχανισμού.

Όμως, τα Ίμια δεν γύρισαν μετά το επεισόδιο του 1996 στην προτέρα κατάσταση και παραμένουν σε ένα ασαφές καθεστώς, το οποίο πάντως δεν προσομοιάζει με καθεστώς πλήρους ελληνικής κυριαρχίας, δημιουργώντας έτσι ένα διαρκές κακό προηγούμενο στο Αιγαίο. Και αυτή ήταν η βαρύτατη αρνητική κληρονομιά που άφησε η κριση του 1996 και η διαχείριση της.