Μάριος Καλέας

Είτε επρόκειτο για νόμιμες οδούς μετανάστευσης είτε για τη διαχείριση της παράνομης μετανάστευσης, στο επίκεντρο κάθε σχετικής συζήτησης κυριαρχούσε ο απόηχος των θεμελιωδών δικαιωμάτων με άμεση αναφορά στο διεθνές δίκαιο και τις ισχύουσες κανονιστικές Συμβάσεις που αποτελούν τον ακρογωνιαίο λίθο του (π.χ. Σύμβαση της Γενεύης).

Επιπρόσθετα, μετά την κατάρρευση του ανατολικού μπλοκ στις αρχές της δεκαετίας του 1990, η προσέγγιση αυτή περαιτέρω ισχυροποιήθηκε από τη μεταψυχροπολεμική αισιοδοξία σύμφωνα με την οποία η παγκοσμιοποίηση, ο φιλελευθερισμός και η οικονομία της αγοράς θα αποδυνάμωναν τα έθνη-κράτη καταργώντας τα σύνορα ελλείψει πλέον ιδεολογικών διαφορών και αξιακών συγκρούσεων, επιτρέποντας με αυτόν τον τρόπο τις ανεμπόδιστες οριζόντιες ειρηνικές μετακινήσεις κεφαλαίων και πληθυσμών.

Η μονομέρεια, ωστόσο, της συγκεκριμένης προσέγγισης και η συστηματικά δυσανάλογη εστίαση στο ηθικό πεδίο του δικαιωματισμού της μετανάστευσης υπέσκαψαν την έννοια της εθνικής κυριαρχίας, ήτοι της αποκλειστικής εξουσίας που ασκεί ένα κράτος εντός των συνόρων του, η οποία του επιτρέπει να αποφασίζει ελεύθερα και ανεξάρτητα για τα εσωτερικά και εξωτερικά του ζητήματα, χωρίς εξωτερικές παρεμβάσεις (βλ. Jean Bodin). Η εδαφική επικράτεια, τα σύνορα, η επιβολή του νόμου, ο κρατικός έλεγχος ως δομικές έννοιες της εθνικής κυριαρχίας καταποντίστηκαν ιδεολογικά και διαβρώθηκαν σημειολογικά, ενώ κάποιοι σκοπίμως πλέον τις τοποθετούν ως φύσει ασύμβατες με τη μετανάστευση, και de facto στον αντίποδα αυτής.

Αν και για αιώνες, λοιπόν, το οικοδόμημα της Δύσης βασίστηκε στην έννοια της Εθνικής κυριαρχίας, σήμερα, αυτή η σχέση έχει σε μεγάλο βαθμό ανατραπεί, γεγονός που έχει οδηγήσει στην ύπαρξη κρατών τυπικά κυρίαρχων αλλά επιχειρησιακά κορεσμένων, που είτε εκχωρούν αρμοδιότητες σε υπερεθνικά κέντρα αποφάσεων είτε αναζητούν επιχειρησιακό καταφύγιο σε Διεθνείς Οργανισμούς και ΜΚΟ.

Υπό το πρίσμα αυτό, το μεταναστευτικό αποτέλεσε έναν από τους βασικούς επιταχυντές της νέας αυτής πραγματικότητας. Όχι γιατί προκάλεσε από μόνο του την υπονόμευση του κράτους, αλλά γιατί αποκάλυψε με τον πλέον εμφατικό τρόπο τις αδυναμίες και τα διαχρονικά άλυτα προβλήματά του: έλλειψη στρατηγικού πλάνου, κατακερματισμός αρμοδιοτήτων, χρονοβόρες διοικητικές διαδικασίες, γραφειοκρατική γιγάντωση και επιχειρησιακή ατολμία.

Εδώ, όμως, βρίσκεται η μεγάλη αντίφαση των καιρών: χωρίς την ύπαρξη ενός οργανωμένου κρατικού μηχανισμού, η μετανάστευση από μόνη της δύναται να μετατραπεί σε διαχειριστικό χάος, σε ένα απότοκο αυθαιρεσίας που συμπαρασύρει προς την ασυδοσία κάθε έννοια κράτους δικαίου και θεσμικότητας. Το είδαμε στην Ευρώπη της μεταναστευτικής κρίσης το 2015, το διαπιστώσαμε για δεκαετίες στα σύνορα ΗΠΑ-Μεξικό, το παρατηρούμε στο Κανάλι με τις αλλεπάλληλες αφίξεις και την εν γένει διαχείρισή τους από τις Αρχές του Ηνωμένου Βασιλείου.

Με άλλα λόγια, το μεταναστευτικό στη Δύση, και ειδικότερα στην Ευρώπη, δεν είναι κρίση ανθρωπισμού ή κρίση των θεμελιωδών αξιών του μεταπολεμικού ευρωπαϊκού οικοδομήματος, όπως σκόπιμα επιχειρείται να παρουσιαστεί. Άλλωστε θα ήταν οξύμωρο εκατομμύρια μεταναστών και εκτοπισμένων να επιχειρούν να έρθουν σε μία ήπειρο γνωρίζοντας ότι υπάρχει έλλειμμα ανθρωπισμού τη στιγμή που επιλέγουν να διασχίσουν ενδιάμεσες ηπείρους και πολυάριθμες χώρες, ασφαλείς και μη. Η κρίση, αντιθέτως, είναι αμιγώς κρατικής αναποτελεσματικότητας και μειωμένης εθνικής κυριαρχίας.

Οι δυτικές κοινωνίες έχουν αποδείξει, συμπεριλαμβανομένης και της ελληνικής, ότι μπορούν να κατανοήσουν δύσκολες αποφάσεις, να αποδεχτούν σκληρά μέτρα όταν υπάρχει η αίσθηση ότι αυτά ευθυγραμμίζονται με το κοινό καλό, να προσαρμοστούν σε κοινωνικές μεταβολές για το βέλτιστο συμφέρον της πλειοψηφίας και να διαχειριστούν τις συνέπειες ευρύτερων γεωπολιτικών εξελίξεων, απόρροια εξωγενών παραγόντων. Αυτό που, όμως, αδυνατούν να επεξεργαστούν, να αποκωδικοποιήσουν και τελικώς να υιοθετήσουν ως αυταπόδεικτο γεγονός είναι η έλλειψη ελέγχου: στην προστασία των συνόρων, στην επιβολή του νόμου, στην καθημερινή συνδιαλλαγή με τις υπηρεσίες, στην εδραίωση του αισθήματος ασφάλειας.

Και όταν εμπεδώνεται σταδιακά από τους πολίτες αυτή η φθοροποιός αίσθηση της μη αναστρέψιμης αδυναμίας και αναποτελεσματικότητας του κρατικού μηχανισμού, είναι λογικό να αίρεται ταυτόχρονα η νομιμοποίηση της πολιτικής εξουσίας οδηγώντας συνακόλουθα είτε στην εμφάνιση φαινομένων αναρχίας ή/και ακυβερνησίας είτε στην επικράτηση ακραίων πολιτικών επιλογών, καθότι όπως διδάσκει η πολιτική οικονομία τα κενά εξουσίας σπάνια παραμένουν για μεγάλο διάστημα κενά.

Την προηγούμενη εβδομάδα περισσότεροι από 200.000 Βρετανοί βρέθηκαν στους δρόμους του Λονδίνου για να διαμαρτυρηθούν για την κατάρρευση του πολύπαθου Εθνικού Συστήματος Υγείας (NHS), την εκτόξευση του κόστους διαβίωσης, την αύξηση της εγκληματικότητας, την άνευ προηγουμένου στεγαστική κρίση, τη γκετοποίηση ολόκληρων περίχωρων στα οποία επικρατεί ο νόμος της Σαρία, και την εν γένει υποβάθμιση της ποιότητας της ζωής τους. Δέκα ημέρες νωρίτερα το Reform UK, του Ν. Farage, θριάμβευσε στις αυτοδιοικητικές εκλογές την ίδια στιγμή που το κυβερνούν δημοκρατικό κόμμα και οι Tories καταβαραθρώνονται εκλογικά και δημοσκοπικά: όχι γιατί οι Βρετανοί και ειδικά οι Λονδρέζοι έγιναν εν μία νυχτί ξενοφοβικοί ή εξτρεμιστές, ούτε γιατί θεωρούν τους εαυτούς τους φυλετικά ανώτερους από τους μετανάστες της διπλανής πόρτας. Αλλά γιατί βλέπουν στα παραδοσιακά κόμματα τους υπεύθυνους, οι οποίοι οφείλουν να πληρώσουν το τίμημα για την απώλεια του κρατικού ελέγχου και της αδυναμίας όλα αυτά τα χρόνια να διαχειριστούν συντεταγμένα, μεταξύ άλλων, την παράνομη μετανάστευση.
Η ιστορία, από την άλλη πλευρά, βρίθει παραδειγμάτων πολυπολιτισμικών κοινωνιών όπου η ειρηνική συνύπαρξη διαφορετικών θρησκευτικών κοινοτήτων και εθνοτικών ομάδων αποτέλεσε παράγοντα κοινωνικής ανάπτυξης και οικονομικής ευημερίας. Οι ευρωπαϊκές μητροπόλεις της Κεντρικής Ευρώπης του 19ου αιώνα, η Νέα Υόρκη που αφομοίωσε τεράστια μεταναστευτικά ρεύματα στις αρχές του 20ου αλλά και χώρες ολόκληρες όπως η Ελβετία, η Αυστραλία και ο Καναδάς οικοδομήθηκαν με βάση τον εθνοτικό πλουραλισμό. Αυτό, όμως, δεν συνέβη με χαλάρωση συνοριακών ελέγχων, αποδυνάμωση των θεσμών και κατάργηση του κράτους. Τουναντίον, σε όλες τις παραπάνω περιπτώσεις κοινό σημείο αναφοράς ήταν η ύπαρξη ενός σαφούς διοικητικού πλαισίου μίας κρατικά ελεγχόμενης μεταναστευτικής πολιτικής: αυστηρές διαδικασίες ελέγχου της εισόδου στη γεωγραφική τους επικράτεια, σαφείς κανόνες ένταξης και πολιτογράφησης και αναντίρρητο νομικό πλαίσιο όχι μόνο ως προς τα δικαιώματα αλλά και τις υποχρεώσεις γηγενών και μεταναστών.

Εν κατακλείδι, η Δύση τις τελευταίες δεκαετίες αντιμετώπισε κάθε δημόσια συζήτηση πέρα από τα δικαιώματα των μεταναστών ως ηθική παρέκκλιση φτάνοντας στο σημείο να «δαιμονοποιήσει» αρχές και αξίες στις οποίες εν πολλοίς οφείλει την πολιτισμική της πρόοδο. Θύμα της τάσεως αυτής είναι και η έννοια της εθνικής κυριαρχίας, η οποία είθισται να συνδέεται πλέον με τη μισαλλοδοξία και τον ρατσισμό, γεγονός που έχει προκαλέσει τη γενικότερη αμφισβήτηση στοιχείων αλληλένδετων και αναπόσπαστων με αυτή, όπως ο κρατικός έλεγχος, η ασφάλεια, οι θεσμοί, η κοινωνική συνοχή και σταθερότητα. Η κατάσταση αυτή αναπόφευκτα οδήγησε στην αποδυνάμωση των κρατών και άρα στη διαχειριστική τους ανεπάρκεια να αντιμετωπίσουν κατά τρόπο οργανωμένο φαινόμενα όπως η μαζική μετανάστευση. Ωστόσο, η ανάγκη των πολιτών για ασφάλεια, ευταξία και προβλεψιμότητα δεν μπορεί να συνεχίσει να αντιμετωπίζεται με ιδεολογικές παρωπίδες και να ταυτίζεται με την ακροδεξιά και τον εξτρεμισμό. Πρέπει να γίνει αντιληπτό ότι χωρίς ικανό κράτος, και αποτελεσματικούς μηχανισμούς, δεν μπορεί να υπάρξει αποτελεσματική προστασία των δικαιωμάτων, συμπεριλαμβανομένων και των δικαιωμάτων των μεταναστών. Κράτος και μετανάστευση δεν αποτελούν αντίπαλες έννοιες, αλλά μια δυναμική σχέση κανόνων και θεσμικής αντοχής.

*Μάριος Καλέας, Διοικητής της Ελληνικής Υπηρεσίας Ασύλου και Πρόεδρος του ΔΣ του Ευρωπαϊκού Οργανισμού για το Άσυλο
**Με το παρόν άρθρο εκφράζονται προσωπικές απόψεις του γράφοντος και όχι η επίσημη θέση της Ελληνικής Πολιτείας, της Δημόσιας Διοίκησης και του EUAA