Ευγενία Μανωλίδου

Ένα σύστημα που σαν αλγόριθμος μαθαίνει, εξελίσσεται και προσαρμόζεται στις εποχές διαμορφώνοντας την ίδια την αρχιτεκτονική της σκέψης.
Η ιστορία της ελληνικής γλώσσας θυμίζει πράγματι έναν αλγόριθμο. Όπως ένας αλγόριθμος βελτιώνει τη λειτουργία του μέσα στον χρόνο, έτσι και η ελληνική γλώσσα ενσωματώνει εμπειρίες αιώνων, δημιουργεί νέες μορφές έκφρασης και διατηρεί μια εντυπωσιακή εσωτερική συνοχή. Από την ομηρική γλώσσα των επών έως την αττική διάλεκτο της κλασικής εποχής, από την ελληνιστική κοινή της Μεσογείου έως τα βυζαντινά και τα νεότερα ελληνικά, εκτείνεται μια συνεχής αλυσίδα εξέλιξης που επιτρέπει ακόμη και σήμερα την αναγνώριση κοινών δομών, λέξεων και εννοιών.

Η δυναμική αυτή εξηγεί γιατί η ελληνική γλώσσα υπήρξε θεμέλιο της επιστημονικής σκέψης. Η φιλοσοφία, τα μαθηματικά, η ιατρική και η πολιτική θεωρία της αρχαιότητας ανέπτυξαν ένα εξαιρετικά ακριβές λεξιλόγιο εννοιών. Ελληνικοί όροι βρίσκονται στη βάση διεθνών λέξεων που εξακολουθούν να οργανώνουν τον τρόπο με τον οποίο περιγράφεται η γνώση. Η σύγχρονη επιστημονική ορολογία βασίζεται σε μεγάλο βαθμό σε αυτές τις γλωσσικές δομές, γεγονός που δείχνει ότι η ελληνική γλώσσα παραμένει ενεργό εργαλείο σκέψης.

Στην εποχή της ψηφιακής τεχνολογίας η παρουσία της ελληνικής γίνεται ακόμη πιο ενδιαφέρουσα. Οι γλώσσες προγραμματισμού και τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης λειτουργούν μέσω ακριβών ορισμών, κατηγοριών και λογικών σχέσεων, δηλαδή μέσω αρχών που διαμορφώθηκαν ήδη στην αρχαία ελληνική φιλοσοφία, ιδιαίτερα στο έργο του Αριστοτέλη. Η δομή της ελληνικής, με τη σαφή διάκριση μορφολογίας και σύνταξης και με τον πλούτο εννοιολογικών αποχρώσεων, προσφέρει ένα πρότυπο γλώσσας που οργανώνει τη σκέψη με ακρίβεια.

Την ίδια στιγμή χιλιάδες άνθρωποι σε ολόκληρο τον κόσμο συνεχίζουν να μαθαίνουν αρχαία και νέα ελληνικά. Πανεπιστήμια, ερευνητικά κέντρα και διεθνείς οργανισμοί διατηρούν ενεργή τη μελέτη της ελληνικής γλώσσας, ενώ νέες εκπαιδευτικές προσεγγίσεις αναδεικνύουν τη βιωματική διδασκαλία και την ενεργή χρήση της. Ακόμη και σήμερα νέες επιστημονικές ανακαλύψεις φωτίζουν αυτή τη συνέχεια. Πρόσφατη μελέτη των Han Lamers και Toon Van Hal έφερε στο φως ενενήντα άγνωστες ελληνικές παροιμίες του 17ου αιώνα, καταγεγραμμένες από τον λόγιο Ερμόδωρο Ρέγγιο, πολλές από τις οποίες παραμένουν οικείες και χρησιμοποιούνται ακόμη στη σύγχρονη ελληνική γλώσσα. Οι παροιμίες αυτές συμπυκνώνουν τρόπους σκέψης που διατηρούνται μέσα στη γλώσσα και μεταδίδονται από γενιά σε γενιά. Η παγκόσμια αυτή παρουσία συνδέεται με την αντίληψη ότι η ελληνική γλώσσα ανοίγει ένα παράθυρο στην ιστορία της σκέψης, της δημοκρατίας, της επιστήμης και της φιλοσοφίας ακόμη και σήμερα, σε μια εποχή κατά την οποία η διεθνής έρευνα στρέφεται ολοένα και περισσότερο στις γνωστικές δεξιότητες των νεότερων γενεών και στον ρόλο της γλωσσικής καλλιέργειας στη διαμόρφωση της σκέψης.

Η συζήτηση αυτή συνδέεται με το λεγόμενο “Flynn effect”, τον όρο που καθιέρωσε ο ερευνητής James R. Flynn για να περιγράψει τη σταθερή άνοδο των επιδόσεων στα τεστ νοημοσύνης κατά τον 20ό αιώνα. Τα τελευταία χρόνια, ωστόσο, αρκετές μελέτες δείχνουν ότι η τάση αυτή φαίνεται να επιβραδύνεται ή ακόμη και να αντιστρέφεται, ενώ αξιολογήσεις όπως το πρόγραμμα PISA του ΟΟΣΑ καταγράφουν πτώση στις επιδόσεις των μαθητών σε βασικές δεξιότητες κατανόησης κειμένου και μαθηματικής σκέψης. Οι μεταβολές αυτές συνδέονται με αλλαγές στον τρόπο μάθησης, στις συνήθειες ανάγνωσης και στη μετάβαση από τη μελέτη σύνθετων κειμένων σε πιο αποσπασματικές μορφές πληροφορίας.

Η συζήτηση αυτή αναδεικνύει τη σημασία της γλώσσας στην εκπαίδευση. Η γλωσσική καλλιέργεια συνδέεται άμεσα με την ανάπτυξη της αφηρημένης σκέψης, της λογικής δομής του λόγου και της ικανότητας ανάλυσης εννοιών. Η ελληνική γλώσσα, με τη μακρά φιλοσοφική και επιστημονική της παράδοση, προσφέρει ένα παράδειγμα συστήματος που οργανώνει τη σκέψη με ακρίβεια και εσωτερική συνέπεια. Σε μια εποχή όπου η γνώση διακινείται με την ταχύτητα των αλγορίθμων και τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης βασίζονται σε δομές λογικής και κατηγοριοποίησης, η ελληνική γλώσσα υπενθυμίζει ότι η ανθρώπινη σκέψη διαθέτει τη δική της αρχιτεκτονική που σαν αλγόριθμος εξελίσσεται, μεταβιβάζει νοήματα, σκέψεις και σοφία μέσα στους αιώνες.