Δημήτρης Παγαδάκης

Να χαρίσει διασκέδαση, ψυχαγωγία ή να διεγείρει το προβληματισμό. Επινοήθηκε για να ζωντανέψει μπροστά στα μάτια του θεατή στιγμές μαγείας, φαντασίας, δράσης, αγωνίας, τρόμου, γέλιου, δράματος και μελοδράματος.

Με τη τεχνική και την αισθητική του δυνατότητα, ακόμη και μερικές επιτηδευμένες ιδέες., κάποια σκόπιμα μηνύματα και κάτι ακατανόητες έννοιες που μεταφέρονται σε μια ταινία γίνονται αποδεκτές στην μεγάλη οθόνη. Όπως και το μασούλημα ποπκορν στην αίθουσα προβολής.

Το μπέρδεμα ξεκινάει όταν ο κινηματογράφος μπλέκεται με τη λογοτεχνία. Ειδικότερα με τη ποίηση Τότε αρχίζουν τα ζόρια. Μια ποιητική εικόνα που αντανακλά βαθύτερα νοήματα δύσκολα οπτικοποιείται. Ένα σχήμα λόγου, μια μεταφορά ή μια παρομοίωση σπανίως έχουν κινηματογραφικό ισοδύναμο.

Κάποιοι ικανοί σκηνοθέτες με περίσσια εκφραστικών μέσων μπορούν να κάνουν αυτά τα νοήματα παραστατικά. Συνήθως όμως η ποίηση αφήνει πίσω του λαχανιασμένο τον κινηματογράφο. Και τότε καταφθάνουν επικουρικά για να πλαισιώσουν την αφήγηση και να της δώσουν οπτική υπόσταση οι προσαρμογές, oι περικοπές, οι εναλλακτικές προσεγγίσεις, οι τεμαχισμοί, οι δημιουργικές ελευθερίες.

Η Οδύσσεια έχει διασκευαστεί πολλές φορές στο κινηματογράφο. Καμία εκδοχή της δεν πλησίασε την κολοσσιαία κλίμακα και τη πολυπλοκότητά του Ομηρικού έπους. Λογικό. Δεν είναι και το ευκολότερο να καλουπωθεί μέσα σε δυο τρεις ώρες μονταρισμένου φιλμ το αρχέτυπο όλων των αφηγήσεων.

Στο κάτω κάτω η Οδύσσεια δεν είναι το συντηρημένο στη αλμύρα ναυτικό ημερολόγιο ενός ταλαιπωρημένου, κουρασμένου και γερασμένου μοναδικού επιζώντα. Αποτελεί τη γενέτειρα των διηγήσεων η όποια ασκεί μακρά και συνεχή επίδραση στον δυτικό πολιτισμό εδώ και περίπου 3.000 χρόνια.

Εξάλλου ο Όμηρος, ως ραψωδός που τραγουδούσε ή εκφωνούσε προφορικά από μνήμης την Ιλιάδα και τη Οδύσσεια, οι οποίες δεν ήταν γραμμένες σε περγαμηνή ή χαρτί, ήταν ένας πολυσύνθετος απαγγελέας και δεινός παραμυθάς. Με το ξεχωριστό ποιητικό και αισθητικό του κώδικα δεν εξιστορούσε μόνο θαλασσινές περιπέτειες και βίαιες πολεμικές επιδρομές.

Διέθετε μια αίσθηση δέους για τα φυσικά και υπερφυσικά γεγονότα, αλλά και μια βαθιά συνειδητοποίηση των σωματικών και διανοητικών αισθήσεων ανδρών και γυναικών Περιέγραφε δημιουργικά την απόλαυση, το πόνο, τη τρυφερότητα αλλά και τη συγκινησιακή φόρτιση ανάμεσα τους.

Είχε επίγνωση του πολιτικού, του ηθικού, της πανουργίας, της βαρβαρότητας και της προδοσίας. Συνειδητή αντίληψη της παραβίασης των κανόνων και των εθίμων στην εποχή του Χαλκού. Απεικόνιζε γλαφυρά τη προσφυγή των θνητών στην επιείκεια των καπριτσιόζων θεών ενάντια στην αντίξοη μοίρα που επέβαλλαν στους ανθρώπους. Εξυμνούσε τα ιδανικά της ομορφιάς, της ευγένειας του ηρωισμού, του κύρους και του τελετουργικού κώδικα τιμής.

Εξιστορούσε ανάγλυφα τη φρίκη του πολέμου, τη βία, τις σφαγές, τις λεηλασίες. Σκιαγραφούσε με οξυδέρκεια τους οικογενειακούς δεσμούς και τη νόστο των πολεμιστών να επιστρέψουν σ ένα κόσμο που ίσως είχε πάψει να τους περιμένει. Ιχνογραφούσε με διεισδυτικότητα τις ένοχες των ηρώων που έπρεπε να τις μετατρέψουν σε ευθύνη διαφυγής και διάσωσης. Αξιολογούσε τις αξιέπαινες ή φρικτές επιλογές τους.

Άντε τώρα τα στούντιο του Χόλυγουντ να τα συμπεριλάβουν όλα αυτά πακέτο σε μια ταινία. Κι όμως το αποτολμούν γιατί γνωρίζουν ότι το μεγαλειώδες έργο έχει γεννηθεί από τη προφορική παράδοση. Αφηγείται κυρίως ένα σύνολο μύθων που δεν αποτελούν ιστορικό υλικό.

Ωστόσο εδώ ακριβώς, πάνω σε χιλιόμετρα σελιλόιντ προσγειώνεται η ιπτάμενη επική ανοησία της πολιτική ορθότητας και της υποκριτικής μισαλλοδοξίας. Στενάζουν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης από τις ευνοϊκές ερμηνείες των αφυπνισμένων και των οπαδών της συμπερίληψης. Αφρίζουν από θυμό οι θιασώτες της κοντόφθαλμης ηθικολογίας και οι συνοδοιπόροι των μυωπικών φυλετικών διακρίσεων.

Μπορεί στη ταινία του δεξιοτέχνη Κρίστοφερ Νόλαν η πανοπλία του Αγαμέμνονα να φέρνει στη στολή του Μπάτμαν και η περικεφαλαία του στη κάσκα του Νταρθ Βέιντερ. Μπορεί ακόμη το σκάφος του Οδυσσέα να μοιάζει με «πλοίο των Βίκινγκ» και η κόκκινη φούντα στο κράνος του να παραπέμπει σε Σπαρτιάτη πολεμιστή στις Θερμοπύλες. Σύμφωνοι. Αλλά είναι υπερβολική η κατακραυγή ότι τον ρόλο του Σίνωνα τον υποδύεται ένας τρανς Καναδός ηθοποιός.

Πόσο μάλλον όταν εξαπολύονται έξαλλες αποδοκιμασίες από αυτόκλητους κατήγορους περί ιεροσυλίας για την ενσάρκωση της «λευκώλενου» (λευκοχέρας) Ωραίας Ελένης από Μεξικοκενυάτισσα ηθοποιό με υποσχάρια χαρακτηριστικά; Εξίσου βεβήλωση συνιστά για του ίδιους η εμφάνιση της «γλαυκώπιδος» (γαλανομάτας) θεάς Αθηνάς με τις φυσιογνωμικές λεπτομέρειες μιας Αμερικανίδας καστανομάτας ηθοποιού με Αφροαμερικανό πατέρα.

Δεν αντιλαμβάνονται οι διαμαρτυρόμενοι ότι η απόκλιση από τα Καυκάσια χαρακτηριστικά τους έγινε ποιητική αδεία χάριν του καλλιτεχνικού ή εκφραστικού αποτελέσματος που επιζητούσε ο σκηνοθέτης. Θα μπορούσε άνετα να τις είχε βάψει πράσινες ή μπλε όπως στις ταινίες Χαλκ ή Άβαταρ.

Επίσης μάλλον αγνοούν ότι το Χόλιγουντ έχει στο παρελθόν διαπράξει ανοσιουργήματα σε ρόλους ιστορικών, όχι μυθικών, προσώπων. Έβαλε με απίστευτο θράσος τον Τζον Γουέϊν να παίξει τον Μογγόλο Τζέγκινς Χαν. Και με άστοχη αυθαιρεσία το ψηλό λευκό Άγγλο, Ρεξ Χάρισον να υποδυθεί το Βασιλιά Μονγκούτ του Σιάμ.

Όπως και να ‘χει αρκετός ντόρος φούντωσε και πολύ σκόνη σήκωσε η κουβέντα γύρω από τη ταινία «Η Οδύσσεια». Οι αντιπαραθέσεις έχουν σίγουρα λειτουργήσει διαφημιστικά υπέρ του κινηματογραφικού προϊόντος. Και κάθε κριτική αφόρα καθαυτή την υπερπαραγωγή. Όχι το επικό σύμπαν του Οδυσσέα όπως το διηγήθηκε ο Όμηρος.

Αν απομένει κάτι είναι ότι η επιστροφή του πολυμήχανου ήρωα στην Ιθάκη, ύστερα από δέκα χρόνια πόλεμο και άλλα δέκα χρόνια περιπετειώδη περιπλάνηση, ισοδυναμεί ίσως με την αφέλεια του να αξιωθεί πάλι την χαμένη ευτυχία. Δίχως να καταφύγει στη λήθη των ανθών του λωτού.

Γιατί μετά από τέτοιο πολύχρονο ταξίδι δεν ήταν ο Κύκλωπας Πολύφημος, η Σκύλα και η Χάρυβδη, οι ανθρωποφάγοι Λαιστρυγόνες τα αποκρουστικά όντα που τον στοίχειωναν. Το πραγματικό τέρας που τον κατέτρυχε ήταν το διάβα του χρόνου μέσα του και οι ανεξιλέωτες τύψεις του.