Μπάμπης Κούτρας

Ο Νίκος Ανδρουλάκης ψάχνει στο... κάτω ράφι και ο Αλέξης Τσίπρας στα «πολιτικά ρετάλια» του ΣΥΡΙΖΑ για να βρει τι θα ταίριαζε στο νέο εγχείρημα της ΕΛΑΣ. Ολοι ψάχνουν νέα, φρέσκα, άφθαρτα και ελπιδοφόρα πρόσωπα που θα μπουν στην πολιτική και βρίσκουν μόνο παλιά. Ελάχιστοι είναι εκείνοι που μπορούν να θεωρηθούν προσωπικότητες των οποίων η ένταξη σε ένα κόμμα θα άλλαζε πραγματικά την εικόνα ή θα έδινε ισχυρότερη δυναμική.

Αν εξαιρέσει κανείς ορισμένες προσωπικότητες από τον χώρο της επιστήμης, της Αυτοδιοίκησης ή του πολιτισμού, τα περισσότερα ονόματα δεν λένε τίποτα στην κοινωνία και αυτό δεν αποτελεί μομφή για τους ίδιους τους ανθρώπους. Είναι η αποτύπωση μιας πραγματικότητας, ότι το πολιτικό σύστημα δυσκολεύεται να παράγει πρόσωπα με κοινωνικό και διαχειριστικό εκτόπισμα πριν ακόμη αυτά αποκτήσουν κομματικό αξίωμα.
Ας δούμε, για παράδειγμα, τον υπό διαμόρφωση νέο πολιτικό φορέα του Αλέξη Τσίπρα. Στα 300 ή 400 ή 75 πρόσωπα που ανακοινώθηκαν για τα όργανα του νέου κόμματος δυσκολεύεσαι να εντοπίσεις κάποια που να είναι πραγματικά καινούρια ή ικανά, μάλλον πρόκειται για κανονική ανακύκλωση.

Παρουσιάζονται μεν ως απόδειξη ανανέωσης, αλλά δεν εκπέμπουν πολιτική δυναμική. Η κοινωνία δεν πείθεται από το μέγεθος μιας λίστας. Αναζητεί πρόσωπα που να έχουν ήδη αποκτήσει δημόσιο αποτύπωμα, να εκπροσωπούν κοινωνικές δυνάμεις, να φέρνουν μια διαφορετική εμπειρία, να είναι ήδη αναγνωρίσιμοι για τη δημόσια διαδρομή τους και όχι μόνο για την κομματική τους ένταξη.

Το πρόβλημα δεν αφορά μόνο την Κεντροαριστερά, αλλά και την Κεντροδεξιά, ακόμη και τη Νέα Δημοκρατία, παρότι διαθέτει το πλεονέκτημα της διακυβέρνησης. Η εξουσία λειτουργεί διαχρονικά ως εργαστήριο στελεχών. Υπουργοί, υφυπουργοί, γενικοί γραμματείς και διοικητές οργανισμών αποκτούν εμπειρία, διαχειρίζονται κρίσεις, εκπαιδεύονται στην άσκηση πολιτικής. Παρ’ όλα αυτά, ακόμη και εκεί δύσκολα διακρίνει κανείς μια νέα γενιά πολιτικών που να δημιουργεί την αίσθηση ότι αλλάζει τους όρους του δημόσιου διαλόγου. Η κυβέρνηση παράγει διοικητικά στελέχη, αλλά όχι κατ’ ανάγκην πολιτικές προσωπικότητες.

Στο τέλος τα κόμματα δεν αντιμετωπίζουν πρόβλημα μεταγραφών, αλλά κρίση νέων και ικανών στελεχών. Αναζητούν πρόσωπα έξω από τις γραμμές τους, γιατί δυσκολεύονται να αναδείξουν στελέχη μέσα από τις δικές τους διαδικασίες. Δεν είναι τυχαίο ότι κάθε φορά που πλησιάζουν οι εκλογές, η δημόσια συζήτηση περιστρέφεται γύρω από το ποιος θα μετακινηθεί και όχι γύρω από το ποιος αναδείχθηκε.

Δεν ήταν πάντοτε έτσι. Τις δεκαετίες του ’70, του ’80 και του ’90 η ανάδειξη νέων πολιτικών στελεχών αποτελούσε σχεδόν φυσική διαδικασία. Κάθε λίγα χρόνια εμφανίζονταν πρόσωπα που έφερναν μαζί τους μια διαφορετική κοινωνική εμπειρία, μια νέα γλώσσα, έναν νέο τρόπο παρέμβασης. Δεν προέρχονταν από το πουθενά. Είχαν προηγηθεί χρόνια διαδρομής στα πανεπιστήμια, στις... παρεξηγημένες πολιτικές νεολαίες, στην Αυτοδιοίκηση, στα συνδικάτα, στους επιστημονικούς φορείς ή στους επαγγελματικούς συλλόγους. Η πολιτική λειτουργούσε ως κορύφωση μιας δημόσιας πορείας - όχι ως επικοινωνιακή επιλογή καριέρας.

Οι χώροι αυτοί ήταν σχολές δημόσιας παρουσίας. Εκεί δοκιμάζονταν άνθρωποι, συγκρούονταν ιδέες, αποκτούσαν εμπειρία όσοι αργότερα διεκδικούσαν ρόλο στην κεντρική πολιτική σκηνή. Σχεδόν κανείς δεν εμφανιζόταν από το πουθενά. Σήμερα οι περισσότεροι από αυτούς τους μηχανισμούς έχουν αποδυναμωθεί. Οι κομματικές νεολαίες δεν έχουν την επιρροή που διέθεταν παλαιότερα.

Τα συνδικάτα εκπροσωπούν μικρότερο τμήμα της κοινωνίας. Η συμμετοχή στους συλλογικούς φορείς έχει περιοριστεί. Η ίδια η πολιτική έχει χάσει μέρος του κύρους της ως πεδίο εξουσίας. Για έναν επιτυχημένο επιστήμονα, έναν επιχειρηματία ή έναν νέο επαγγελματία, η είσοδος στην πολιτική συχνά μοιάζει περισσότερο με προσωπικό ρίσκο παρά με δημιουργική προοπτική. Η έκθεση στα κοινωνικά δίκτυα, η τοξικότητα της δημόσιας αντιπαράθεσης και η διαρκής απαξίωση των θεσμών λειτουργούν αποτρεπτικά για ανθρώπους που, υπό διαφορετικές συνθήκες, θα μπορούσαν να εμπλουτίσουν το πολιτικό προσωπικό της χώρας.

Την ίδια στιγμή, τα κόμματα έχουν αλλάξει χαρακτήρα. Επενδύουν ολοένα περισσότερο στην επικοινωνία και λιγότερο στη μακρόχρονη καλλιέργεια στελεχών. Οι εκλογικές καμπάνιες σχεδιάζονται με όρους δημοσκοπήσεων, τηλεοπτικής εικόνας και κοινωνικών δικτύων. Η παραγωγή πολιτικής υποχωρεί μπροστά στη διαχείριση της επικαιρότητας. Δεν είναι τυχαίο ότι πολλές φορές γνωρίζουμε καλύτερα ποιος εκπροσωπεί επικοινωνιακά ένα κόμμα από το ποιος παράγει τις πολιτικές του προτάσεις.

Αυτό εξηγεί γιατί οι μεταγραφές έχουν αποκτήσει τόσο μεγάλη σημασία. Οταν δυσκολεύεσαι να αναδείξεις νέα στελέχη από τις δικές σου γραμμές, αναζητάς έτοιμες λύσεις αλλού. Δεν πρόκειται μόνο για ελληνικό φαινόμενο, αλλά στην Ελλάδα εμφανίζεται με μεγαλύτερη ένταση επειδή συνοδεύεται από τη συρρίκνωση των χώρων όπου παραδοσιακά διαμορφωνόταν το πολιτικό προσωπικό.

Μια δημοκρατία λειτουργεί καλύτερα και πιο αποτελεσματικά όταν ανανεώνεται το πολιτικό της προσωπικό. Σήμερα αυτή η αλυσίδα έχει σπάσει. Και αυτό είναι ίσως το πιο ανησυχητικό απ’ όλα. Το πρόβλημα των κομμάτων δεν είναι ότι αλλάζουν λίγα πρόσωπα. Είναι ότι παράγονται όλο και λιγότερα νέα στελέχη με πραγματικό πολιτικό εκτόπισμα. Και αυτό θα φανεί μία ακόμη φορά στην κάλπη.