Γιώργος Α. Βουλγαράκης

Πενήντα ένα χρόνια μετά την αποκατάσταση της Δημοκρατίας, ο θεμελιώδης νόμος της χώρας καλείται να αποδείξει την αντοχή του, προσαρμοζόμενος σε συνθήκες που το 1975 φάνταζαν ως σενάρια επιστημονικής φαντασίας.

Η συζήτηση αυτή , όπως είναι προφανές, δεν αφορά την σταθερότητα του πολιτεύματος -που πλέον είναι δεδομένη, όπως επίσης δεν πρέπει να εξαντληθεί σε τεχνικές λεπτομέρειες και διαδικαστικά ζητήματα. Πρέπει να επικεντρωθεί κυρίως στην ποιότητα της αντιπροσώπευσης και την αντιμετώπιση της αυξανόμενης κρίσης εμπιστοσύνης των πολιτών προς το πολιτικό σύστημα.

Η αναθεώρηση του καταστατικού χάρτη της χώρας εξάλλου, είναι μια βαθιά πολιτική πράξη που πέραν όλων των άλλων, αποτυπώνει και το συσχετισμό των κοινωνικών και πολιτικών δυνάμεων που την εισηγείται.

Η απειλή για τη Δημοκρατία

Η Δημοκρατία στις μέρες μας , δεν απειλείται από πραξικοπήματα και εκτροπές. Αυτά έληξαν επώδυνα μεν αλλά οριστικά, εδώ και μισό αιώνα. Απειλείται όμως από την σταδιακή αποξένωση της κοινωνίας από το πολιτικό σύστημα, την αδιαφορία και την αποχή των πολιτών από τις διεργασίες του. Αυτός είναι ο σκληρός πυρήνας του προβλήματος που η συνταγματική αναθεώρηση καλείται να αντιμετωπίσει αλλά και η πρόκληση για το πολιτικό σύστημα συνολικά.

Η διαπίστωση αυτή φέρνει εκ των πραγμάτων στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης , την επανεξέταση της αποτελεσματικότητας των πυλώνων της Δημοκρατίας.

Συνακόλουθα , του ρόλου των πολιτικών κομμάτων, έτσι όπως ορίζεται τόσο από το άρθρο 29 του Συντάγματος, όσο και από την πλούσια επιστημονική αρθρογραφία που αναπτύχθηκε κυρίως μετά τη Μεταπολίτευση.

Το Σύνταγμα του 1975 ήταν το πρώτο στην ελληνική Συνταγματική ιστορία που αναγνώρισε ρητά τα πολιτικά κόμματα.

«Έλληνες πολίτες που έχουν το εκλογικό δικαίωμα μπορούν ελεύθερα να ιδρύουν και να συμμετέχουν σε πολιτικά κόμματα, που η οργάνωση και η δράση τους οφείλει να εξυπηρετεί την ελεύθερη λειτουργία του δημοκρατικού πολιτεύματος.»

Το Σύνταγμα επομένως αντιμετωπίζει τα πολιτικά κόμματα ως πυλώνες της δημοκρατικής λειτουργίας. Χωρίς τη μεσολάβησή τους, η λαϊκή βούληση θα παρέμενε πολιτικά ανενεργή και θα ήταν αδύνατον να μετασχηματιστεί σε οργανωμένη πολιτική πράξη.

Όπως έχουν επισημάνει κορυφαίοι συνταγματολόγοι, μεταξύ των οποίων ο Δημήτρης Τσάτσος και ο Αντώνης Μανιτάκης, ο καθοριστικός ρόλος των κομμάτων αναδεικνύεται μέσα από τρεις βασικές λειτουργίες:

- Την Διαμόρφωση της πολιτικής βούλησης: Τα κόμματα μετασχηματίζουν τα κοινωνικά αιτήματα σε οργανωμένες πολιτικές θέσεις και προγράμματα.

- Την Επιλογή του πολιτικού προσωπικού: Αναδεικνύουν το πολιτικό προσωπικό που στελεχώνει τα όργανα της κρατικής εξουσίας.

- Την Νομιμοποίηση της εξουσίας: Μέσω των εκλογών, η λαϊκή βούληση μετατρέπεται σε κυβερνητική εντολή και δημοκρατική νομιμοποίηση.

Ο κεντρικός ρόλος των κομμάτων, συνεπώς, ως εγγυητών της δημοκρατικής λειτουργίας, δεν είναι απλώς μια πολιτική διαπίστωση. Είναι συνταγματική επιταγή και αποτυπώνεται με σαφήνεια στο άρθρο 29 παρ. 1 του καταστατικού χάρτη της χώρας.

Όπως χαρακτηριστικά γράφει ο Δημήτρης Τσάτσος, «Τα κόμματα αποτελούν τη 'ζωντανή γέφυρα' μεταξύ κοινωνίας και κράτους.
Συνεπώς, όταν τα κόμματα νοσούν δημοκρατικά στο εσωτερικό τους, η παθογένεια αυτή μεταφέρεται αναπόφευκτα σε ολόκληρο το δημοκρατικό οικοδόμημα».

Τούτων δοθέντων, παρατηρείται στις μέρες μας η εξής αντίφαση: Ενώ τα κόμματα αποτελούν τους θεσμικούς πυλώνες της δημοκρατίας, η εσωτερική τους λειτουργία συχνά στερείται των εγγυήσεων που τα ίδια επιθυμούν για την πολιτεία. Αυτό το δομικό έλλειμμα τα μετατρέπει από κύτταρα συμμετοχής σε κλειστές δομές εξουσίας, όπου – κατά κανόνα – κυριαρχεί το αρχηγοκεντρικό μοντέλο.

Από τη Μεταπολίτευση μέχρι σήμερα, το Άρθρο 29 έχει μείνει ουσιαστικά ανέπαφο.

Η ελληνική κοινωνία όμως έχει μεταμορφωθεί ριζικά: ψηφιοποιήθηκε, παγκοσμιοποιήθηκε, απέκτησε νέες απαιτήσεις διαφάνειας και συμμετοχικότητας. Παρά ταύτα, τα κόμματα εξακολουθούν να λειτουργούν ως κλειστά κυκλώματα εξουσίας, ανεπηρέαστα από τη βούληση των πολιτών που υποτίθεται ότι εκπροσωπούν.

Η απάθεια των νέων, η αποχή στις εκλογές, η δυσπιστία απέναντι στην πολιτική τάξη δεν είναι συμπτώματα «αντιπολιτευτικότητας», αλλά φυσιολογικές αντιδράσεις σε ένα σύστημα στο οποίο έχουν χάσει την εμπιστοσύνη τους.

Όταν οι αποφάσεις λαμβάνονται σε «στενά κέντρα», όταν οι υποψήφιοι επιλέγονται με «δαχτυλίδια διαδοχής» και όχι από τους πολίτες, όταν τα συστήματα υπερισχύουν της αξιοκρατίας, τότε η δημοκρατία, ως έννοια, χάνει το περιεχόμενο της.

Το ερώτημα λοιπόν δεν είναι αν θα αναθεωρήσουμε το Σύνταγμα, αλλά αν θα έχουμε το θάρρος να αντιμετωπίσουμε τη ίδια τη ρίζα που δημιουργεί τα αδιέξοδα : Την δημοκρατική λειτουργία των κομμάτων.

Γιατί η Ελλάδα έμεινε πίσω σε αυτό;

Το Σύνταγμα του 1975 γράφτηκε αμέσως μετά την πτώση της Χούντας. Τότε, η προτεραιότητα ήταν η νομιμοποίηση των κομμάτων της Αριστεράς και κυρίως του ΚΚΕ που ήταν παράνομο , καθώς και η προστασία τους από την κρατική καταστολή. Αυτός ήταν και ο λόγος που η έμφαση δόθηκε στην νομιμοποίηση όλων των κομμάτων και όχι στην απαίτηση για την δημοκρατική τους λειτουργία.

Ο Γιώργος Α. Βουλγαράκης είναι π. Υπουργός και ιδρυτής της Rhetorica.gr