Τα «μαθήματα» από τα Στενά του Ορμούζ: Καμία υπερδύναμη δεν μπορεί να παρατείνει για πάντα έναν ναυτικό αποκλεισμό, το άνοιγμά τους δεν σημαίνει τέλος του πολέμου

Υπάρχει μια παλιά αλήθεια στη στρατιωτική ιστορία που επιστρέφει με σκληρό τρόπο στα Στενά του Ορμούζ: οι ναυτικοί αποκλεισμοί δεν είναι όπλα άμεσης νίκης. Είναι εργαλεία φθοράς. Θέλουν χρόνο, υπομονή, αντοχή και σημαντικό αποθεματικό πολιτικής ψυχραιμίας. Δηλαδή, ακριβώς εκείνα τα στοιχεία που δύσκολα συμβιβάζονται με την ιδιοσυγκρασία του Ντόναλντ Τραμπ και την ανάγκη του Λευκού Οίκου να παρουσιάζει γρήγορα αποτελέσματα.

Όταν ο Αμερικανός πρόεδρος επέβαλε τον αποκλεισμό των ιρανικών λιμανιών τον Απρίλιο, ο στόχος ήταν ξεκάθαρος: να πιεστεί η Τεχεράνη, να ανοίξουν ξανά τα Στενά του Ορμούζ στην εμπορική ναυσιπλοΐα και να διαμορφωθεί ένα ισχυρό διαπραγματευτικό χαρτί για την Ουάσιγκτον. Η λογική ήταν απλή. Αν το Ιράν μπλοκάρει τη ροή ενέργειας και εμπορίου, η Αμερική θα μπλοκάρει την οικονομική του αναπνοή. Μόνο που στη θάλασσα τα πράγματα σπάνια κινούνται με την ταχύτητα που επιθυμούν οι πολιτικοί.

Το Ιράν δεν είναι ένα απομονωμένο νησί που μπορεί να «στραγγαλιστεί» εύκολα από τη θάλασσα. Έχει χιλιάδες χιλιόμετρα χερσαίων συνόρων με επτά γειτονικές χώρες. Διατηρεί διαύλους προς τη Ρωσία μέσω της Κασπίας. Έχει εναλλακτικές οδούς διακίνησης αγαθών, παράκαμψης κυρώσεων και διατήρησης ενός ελάχιστου οικονομικού οξυγόνου. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν πιέζεται. Πιέζεται σκληρά. Αλλά δεν γονατίζει μέσα σε λίγες εβδομάδες.

Και εδώ βρίσκεται το πρώτο μεγάλο απότοκο της κρίσης: ένας ναυτικός αποκλεισμός μπορεί να δημιουργήσει μόχλευση. Δεν παράγει όμως αυτομάτως παράδοση.

Η θάλασσα ως πεδίο φθοράς

Η σημερινή αντιπαράθεση στον Περσικό Κόλπο δεν είναι ούτε καθαρός πόλεμος ούτε ειρήνη. Είναι μια ενδιάμεση κατάσταση. Ένα στατικό αλλά επικίνδυνο μπρα-ντε-φερ ανάμεσα σε δύο άνισους αντιπάλους που χρησιμοποιούν τη θάλασσα ως πεδίο πίεσης.

Από τη μία πλευρά βρίσκεται η αμερικανική ναυτική ισχύς. Αεροπλανοφόρα, αντιτορπιλικά κατευθυνόμενων πυραύλων, αμφίβια πλοία, ναρκαλιευτικά, πλοία ανεφοδιασμού, drones, ελικόπτερα, μαχητικά και αεροσκάφη επιτήρησης. Μια τεράστια μηχανή προβολής ισχύος, σχεδιασμένη για να ελέγχει αποστάσεις, θαλάσσιες οδούς και σημεία στρατηγικής σημασίας.

Από την άλλη βρίσκεται το ιρανικό μοντέλο ασύμμετρης άρνησης πρόσβασης. Ταχύπλοα, drones αυτοκτονίας, νάρκες, παράκτιοι πύραυλοι, μικρές μονάδες που κινούνται γρήγορα, κρύβονται εύκολα και δεν χρειάζονται να κερδίσουν μια συμβατική ναυμαχία. Αρκεί να κάνουν την εμπορική ναυσιπλοΐα αβέβαιη, τους ασφαλιστές νευρικούς, τους πλοιοκτήτες επιφυλακτικούς και τις αγορές ενέργειας ασταθείς.

Αυτή είναι η ουσία της ιρανικής ισχύος στα Στενά. Η Τεχεράνη δεν χρειάζεται να νικήσει το αμερικανικό Ναυτικό. Δεν μπορεί άλλωστε να το κάνει με συμβατικούς όρους. Χρειάζεται μόνο να κρατήσει αρκετή ικανότητα παρενόχλησης, αρκετό ρίσκο και αρκετή αβεβαιότητα ώστε η διέλευση από τα Στενά του Ορμούζ να παραμένει πολιτικά και οικονομικά φορτισμένη.

Σε αυτό το πεδίο, η υπερδύναμη κουβαλά το βάρος της ισχύος της. Το Ιράν κουβαλά το πλεονέκτημα του «ταραξία».

Το όριο της αμερικανικής πίεσης

Η Ουάσιγκτον έχει κάθε λόγο να παρουσιάζει τον αποκλεισμό ως αποτελεσματικό. Σύμφωνα με την αμερικανική διοίκηση, το εμπόριο προς και από τα ιρανικά λιμάνια έχει πρακτικά παγώσει. Εκατοντάδες εμπορικά πλοία έχουν εκτραπεί. Η οικονομία του Ιράν, ήδη εξαντλημένη από κυρώσεις, πόλεμο και εσωτερικές ανεπάρκειες, δέχεται ένα ακόμη πλήγμα. Το ερώτημα όμως είναι αν είναι αρκετό και κυρίως αν είναι αρκετά γρήγορο. Ένας αποκλεισμός λειτουργεί όπως η πίεση σε έναν οργανισμό. Δεν σκοτώνει αμέσως. Αφαιρεί δυνατότητες, αυξάνει κόστος, δυσκολεύει επιλογές, περιορίζει ευελιξία. Όσο διαρκεί, τόσο περισσότερο φθείρει. Αλλά όσο διαρκεί, τόσο περισσότερο φθείρει και αυτόν που τον επιβάλλει.

Για τις Ηνωμένες Πολιτείες, η παρατεταμένη παρουσία μεγάλων ναυτικών δυνάμεων στον Περσικό Κόλπο έχει κόστος. Καύσιμα, πυρομαχικά, ανεφοδιασμοί, συντήρηση, καταπόνηση πληρωμάτων, φθορά πλοίων, διαρκής επιχειρησιακή ένταση. Ένα αεροπλανοφόρο δεν είναι απλώς σύμβολο ισχύος. Είναι μια πλωτή πόλη που χρειάζεται τεράστια υποστήριξη για να παραμείνει σε κατάσταση μάχης. Και όταν η Αμερική κρατά δύο αεροπλανοφόρα, αντιτορπιλικά, ναρκαλιευτικά και πλοία υποστήριξης σε μια περιοχή, δεν τα έχει διαθέσιμα αλλού.

Αυτό είναι το δεύτερο μεγάλο μάθημα της κρίσης: ακόμη και η υπερδύναμη έχει περιορισμούς. Η ισχύς της είναι τεράστια, αλλά δεν είναι άπειρη.

Η χαμένη ευελιξία απέναντι στην Κίνα

Η κρίση στα Στενά του Ορμούζ δεν εξελίσσεται σε κενό. Συμβαίνει την ίδια ώρα που η Ανατολική Ασία παραμένει το μεγάλο στρατηγικό θέατρο του 21ου αιώνα για τις Ηνωμένες Πολιτείες. Η Κίνα, η Ταϊβάν, η Νότια Κορέα, η Ιαπωνία και ολόκληρη η αρχιτεκτονική αποτροπής στον Ινδο-Ειρηνικό δεν σταματούν να έχουν σημασία επειδή η Μέση Ανατολή φλέγεται. Αυτό είναι το μόνιμο αμερικανικό δίλημμα.

Κάθε πλοίο που μένει στον Περσικό Κόλπο είναι ένα πλοίο που δεν βρίσκεται στον Ειρηνικό. Κάθε ομάδα μάχης που καταπονείται στα Στενά του Ορμούζ είναι μια ομάδα μάχης που θα χρειαστεί συντήρηση, ανάπαυση, επισκευές, ανασυγκρότηση. Κάθε παρατεταμένη κρίση στη Μέση Ανατολή ροκανίζει αμερικανικό χρόνο, προσοχή και στρατηγική συγκέντρωση από το μέτωπο που η ίδια η Ουάσιγκτον θεωρεί πλέον κεντρικό. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι ΗΠΑ μπορούν να αποχωρήσουν από τον Κόλπο. Δεν μπορούν. Οι θαλάσσιες οδοί, οι ενεργειακές ροές, οι σύμμαχοι, οι βάσεις και το κύρος της αμερικανικής ισχύος επιβάλλουν παρουσία. Σημαίνει όμως ότι το Ιράν ξέρει πού πονά η Ουάσιγκτον. Όχι επειδή μπορεί να τη νικήσει στρατιωτικά, αλλά επειδή μπορεί να την κρατήσει δεμένη σε ένα θέατρο όπου κάθε μέρα κοστίζει. Η Τεχεράνη δεν χρειάζεται να καταστρέψει την αμερικανική ισχύ. Αρκεί να την καθυστερήσει, να τη διασπάσει και να την αναγκάσει να ξοδεύεται.

Η ιρανική απάντηση - λίγα μέσα, μεγάλο ρίσκο

Το Ιράν έχει χτίσει εδώ και δεκαετίες μια στρατηγική γύρω από αυτό ακριβώς το δόγμα. Δεν ανταγωνίζεται τις Ηνωμένες Πολιτείες πλοίο προς πλοίο, αεροσκάφος προς αεροσκάφος, βάση προς βάση. Ανταγωνίζεται την αμερικανική βούληση, την ανοχή στο κόστος και την πολιτική διαχείριση του ρίσκου. Στα Στενά του Ορμούζ, αυτό παίρνει πολύ συγκεκριμένη μορφή. Ταχύπλοα μπορούν να πλησιάσουν εμπορικά ή πολεμικά πλοία. Drones μπορούν να πετάξουν πάνω από τη θαλάσσια οδό και να υποχρεώσουν την άλλη πλευρά να αντιδράσει. Νάρκες μπορούν να τοποθετηθούν ή απλώς να υπάρχει η υποψία ότι τοποθετούνται. Παράκτιοι πύραυλοι μπορούν να κρατήσουν σε επιφυλακή κάθε ναυτική δύναμη στην περιοχή. Το κόστος για το Ιράν είναι σχετικά μικρό. Το κόστος για τη διεθνή οικονομία μπορεί να είναι δυσανάλογο.

Αυτή είναι η ασυμμετρία. Η Τεχεράνη μπορεί να προκαλέσει παγκόσμια ανησυχία με μέσα που δεν συγκρίνονται σε αξία με εκείνα που χρειάζεται η Ουάσιγκτον για να τα αντιμετωπίσει. Ένα φθηνό drone μπορεί να απαιτήσει ακριβό πύραυλο αναχαίτισης. Μια μικρή ομάδα ταχυπλόων μπορεί να υποχρεώσει ένα αντιτορπιλικό σε κατάσταση μάχης. Μια απειλή ναρκοθέτησης μπορεί να επηρεάσει ασφαλιστικές τιμές, ναυλώσεις και ενεργειακές προσδοκίες. Το Ιράν παίζει με το ρίσκο. Η Αμερική καλείται να το διαχειριστεί χωρίς λάθος.

Ο κίνδυνος του λάθους

Στη θάλασσα, το λάθος μπορεί να είναι πιο επικίνδυνο από την πρόθεση. Ένα drone που παρερμηνεύεται. Ένα ταχύπλοο που πλησιάζει υπερβολικά. Ένας πύραυλος που εκτοξεύεται. Ένα εμπορικό πλοίο που βρίσκεται στο λάθος σημείο. Ένας κυβερνήτης πλοίου που έχει δευτερόλεπτα για να αποφασίσει αν βλέπει απειλή ή παρεξήγηση.

Η ιστορία του Περσικού Κόλπου είναι γεμάτη τέτοιες προειδοποιήσεις. Η πιο βαριά παραμένει το 1988, όταν αμερικανικό πολεμικό πλοίο κατέρριψε ιρανικό επιβατικό αεροσκάφος πάνω από τα Στενά του Ορμούζ, σκοτώνοντας 290 ανθρώπους. Δεν ήταν προμελετημένη σφαγή. Ήταν αλυσίδα λαθών, φόβου, έντασης και κακής ανάγνωσης σε πολεμικό περιβάλλον. Αυτός είναι ο εφιάλτης κάθε ναυτικής κρίσης. Όχι μόνο η σκόπιμη κλιμάκωση, αλλά η ακούσια. Η στιγμή που δύο πλευρές βρίσκονται τόσο κοντά, τόσο νευρικές και τόσο οπλισμένες, ώστε ένα λάθος να δημιουργήσει γεγονός που κανείς δεν είχε αποφασίσει πολιτικά. Σήμερα το ρίσκο είναι ακόμη μεγαλύτερο. Η περιοχή δεν είναι άδεια. Από τον Περσικό Κόλπο μέχρι τη Σαουδική Αραβία κινούνται εμπορικά πλοία, προσκυνητές, αεροσκάφη, ναυτικές μονάδες, drones, πλατφόρμες ενέργειας, λιμάνια και κρίσιμες υποδομές. Η πιθανότητα ενός λάθους δεν είναι θεωρητική. Είναι μέρος της καθημερινής επιχειρησιακής πραγματικότητας.

Η νέα μορφή του πολέμου

Η σύγκρουση στα Ορμούζ δείχνει κάτι ευρύτερο για τη μορφή του σύγχρονου πολέμου. Δεν χρειάζεται πάντα μια κλασική μάχη για να παραλύσει μια περιοχή. Δεν χρειάζεται να βυθιστεί στόλος για να αλλάξει η συμπεριφορά των αγορών. Δεν χρειάζεται να κλείσει πλήρως μια θαλάσσια αρτηρία για να λειτουργεί σαν να είναι μισόκλειστη. Η οικονομία του 21ου αιώνα είναι ευάλωτη στην αβεβαιότητα. Οι αλυσίδες εφοδιασμού χρειάζονται προβλεψιμότητα. Η ενέργεια χρειάζεται σταθερή ροή. Οι ασφαλιστικές αγορές χρειάζονται υπολογίσιμο ρίσκο. Οι ναυτιλιακές εταιρείες χρειάζονται διαδρομές που να μπορούν να τιμολογηθούν χωρίς πολεμικό πανικό.

Το Ιράν το γνωρίζει αυτό. Και γι’ αυτό τα Στενά του Ορμούζ είναι γι’ αυτό κάτι πολύ περισσότερο από θαλάσσιο πέρασμα. Είναι στρατηγικός πολλαπλασιαστής ισχύος. Είναι το σημείο όπου μια περιφερειακή δύναμη υπό πίεση μπορεί να αγγίξει την παγκόσμια οικονομία.

Η Ουάσιγκτον, αντιθέτως, καλείται να προστατεύσει όχι μόνο τα δικά της πλοία, αλλά την ίδια την αίσθηση ότι το σύστημα παραμένει λειτουργικό. Αυτό είναι πολύ πιο δύσκολο από μια επιχείρηση κρούσης. Μια αεροπορική επιδρομή έχει αρχή και τέλος. Η προστασία μιας θαλάσσιας αρτηρίας δεν έχει τέλος όσο ο αντίπαλος διατηρεί δυνατότητα απειλής.

Γιατί η συμφωνία είναι αναγκαία, αλλά όχι λύση

Αν η Ουάσιγκτον και η Τεχεράνη φτάσουν σε συμφωνία, η άρση του αμερικανικού αποκλεισμού και το άνοιγμα των Στενών του Ορμούζ θα βρεθούν στην κορυφή της ατζέντας. Αυτό είναι απολύτως λογικό. Η Αμερική θέλει να δείξει ότι η πίεση έφερε αποτέλεσμα. Το Ιράν θέλει να δείξει ότι δεν λύγισε, αλλά διαπραγματεύτηκε από θέση ισχύος. Οι αγορές θέλουν να δουν πλοία να περνούν. Οι σύμμαχοι στον Κόλπο θέλουν να ανασάνουν. Όμως ακόμη και μια συμφωνία δεν θα αναιρέσει το βασικό συμπέρασμα της κρίσης.

Τα Στενά του Ορμούζ θα παραμείνουν ευάλωτα όσο το Ιράν διατηρεί την ικανότητα να τα απειλεί. Η αμερικανική ναυτική ισχύς θα παραμείνει αναγκαία, αλλά όχι παντοδύναμη. Η Τεχεράνη θα συνεχίσει να βλέπει τη θάλασσα ως εργαλείο διαπραγμάτευσης. Η Ουάσιγκτον θα συνεχίσει να βλέπει την ελευθερία ναυσιπλοΐας ως κόκκινη γραμμή. Η συμφωνία μπορεί να ανοίξει τη ροή. Δεν μπορεί να εξαφανίσει τη γεωγραφία. Δεν μπορεί να ακυρώσει τη στρατηγική λογική του Ιράν. Δεν μπορεί να καταργήσει το γεγονός ότι ένα καθεστώς υπό πίεση έχει στα χέρια του έναν από τους πιο κρίσιμους θαλάσσιους κόμβους του πλανήτη. Αυτό είναι το όριο κάθε διευθέτησης. Μπορεί να σταματήσει την κρίση. Δεν μπορεί να καταργήσει την επόμενη.

Ο πόλεμος που δεν μοιάζει με πόλεμο

Το πιο επικίνδυνο στοιχείο της σημερινής κρίσης είναι ότι μπορεί να την συνηθίσουμε. Δεν υπάρχουν καθημερινά μαζικές απώλειες. Δεν υπάρχει μια εικόνα ολοκληρωτικού πολέμου. Δεν υπάρχει μια καθαρή γραμμή μετώπου. Υπάρχει όμως διαρκής στρατιωτική ένταση, οικονομική πίεση, κίνδυνος ατυχήματος και παγκόσμια ενεργειακή νευρικότητα. Αυτός είναι ο πόλεμος που δεν μοιάζει με πόλεμο. Ένας πόλεμος αναμονής. Ένας πόλεμος όπου τα πλοία περιμένουν, τα drones δοκιμάζουν αντιδράσεις, οι ναύτες ζουν ανάμεσα στη ρουτίνα και στον συναγερμό, οι διοικητές υπολογίζουν κανόνες εμπλοκής και οι πολιτικοί προσπαθούν να παρουσιάσουν σταθερότητα πάνω σε μια πολύ εύθραυστη ισορροπία. Η φράση ότι «δεν συμβαίνει τίποτα μεγάλο» μπορεί να γίνει η πιο επικίνδυνη αυταπάτη. Διότι όσο δεν συμβαίνει κάτι μεγάλο, αυξάνεται ο πειρασμός να συνεχιστεί η ίδια κατάσταση. Να μείνουν τα πλοία εκεί. Να συνεχιστεί η πίεση. Να περιμένουν όλοι να blink first. Να υποθέσουν ότι ο αντίπαλος θα κουραστεί πρώτος. Μόνο που οι κρίσεις στη θάλασσα δεν λήγουν πάντα επειδή κάποιος κουράστηκε. Μερικές φορές αλλάζουν επίπεδο επειδή κάποιος έκανε λάθος.

Η επόμενη ημέρα

Η επόμενη ημέρα στα Στενά του Ορμούζ δεν θα είναι επιστροφή στην κανονικότητα, ακόμη κι αν υπάρξει συμφωνία. Θα είναι επιστροφή σε μια διαχειρίσιμη αλλά ασταθή πραγματικότητα. Τα πλοία μπορεί να περάσουν. Οι αγορές μπορεί να ηρεμήσουν. Ο Λευκός Οίκος μπορεί να μιλήσει για επιτυχία. Η Τεχεράνη μπορεί να εμφανιστεί ως δύναμη που άντεξε και διαπραγματεύτηκε. Όμως ο πυρήνας του προβλήματος θα παραμείνει. Το Ιράν θα συνεχίσει να έχει την κρίσιμη γεωγραφική θέση. Η Αμερική θα συνεχίσει να έχει την ευθύνη της θαλάσσιας τάξης. Οι σύμμαχοι στον Κόλπο θα συνεχίσουν να ζουν με την αγωνία της επόμενης κρίσης. Το Ισραήλ θα συνεχίσει να διαβάζει κάθε υποχώρηση ως πιθανό κενό ασφαλείας. Και οι αγορές θα γνωρίζουν ότι μια νέα ανάφλεξη μπορεί να ξανακάνει τα Στενά του Ορμούζ κέντρο του παγκόσμιου φόβου.

Η υπερδύναμη μπορεί να επιβάλει αποκλεισμό. Μπορεί να πιέσει, να χτυπήσει, να εκτρέψει πλοία, να κρατήσει ανοιχτές θαλάσσιες οδούς με τεράστιο κόστος. Δεν μπορεί όμως εύκολα να εξαφανίσει την ικανότητα ενός αποφασισμένου αντιπάλου να παράγει αβεβαιότητα σε ένα τόσο στενό και κρίσιμο πέρασμα. Ο πόλεμος στα Στενά του Ορμούζ δεν είναι μόνο σύγκρουση ναυτικών μέσων. Είναι σύγκρουση αντοχής. Είναι μέτρηση κόστους. Είναι δοκιμή νεύρων. Είναι το σημείο όπου η αμερικανική ισχύς συναντά την ιρανική επιμονή και όπου η παγκόσμια οικονομία ανακαλύπτει ξανά πόσο εύκολα μπορεί να γίνει όμηρος μιας στενής λωρίδας νερού. Αν υπάρξει συμφωνία, θα είναι σημαντική. Θα μειώσει την ένταση και θα αγοράσει χρόνο.

Αλλά δεν θα αλλάξει τη μεγάλη εικόνα. Τα Στενά του Ορμούζ θα παραμείνουν το σημείο όπου η Μέση Ανατολή μπορεί μέσα σε λίγες ώρες να γίνει παγκόσμια κρίση. Και αυτό σημαίνει ότι ακόμη κι όταν τα πλοία ξαναπεράσουν, ο πόλεμος δεν θα έχει τελειώσει. Θα έχει απλώς περάσει στην επόμενη φάση του.