Τα μυστήρια του Ομήρου: Πώς βρέθηκε η Ιλιάδα στην κοιλιά μιας μούμιας

Μια συγκλονιστική αρχαιολογική ανακάλυψη έφεραν στο φως οι ανασκαφές στην άκρως σημαντική περιοχή της Οξυρρύγχου: ένα θραύσμα παπύρου με στίχους της «Ιλιάδας» του Ομήρου βρέθηκε κυριολεκτικά στην κοιλιακή χώρα αιγυπτιακής μούμιας. Πρόκειται για ένα εύρημα που αναμένεται να ρίξει φως στις ταφικές πρακτικές της αρχαίας Αιγύπτου, επιβεβαιώνοντας ταυτόχρονα την άκρως στενή σχέση του αιγυπτιακού και του ρωμαϊκού με τον ελληνικό πολιτισμό. Παρότι είναι σύνηθες να ανευρίσκονται πάπυροι ενσωματωμένοι στις μούμιες ως μέρος της διαδικασίας ταρίχευσης, ποτέ μέχρι τώρα δεν είχε ανιχνευθεί κάποιος που να περιλαμβάνει ομηρικό κείμενο: ας μην ξεχνάμε ότι η αφθονία των παπύρων που έχουν βρεθεί στην Οξύρρυγχο ανάγκασαν τους επιστήμονες να θεσπίσουν ειδικό επιστημονικό κλάδο για να τους αναλύσουν κι έτσι γεννήθηκε η Παπυρολογία ως τμήμα των φιλολογικών σπουδών.

Οσον αφορά τον συγκεκριμένο πάπυρο, αυτός αναλύθηκε από τη συντηρήτρια Μαγδαλένα Μουνάρ, την παπυρολόγο Λέα Μάσια και τον Ιγνάσι-Χαβιέρ Αντιέγο, καθηγητή στο Τμήμα Κλασικών, Ρομανικών και Σημιτικών Γλωσσών και διευθυντή του προγράμματος «Oxyrhynchus». Είναι ο τελευταίος, μάλιστα, που αποκωδικοποίησε το συγκεκριμένο απόσπασμα συνδέοντάς το με αυτό από τη Ραψωδία Β’ της «Ιλιάδας», δηλαδή τον περίφημο «Νεών κατάλογο», όπου αναλύονται όλες οι ελληνικές δυνάμεις που εξέδραμαν στην Τροία, ένα κείμενο τεράστιας σημασίας για τους φιλολόγους, τους ιστορικούς και τους πολιτικούς αναλυτές.

Μοναδικό εύρημα

Αυτό τουλάχιστον δήλωσε η επιστημονική ομάδα που πραγματοποιεί την ανασκαφή από το Ινστιτούτο Μελετών της Αρχαίας Εγγύς Ανατολής (IPOA) του Πανεπιστημίου της Βαρκελώνης, υποστηρίζοντας πως, παρότι ο εντοπισμός ενός ακόμα παπύρου στο εσωτερικό μιας μούμιας δεν αποτελεί έκπληξη, είναι σημαντικός γιατί ξεφεύγει από αυτούς που βρίσκονται συνήθως σε τέτοια σημεία, οι οποίοι, ως επί το πλείστον, αφορούν αρχαία τελετουργικά και τελετές μαγείας. Ωστόσο, είναι πολλοί οι πάπυροι που διέσωσαν σπουδαία κείμενα της αρχαιοελληνικής γραμματείας, αφού χρησιμοποιούνταν κατά κόρον στις τελετές μουμιοποίησης. Συνήθως οι πάπυροι βρίσκονταν μέσα σε τάφους ή σε αποθέτες απορριμμάτων, γεγονός που εξηγεί την αντοχή τους στον χρόνο, αφού περικλείονταν από στιβαγμένα απορρίμματα, τα οποία τους προστάτευαν από τις καιρικές συνθήκες.

Σημαντικό είναι ότι το ξηρό κλίμα της Αιγύπτου δημιουργούσε ένα είδος φυσικής προστασίας γι’ αυτούς τους ανεκτίμητους θησαυρούς. Γίνεται, επομένως, κατανοητό ότι οι πάπυροι που περιλάμβαναν σπουδαία κείμενα της ελληνικής γραμματείας, τα οποία λάτρευαν οι Αιγύπτιοι, έπαιξαν σημαντικό ρόλο για τον εντοπισμό είτε ξεχασμένων είτε άγνωστων έργων, όπως η «Αθηναίων Πολιτεία» του Αριστοτέλη, οι «Ωδές» του Βακχυλίδη, αλλά και μεγάλα τμήματα του σατυρικού δράματος του Σοφοκλή «Ιχνευταί». Ετσι, επίσης, εντοπίστηκε ο «Δύσκολος» του Μενάνδρου και μεγάλα τμήματα από τις κωμωδίες «Επιτρέποντες», «Σαμία» και «Σικυώνιος».

Η διάσωση

Είναι, φερ’ ειπείν πολύ συγκινητικό να δει κανείς ότι χάρη στους παπύρους διασώθηκαν κορυφαία έργα της αρχαιοελληνικής γραμματείας και διαμορφώθηκε ο μύθος προσώπων όπως η Σαπφώ, καθώς η βιογραφία της, γραμμένη τον 4ο π.Χ., εντοπίστηκε σε πάπυρο ως απόδειξη της δημοφιλίας της πολύ καιρό αφότου είχε συλλάβει τα πρώτα της ποιήματα. Επίσης, χάρη στους πάπυρους καταφέραμε να διευρύνουμε τις γνώσεις μας πάνω στον Αισχύλο, αφού βρέθηκαν κάποια άγνωστα κείμενα και λόγοι του, αλλά και ένας ύμνος της Ισιδας, γραμμένος κι αυτός από τον τραγικό ποιητή.

Στην Οξύρρυγχο και στους πάπυρους που ήρθαν στο φως σε αυτή την τεράστιας σημασίας αρχαιολογική περιοχή εντοπίστηκε επίσης το παλιότερο χειρόγραφο Ευαγγελίου -το κατά Ιωάννην-, ενώ επιπλέον βρέθηκαν κώδικες του 5ου αιώνα που περιλαμβάνουν το Δευτερονόμιο του Ιησού του Ναυή, τα τέσσερα Ευαγγέλια και Επιστολές του Αποστόλου Παύλου. Χάρη, λοιπόν, σε αυτή την ταφική συνήθεια να δημιουργούν για τις μούμιες περιβλήματα από στρώματα παπύρου, κολλημένα το ένα πάνω στο άλλο, φτιάχνοντας μια συνθήκη που προσομοιάζει στο σημερινό πιεσμένο χαρτί, κατάφεραν να διασωθούν αριστουργήματα της αρχαιοελληνικής -και όχι μόνο- γραμματείας.,

Είναι, επίσης, γνωστό ότι η Οξύρρυγχος, όπως και ολόκληρη η Αρχαία Αίγυπτος, είχε δεχτεί τεράστια ελληνική επίδραση και η απόδειξη είναι η αφθονία αυτών των κειμένων, τα οποία κατάφεραν να διασώσουν οι κορυφαίοι αντιγραφείς της εποχής. Δεν θεωρούνταν τυχαία ελληνική, καθώς ανοικοδομήθηκε, κι αυτή, από τον Μέγα Αλέξανδρο και απέκτησε το όνομα Οξυρρύγχου πόλις από το είδος ψαριού που εντόπιζε κανείς τότε στον Νείλο. Πρόκειται για ένα ψάρι από το είδος των μορμυριδών που θεωρούνταν άκρως σημαντικό για τους Αρχαίους Αιγυπτίους γιατί, σύμφωνα με τον θρύλο, είχε φάει το πέος του θεού Οσιρι.

Απόδειξη ότι τέτοια ιερά ψάρια είχαν βρεθεί σε διαφορετικές εκδοχές ανάμεσα στα άπειρα ευρήματα που εντοπίστηκαν στη συγκεκριμένη περιοχή και στη σπουδαία αυτή νεκρόπολη μαζί με άπειρες μούμιες με χρυσές γλώσσες και διάφορα πολύτιμα κτερίσματα. Ολοι, ωστόσο, αναρωτιούνται γιατί ο Ομηρος και γιατί ειδικά σε αυτό το σημείο της Αιγύπτου, κάτι που μένει να ερευνηθεί ειδικά όσον αφορά το συγκεκριμένο απόσπασμα, αλλά δεν είναι καθόλου παράδοξο, ούτε τυχαίο δεδομένης της τεράστιας επίδρασης που είχε ο ραψωδός στους Αρχαίους Αιγυπτίους και της στενής σχέσης με τον ελληνικό πολιτισμό.

Ο Ομηρος και η Αίγυπτος

Οπου και αν ψάξει κανείς στην Αίγυπτο, όσα κείμενα και αν εντοπίσει και όσο και αν προσπαθεί να ανασυστήσει τη σημασία των διαφόρων πόλεων από την Αλεξάνδρεια μέχρι την Οξύρρυγχο, θα βρει όχι μόνο την επιβλητική φιγούρα του Μεγαλέξανδρου, αλλά και αυτήν του Ομήρου να δεσπόζει παντού στην περιοχή. Σαν να υπήρχε πάντα μια γενεαλογική, ιστορική προϋπόθεση που έφερε τον Αλέξανδρο στην Αίγυπτο, όπου ο στρατηλάτης ενσάρκωσε το μυθικό, οικουμενικό και πολιτισμικό του όραμα -εδώ περισσότερο από οπουδήποτε αλλού- κι αυτό είχε να κάνει κατ' εξοχήν με την ελληνική ιστορία και την επίδραση του Ομήρου. «Το όραμα για την Αλεξάνδρεια ήταν ιδεαλιστικό. Προοριζόταν να γίνει παγκόσμια πρωτεύουσα, χωνευτήρι πολιτισμών, υπερσύγχρονη μητρόπολη.

Αντί να δημιουργήσει μια αυτοκρατορία η οποία θα επέβαλε τις δικές της πεποιθήσεις (σε αυτή την περίπτωση μπορεί να αναμενόταν ο Αλέξανδρος να προχωρούσε στον εξελληνισμό του ντόπιου πληθυσμού), η Αλεξάνδρεια ήταν η πόλη που ιδρύθηκε στη βάση της αντίληψης ότι ήταν εφικτή η εναρμόνιση διαφορετικών πολιτισμών και ανθρώπων», γράφει ο αιγυπτιακής καταγωγής Βρετανός συγγραφέας Ισλάμ Ισα στο βιβλίο του «Αλεξάνδρεια» (εκδόσεις Πεδίο). Συνεκτικός κρίκος όλων αυτών και, κυρίως, της μυθολογικής σφραγίδας και του σπουδαίου πολιτιστικού παράγοντα που συνέδεσε μύθους με επιστήμη και ιστορία ήταν η ελληνική παιδεία. Ειδικά ο Ομηρος ήταν αυτός που λέγεται ότι είχε δικό του νησί -το περίφημο νησί Φάρος που χαρακτήριζε το αλεξανδρινό κλέος- πολύ προτού ιδρύσει σε αυτό το σημείο τη μυθική του πόλη ο Μακεδόνας στρατηλάτης. Η νήσος είχε άλλη βαρύτητα ακριβώς επειδή προστάτης της ήταν ο Ομηρος, τον οποίο επικαλούνταν ποιητές και πολιτικοί και φυσικά οι μεγάλοι αντιγραφείς που, όπως αποδείχθηκε, κατέγραφαν σε παπύρους τους επικούς του στίχους.

Δεν είναι τυχαίο ότι στην περίφημη Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας, όπου κλείνονταν οι γραμματικοί και οι κωδικογράφοι αντιγράφοντας τα σπουδαία αυτά κείμενα, υπήρχε ένα ολόκληρο δωμάτιο, αποκλειστικά αφιερωμένο στον Ομηρο. Η Αλεξανδρινή και εν τέλει ελληνική Αίγυπτος ήταν αυτή που οραματίστηκαν ο μέγας ιδρυτής της και ο άκρως φιλέλληνας Πτολεμαίος Α’ ως την απόλυτη έκφραση της συμπαντικής κατάκτησης της γνώσης και της ισχύος, κάτι που εξέφραζε με ακρίβεια η συμβολική σημασία των διαφόρων μνημείων: ο τάφος του Μεγάλου Αλεξάνδρου, το περίφημο Σήμα, του οποίου χάνονται τα ίχνη στο βάθος των χρόνων, ο Φάρος, ένα από τα θαύματα του κόσμου, η Βιβλιοθήκη, το Σεραπείο που καταστράφηκε από τους χριστιανούς. Η σπουδαιότητα της Βιβλιοθήκης ως κέντρου της παγκόσμιας γνώσης δεν οφειλόταν μόνο στους παπύρους αλλά και στους σπουδαίους λόγιους που συνδέθηκαν με την ιστορία της.

Οι Αλεξανδρινοί αγάπησαν -όσο ελάχιστοι- όχι μόνο τη γνώση αλλά και την αρχαιοελληνική γραμματεία, την οποία διέσωσαν σε αυτούς τους παπύρους, που βρήκαν τη θέση τους ως συνοδευτικά κτερίσματα των νεκρών - κι έτσι, κατά ειρωνικό τρόπο, διασώθηκαν στην αιωνιότητα. Ας μην ξεχνάμε ότι είναι οι Αλεξανδρινοί φιλόλογοι που έκαναν γνωστό ότι υπάρχουν πολλές Ιλιάδες, τις οποίες φρόντισαν όχι μόνο να διορθώσουν, αλλά και αντιπαραβάλλουν ώστε να καταλήξουν στη σωστή ενιαία μορφή του ποιήματος, δίνοντας ουσιαστικά λύση στο ομηρικό πρόβλημα. Η «Ιλιάδα» ήταν το κατ' εξοχήν κείμενο που αντέγραφαν ώστε να μπορέσει να διασωθεί ακριβώς γιατί ο πάπυρος φθειρόταν εύκολα και φτάσαμε στη μορφή που κατέληξε να είναι το οριστικό κείμενο της περίφημης «Ιλιάδας» του Ομήρου, όπως την ξέρουμε σήμερα. Την ουσιαστική δηλαδή δουλειά της διάσωσης την είχαν κάνει οι λόγιοι που έζησαν στην Αίγυπτο και έφτιαξαν τους πολύτιμους παπύρους, όπως αυτόν με το απόσπασμα του ομηρικού έπους που έφεραν στο φως οι επιστήμονες.

Το απόσπασμα

Η Ραψωδία Β’ και το συγκεκριμένο απόσπασμα για των πλοίων -Νεών Κατάλογος- κατέχει πολύ σημαντική θέση ως ένα από τα σπουδαιότερα κείμενα της αρχαιότητας, αφού εξακολουθούσε να μνημονεύεται μέσα στους αιώνες από ιστορικούς και φιλοσόφους, φτάνοντας σε σημείο να αυτονομηθεί από την «Ιλιάδα». Πολλοί, μάλιστα, υποστηρίζουν ότι το εν λόγω απόσπασμα βασίζεται σε άλλο ποίημα, προγενέστερο, που διασώθηκε τα ομηρικά χρόνια από τους διάφορους ποιητές για να καταλήξει στον Ομηρο. Οπως και να ’χει, πρόκειται για μια εντυπωσιακή χαρτογράφηση της Ελλάδας των Αχαιών και του μυκηναϊκού κόσμου, με το επιβλητικό κλέος και τη δύναμη που απέπνεαν στις άκρες της Μεσογείου.

Ολες αυτές οι ελληνικές πόλεις που καταλογογραφεί σε κάθε λεπτομέρεια ο Ομηρος -ο οποίος προφανώς θα είχε προλάβει να βιώσει την πτώση τους και μιλάει γι’ αυτές εκ των υστέρων- ήταν κυρίαρχες στη στεριά και τη θάλασσα με 29 βασίλεια και 1.186 πλοία: η λεπτομερής απαρίθμηση των πόλεων και των αντίστοιχων δυνάμεων που έστελνε η καθεμία από αυτές στον Τρωικό Πόλεμο δείχνει την τεράστια υπεροχή που είχαν οι Ελληνες, όπως τους αποκαλεί κάποια στιγμή στην «Ιλιάδα», από τον 13ο έως τον 8ο αιώνα π.Χ. Σε αυτόν τον κατάλογο απαριθμούνται επίσης οι αρχαίοι αρχηγοί, βασιλείς και στρατηγοί, κι έτσι έχουμε μια εικόνα για τη σπουδαιότητά τους.

Ο Θουκυδίδης

Ο περίφημος Νεών ή Νηών (δηλαδή καραβιών) Κατάλογος λειτουργούσε, εν ολίγοις, ως επίδειξη δύναμης, αλλά και ως μια πολύτιμη καταλογογράφηση της πολεμικής και πολιτικής ισχύος της εποχής. Ταυτόχρονα, προσέφερε τα data, όπου βασιζόταν οι ιστορικοί και οι πολιτικοί για να διαγράψουν τα πολεμικά τους πλάνα. Δεν είναι τυχαίο ότι ακόμα και ο Θουκυδίδης φρόντισε να αναφερθεί εκτενώς στον κατάλογο στο πρώτο βιβλίο της Ιστορίας του λέγοντας πως ακόμα και αν ο Ομηρος ως ποιητής-ο ίδιος θεωρεί τον εαυτό του ιστορικό-υπερέβαλε και μεγαλοποίησε τα ιστορικά δεδομένα της εποχής του, απέδωσε, ωστόσο, μια εικόνα των πραγμάτων. Ακόμα και αν θεωρούσε ότι ο ίδιος ως ιστορικός εκπροσωπούσε την αντικειμενική και επιστημονική προσέγγιση των ιστορικών γεγονότων, ο Θουκυδίδης δεν αρνιόταν ότι το μυθολογικό κλέος είχε ιστορικό υπόβαθρο και αναφερόταν σε πραγματικές εκστρατείες των Αχαιών. Αμφισβητεί, βέβαια, το ακριβές μέγεθος, αφού θεωρεί ότι ούτε τόσο εντυπωσιακό ήταν, ούτε τόσο πολυπληθές, εφόσον μόνο οι βασιλείς και οι αξιωματούχοι δικαιούνταν να είναι πάνω στα φορτωμένα ήδη με πολεμικό υλικό πλοία.

Είναι, επομένως, αυτή ακριβώς η μνεία στον Ομηρο και ο σεβασμός προς τα κυκλώπεια κλέη που έκαναν τις εξιστορήσεις του Θουκυδίδη για την επιβλητική ισχύ των Αθηναίων τόσο δημοφιλή και στα σύγχρονα χρόνια. Δεν είναι τυχαίο ότι ο Νεών Κατάλογος είναι σημείο αναφοράς στη σύγχρονη πολιτική και αυτή έχουν επικαλεστεί ακόμα Αμερικανοί πρόεδροι, όπως ο Τόμας Τζέφερσον, ο οποίος κοιμόταν πάντα με τη μετάφραση της «Ιλιάδας» στο κομοδίνο του. Σε κάθε περίπτωση, η ανακάλυψη ενός τέτοιου σπουδαίου κειμένου στην κοιλιά μιας μούμιας επιβεβαιώνει, για μία ακόμα φορά, την αντοχή του μέσα στα χρόνια και τη σπουδαιότητά του, αφού ήταν αυτό που επιλέχθηκε να συντροφεύσει τον νεκρό στο ταξίδι του στην αιωνιότητα.