Η "ανάσταση" του Μυστρά μετά από 777 έτη φθοράς και 42 χρόνια εργασιών, επισκέψιμο μνημείο τώρα η Καστροπολιτεία

Τη φήμη του ως «το θαύμα του Μοριά» και την ανεκτίμητη αξία του όχι μόνο για τον ιστορικό πλούτο της χώρας μας, αλλά και ευρύτερα για τις ρίζες του δυτικού πολιτισμού επισήμανε η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη στο πλαίσιο της πανηγυρικής ομιλίας της για τα εγκαίνια της σχεδόν μυθικής, αποκατεστημένης πλέον, πολίχνης ως επισκέψιμου μνημείου/μουσείου.

Η παρατήρηση ότι ο Μυστράς αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα και πληρέστερα διατηρημένα παραδείγματα βυζαντινού οχυρωμένου οικισμού στον ελληνικό χώρο είναι απλώς η περιγραφή της σημερινής κατάστασής του. Υπερθεματίζοντας καθώς παραλάμβανε συμβολικά και εν ονόματι του ελληνικού λαού τον θεαματικά αποκατεστημένο οικισμό που στέκει γαντζωμένος στους πρόποδες του Ταϋγέτου και παλεύει για την επιβίωσή του ενάντια στη φθορά επί 777 χρόνια, ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης τόνισε ότι «ο Μυστράς δεν είναι μόνο ένα μνημείο παγκόσμιας κληρονομιάς, αλλά και το σημείο όπου το λυκόφως το Βυζαντίου συνάντησε την αυγή της σύγχρονης ελληνικής ταυτότητας. Εδώ άνοιξε τον 13ο αιώνα διάλογος μεταξύ του παρελθόντος και του μέλλοντος. Ενας διάλογος ο οποίος στην πραγματικότητα δεν σταμάτησε ποτέ. Κι εμείς είμαστε εδώ για να διασφαλίσουμε ότι δεν θα σταματήσει ποτέ».

Οπως υπενθύμισε η κυρία Μενδώνη, το 1989 η UNESCO αναγνώρισε την Καστροπολιτεία του Μυστρά ως Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς, αναδεικνύοντας περαιτέρω τη σημασία του ως βυζαντινού αρχαιολογικού χώρου, μια υλική, χτισμένη υπόμνηση ότι σε αυτή τη γωνιά της Πελοποννήσου κάποτε λειτουργούσε ένα σπουδαίο πνευματικό κέντρο, έδρα κορυφαίων λογίων όπως ο νεοπλατωνιστής Γεώργιος Γεμιστός ή Πλήθων, ο Βησσαρίων κ.ά. Ο Μυστράς κατ’ αυτό τον τρόπο υπήρξε μια πηγή πολιτιστικής επιρροής επί αιώνες, συμβάλλοντας καθοριστικά στη μετάδοση των ελληνικών γραμμάτων στη Δύση και τη διαμόρφωση της ευρωπαϊκής Αναγέννησης. Ειδικά δε οι εκκλησιές και τα μοναστήρια του Μυστρά, θρησκευτικά κτίσματα αρκετά από τα οποία είναι ενσωματωμένα στην οχύρωση του οικισμού, κοσμούνται με εντυπωσιακές τοιχογραφίες της παλαιολόγειας περιόδου, δηλαδή της καταληκτήριας δοκιμασίας του Βυζαντίου, από το 1261 έως την τελειωτική άλωση της Κωνσταντινούπολης το 1453.

Οι δωρητές και ο φύλακας άγγελος

Διόλου τυχαία, η κυρία Μενδώνη, λόγω της μακράς θητείας της ως γενικής γραμματέως του ΥΠΠΟ, έχει παρακολουθήσει κάθε βήμα του περίπλοκου υπερτριακονταετούς διάρκειας και εξόχως ευαίσθητου εγχειρήματος για την αναστήλωση του Μυστρά. Γι’ αυτό, άλλωστε, είχε ιδιαίτερη σημασία το ότι η υπουργός ευχαρίστησε ονομαστικά έναν μεγάλο κύκλο ανθρώπων που συνέβαλαν στην ανάσταση της Καστροπολιτείας, από τους αρχαιολόγους έως τα στελέχη της Αυτοδιοίκησης που στήριξαν το έργο στις πιο δύσκολες στιγμές του.

Ανάμεσα σε αυτούς, εξέφρασε την ευγνωμοσύνη της για τη μοναστική αδελφότητα της Παντάνασσας, τις μοναχές που με απέραντη υπομονή και επιμονή στη λεπτομέρεια έραψαν και κέντησαν την περιβολή του αυτοκράτορα και του βυζαντινού αρχοντολογιού. «Η έκθεση στην Αίθουσα του Θρόνου δεν θα είχε υλοποιηθεί χωρίς τη γενναιόδωρη δωρεά του Θανάση και της Μαρίνας Μαρτίνου, που πάντα στηρίζουν το έργο του ΥΠΠΟ», ανέφερε η υπουργός, υπογραμμίζοντας ότι «ο χώρος που περικλείει την Καστροπολιτεία του Μυστρά είχε τη μέριμνα του Κοινωφελούς Ιδρύματος Αθανασίου Κ. Λασκαρίδη μέσω του προγράμματος “Κυκλών”, απομακρύνοντας ποσότητες άχρηστων υλικών. Τον Θανάση και την Εφη Λασκαρίδη ευχαριστώ για την πάντα θετική τους διάθεση σε ό,τι τους ζητηθεί».

Αν και απών από την τελετή των εγκαινίων, ήταν καθ’ όλα παρών ο καθηγητής Αρχιτεκτονικής του ΕΜΠ και πρόεδρος της Επιτροπής Αναστήλωσης Μνημείων Μυστρά Στέφανος Σίνος, ο οποίος επί 31 χρόνια υπήρξε ο ιθύνων νους του αναστηλωτικού έργου μαζί με μια ομάδα συνεργατών.

Μιλώντας στο «ΘΕΜΑ», ο κ. Σίνος επιχειρεί μια συμπύκνωση της εμπειρίας του από τα 31 χρόνια που πέρασε στον Μυστρά, από το 1984 έως το 2015, μελετώντας, αγγίζοντας, αποκαθιστώντας κυριολεκτικά κάθε πέτρα και κάθε θραύσμα των ερειπίων της πάλαι ποτέ ένδοξης Καστροπολιτείας, ιδιαίτερα δε του περίφημου Παλατιού.

«Το 1984 η επιτροπή μας βρήκε στον Μυστρά μόνο δύο, και μεγάλης ηλικίας, μαστόρους», θυμάται ο καθηγητής Σίνος. «Μέχρι το 1990 η χρηματοδότηση του έργου ήταν μικρή και το μόνιμο προσωπικό δεν ξεπερνούσε τους 10 εργατοτεχνίτες και τρεις επιστήμονες. Η συστηματική χρηματοδότηση της επιτροπής άρχισε το 1990, οι πόροι πλέον προέρχονταν από την Ε.Ε. μέσω προγραμμάτων που εκτελούσε η Περιφέρεια Πελοποννήσου και έτσι η υπηρεσία μας έφτασε στους 25 εργατοτεχνίτες και πέντε επιστήμονες. Από τότε το έργο άρχισε να υλοποιείται με ικανοποιητικούς ρυθμούς. Ωστόσο, πολλά από τα κτίρια των κατοικιών, όπως και το Παλάτι, βρίσκονταν σε ερειπιώδη κατάσταση. Θα έλεγα ότι η γενική εικόνα του Παλατιού το 1984 δεν ήταν κάτι περισσότερο, ουσιαστικά, από μερικούς τοίχους και κάποια χαλάσματα. Το όλο κτιριακό συγκρότημα όμως διατηρούσε τα βασικά χαρακτηριστικά του, κι αυτό ήταν πολύ σημαντικό. Προχωρήσαμε σε εκτεταμένη ανασκαφή και καθαρισμό του χώρου, μελέτη του συνόλου και των επιμέρους στοιχείων του μνημείου, κάναμε λεπτομερή σχέδια αποτύπωσης και μελέτη αποκατάστασης».

Σε ό,τι αφορά τη στήριξη που έλαβε από την Πολιτεία, ο καθηγητής αναφέρει ότι ο Κωνσταντίνος Καραμανλής, ως Πρόεδρος της Δημοκρατίας, είχε δείξει έντονο ενδιαφέρον για το έργο. «Ο Καραμανλής μετέφερε την άποψή του για τον Μυστρά στην τότε υπουργό Πολιτισμού Μελίνα Μερκούρη, αλλά και ενίσχυσε ο ίδιος το έργο με 6 εκατ. δραχμές από τα υπόλοιπα της Προεδρίας της Δημοκρατίας για το 1984. Από την ίδια πηγή, δόθηκαν άλλα 10 εκατ. την επόμενη χρονιά. Τα χρήματα δίνονταν από την Προεδρία στην Ελληνική Αρχαιολογική Εταιρεία, η οποία με τη σειρά της χρηματοδοτούσε τις εργασίες στο πεδίο. Ομως η Μερκούρη, χάρη στην αμεσότητα και τον δυναμισμό της, μας έλυσε πολλά προβλήματα. Η Μελίνα μάς είχε πει ότι για την ίδια “ο Μυστράς είναι η Ακρόπολη της Βυζαντινής Ελλάδας”. Αν δεν είχε πιστέψει στο έργο η Μελίνα Μερκούρη, δεν θα είχαμε μπορέσει να συνεχίσουμε».

Σαν μαγνήτης

Το χρονικό της αναστήλωσης του Παλατιού στον Μυστρά παρουσιάζεται με πάσα λεπτομέρεια στο ογκώδες σύγγραμμα του καθηγητή Σίνου «The late Byzantine Palace of Mistras and its restoration» (μια αγγλόφωνη έκδοση από τον οίκο Καπόν). Στον πολυτελή τόμο παρουσιάζεται η ιστορία του βυζαντινού Παλατιού του Μυστρά, ενός ανακτορικού κτίσματος του 13ου αιώνα, το οποίο επεκτάθηκε σε μεταγενέστερη φάση προκειμένου να λειτουργήσει ως έδρα των Βυζαντινών διοικητών της περιοχής. Από το μέσον του 14ου αιώνα το Παλάτι έγινε η έδρα των Δεσποτών του Μυστρά, γύρω από το οποίο σημειώθηκε εκρηκτική άνθηση του εμπορίου και των γραμμάτων. Δυστυχώς, όμως, αυτή έμελλε να είναι η τελευταία αναλαμπή του βυζαντινού πολιτισμού.

Η μορφή του Παλατιού ολοκληρώθηκε στις αρχές του 15ου αιώνα με μεγάλης κλίμακας παρεμβάσεις, έως ότου εγκαταλείφθηκε στη μοίρα του από τον 18ο αιώνα και εξής, ουσιαστικά έως τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα, όταν ο ερειπιώνας του Μυστρά προσέλκυσε το ενδιαφέρον του σκαπανέα της σύγχρονης ελληνικής αρχαιολογίας, Αναστασίου Ορλάνδου. Το έργο του ανέλαβε να συνεχίσει ο κ. Σίνος με τους συνεργάτες του από το 1984 και εξής. Εξ ου και το βιβλίο του καθηγητή περιλαμβάνει εκτενή συμπληρωματικά στοιχεία για την ιστορία, τις πολιτικές και πολιτισμικές καταβολές του Μυστρά, ενώ μαρτυρά ότι αυτοί που συμμετείχαν στο αναστηλωτικό έργο εκτέθηκαν στη μαγική σαγήνη που ασκεί η Καστροπολιτεία, εγκλωβίζοντας όσους την προσεγγίζουν σε έναν διά βίου δεσμό αποκλειστικής αφοσίωσης.

Σταχυολογώντας παραδοξότητες ανάμεσα σε μυριάδες λεπτομέρειες της αναστηλωτικής επιχείρησης στον Μυστρά, στο βιβλίο του ο καθηγητής Σίνος αναφέρει, π.χ., ότι το ανακτορικό συγκρότημα διέθετε κατά τη βυζαντινή εποχή ένα πρωτόλειο σύστημα αντισεισμικής προστασίας, το οποίο συνετίθετο από ξύλινες δεσιές, τοποθετημένες στο μέσον κάθε τοίχου, ανεξαρτήτως του προσανατολισμού του. Ενα άλλο ασυνήθιστο στοιχείο είναι ότι τα συνεργεία χρειάστηκε να περιμένουν για χρόνια έως ότου εντοπιστούν οι κατάλληλοι κορμοί δέντρων για την ανακατασκευή της στέγης του ανακτόρου. «Επρεπε το υλικό και οι διαστάσεις, κυρίως οι διατομές των ξύλων», παρατηρεί ο καθηγητής, «να είναι όπως αυτές που είχαν χρησιμοποιηθεί αρχικά. Τελικά βρήκαμε τους κορμούς που ψάχναμε στο Αγιον Ορος». Η ιστορία του Μυστρά ξεκινά από το χρονικό ορόσημο του 1249, δηλαδή 45 χρόνια αφότου τα στρατεύματα της 4ης Σταυροφορίας κατέλαβαν την Κωνσταντινούπολη. Τότε ο τρίτος ηγεμών της Αχαΐας για λογαριασμό των Φράγκων, Γουλιέλμος Β’ Βιλλεαρδουίνος, έχτισε σε έναν λόφο του Ταΰγετου ένα φρούριο προκειμένου να προστατεύσει την κοιλάδα του Ευρώτα, η οποία τελούσε υπό τη διαρκή απειλή σλαβικών φύλων, όπως οι Μηλιγγοί, που επέδραμαν από τα βουνά. Οπως σημειώνει το «Χρονικόν του Μορέως», ο λόφος ονομαζόταν «Μυζηθράς», ένα τοπωνύμιο που κατέληξε -αλλά σύμφωνα με μία μόνο ορισμένη εκδοχή- ύστερα από παραφθορές κ.λπ. να περικοπεί σε Μυστράς.

Υπάρχει όμως και μια εναλλακτική θεωρία για τη βάφτιση και την ονοματοδοσία: στην περιοχή του μετέπειτα Παλατιού υπήρχε κάποιου είδους οικισμός ήδη από τη Ρωμαϊκή Περίοδο, από την οποία ενδεχομένως -αλλά και το πιθανότερο- ο Μυστράς να απέκτησε το όνομά του, δηλαδή από το λατινικό mistrum (μυστρί), που δήλωνε τόπο λατόμων και οικοδόμων. Το 1262 ο Βιλλεαρδουίνος αναγκάστηκε να παραδώσει τον Μυστρά στον Βυζαντινό αυτοκράτορα Μιχαήλ Η’ Παλαιολόγο μετά την ήττα και αιχμαλωσία του στη μάχη της Πελαγονίας στη Μακεδονία. Κατά τους δύο επόμενους αιώνες ο Μυστράς θα εξελιχθεί σε μεγάλη βυζαντινή πόλη, η οποία θα κυριαρχήσει πολιτικά και οικονομικά σε όλα τα βυζαντινά εδάφη της Πελοποννήσου και θα γίνει πρωτεύουσα του Δεσποτάτου του Μυστρά. Και έως ότου ο Ιμπραήμ σαρώσει την Πελοπόννησο, ο Μυστράς θα διάγει τον δικό του, κατά το πλείστον ακμάζοντα βίο ως έδρα της ανώτατης εξουσίας στην περιοχή.

Οι εκθέσεις

Ασφαλώς, το πετράδι στο πέτρινο στέμμα του Μυστρά είναι το Παλάτι των Δεσποτών και κατεξοχήν η καθηλωτική Αίθουσα του Θρόνου. Σύμφωνα με όσα είπε η υπουργός Πολιτισμού στην εκδήλωση των εγκαινίων, «οι πτέρυγες των Καντακουζηνών και των Παλαιολόγων, οι χώροι διοίκησης, κατοικίας και τελετουργίας, αλλά και η επιβλητική Αίθουσα του Θρόνου συγκροτούν ένα εξαιρετικό αρχιτεκτονικό σύνολο, που αποτυπώνει τη λειτουργική ιεράρχηση της εξουσίας και την καθημερινότητα της ύστερης βυζαντινής αριστοκρατίας.

Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσονται η μόνιμη φυσική και η ψηφιακή έκθεση με τίτλο “Ηγεμονικά αφηγήματα” η πρώτη και “Στα σαράγια της βασιλοπούλας” η δεύτερη, που φωτίζει μέσα από αρχειακό υλικό τη διαχρονική πρόσληψη του Μυστρά από την ευρωπαϊκή διανόηση, αλλά και μία ακόμη έκθεση υπό τον τίτλο “Στο φως της Αυλής. Απείκασμα ενδόξου περιβολής”, που είναι εγκατεστημένη στην Αίθουσα του Θρόνου και αναδεικνύει τις χειροποίητες ενδυμασίες, εμπνευσμένες από τη βυζαντινή εικονογραφία». Πρακτικά, ένα μοναδικό, γενναιόδωρο ως προς τους συμβολισμούς και τις ιστορικές του καταβολές μνημείο μόλις προστέθηκε στον κατάλογο των ολοκληρωμένων projects του ΥΠΠΟ. Και οπωσδήποτε, ο Μυστράς παίρνει τη θέση του δικαιωματικά ανάμεσα στους πολλαπλώς ενδιαφέροντες προορισμούς για Ελληνες και μη εκδρομείς στο αμέσως προσεχές μέλλον και με σήμανση υψηλής προτεραιότητας.

Φωτογραφίες: EUROKINISSI