Μηνύματα προς το εξωτερικό και το εσωτερικό από τον Μητσοτάκη στο Καστελόριζο

Η εκτίμηση ότι ούτε η Τουρκία θα ήθελε οι ελληνοτουρκικές σχέσεις να εκτραπούν σε ένα ανεξέλεγκτο θερμό επεισόδιο κυριαρχεί στον προβληματισμό της ελληνικής κυβέρνησης μετά από μια περίοδο κλιμακούμενης έντασης σε όλα τα πεδία, με την Αθήνα πάντως να είναι αποφασισμένη να μην επιτρέψει να επιβληθούν, έστω και σιωπηρά, τετελεσμένα από την Αγκυρα.

Ωστόσο, η εκτίμηση αυτή συνοδεύεται από μια επιφύλαξη, καθώς το αμέσως προσεχές διάστημα υπάρχουν ζητήματα-ορόσημα υψηλού κινδύνου, ενώ και οι δύο χώρες μπαίνουν στην τελική ευθεία για έναν δύσκολο εκλογικό κύκλο και οι εντάσεις φαίνονται αναπόφευκτες.

Η Αθήνα, πάντως, αξιολογεί στο πλαίσιο αυτό την επίσκεψη του διοικητή της ΜΙΤ Ιμπραήμ Καλίν, που, αν και προγραμματισμένη, συνέπεσε με μια δύσκολη συγκυρία. Σύμφωνα με πληροφορίες, ο κ. Καλίν ουσιαστικά υπέδειξε και αυτός ότι πρέπει να διατηρηθούν χαμηλά οι τόνοι, αν και σε ζητήματα όπως η αποστρατιωτικοποίηση των νησιών και η μη επήρεια του Καστελόριζου πέραν των 6 ν.μ. η τουρκική θέση είναι απόλυτη.

Θα πρέπει να περάσει, πάντως, ένα διάστημα ώστε να διαπιστωθεί αν αυτό ήταν ένα επίσημο μήνυμα διάθεσης καταλλαγής από την Αγκυρα ή απλώς η έκφραση της προσωπικής εκτίμησης του Τούρκου αξιωματούχου.

Καμία συνάντηση

Πάντως, ήταν η πιο σημαντική επαφή σε ελληνοτουρκικό επίπεδο το τελευταίο διάστημα, καθώς οι υπουργοί Εξωτερικών Γιώργος Γεραπετρίτης και Χακάν Φιντάν έχουν καιρό να συναντηθούν ή να επικοινωνήσουν, καθώς ο δεύτερος θεωρεί ότι δεν υπήρξε, όπως θα έπρεπε, προηγούμενη ενημέρωσή του για το θέμα των θαλάσσιων πάρκων, αν και παραμένουν δίαυλοι επικοινωνίας σε χαμηλότερο επίπεδο.

Στη Νέα Υόρκη, στο περιθώριο της Γ.Σ. του ΟΗΕ, δεν θα υπάρξει συνάντηση των δύο υπουργών Εξωτερικών, ενώ δεν υπάρχει προγραμματισμός για να κλειστεί ραντεβού μεταξύ των δύο ηγετών, καθώς πιθανότατα δεν θα συμπέσουν παρά ένα ή δύο εικοσιτετράωρα στη Νέα Υόρκη, ο πρωθυπουργός Κ. Μητσοτάκης με τον Τ. Ερντογάν.

Η ελληνική πλευρά, πάντως, δεν είναι δογματικά αντίθετη σε μια συνάντηση με τον Ερντογάν εφόσον διατυπωθεί τέτοιο αίτημα και δεν έχουν, βεβαίως, μεσολαβήσει νέες προκλητικές κινήσεις εκ μέρους της τουρκικής πλευράς, αλλά η όποια διευθέτηση, εάν χρειαστεί, θα γίνει επιτόπου και την τελευταία στιγμή.

Στην Τουρκία, όμως, εντείνεται ο εκνευρισμός λόγω και των απανωτών μηνυμάτων που έχει στείλει η Αθήνα το τελευταίο διάστημα. Η στρατηγική σχέση με το Ισραήλ και το κλείσιμο των συμφωνιών προμήθειας εξελιγμένων ισραηλινών πυραυλικών συστημάτων από την Ελλάδα, μέρος των οποίων θα καταλήξει και στα ελληνικά νησιά, η τριμερής Ελλάδας - Κύπρου - Αιγύπτου στο Ελ Αλαμέιν και η επίσκεψη το Σαββατοκύριακο στο Καστελόριζο του πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη δημιουργούν εκρηκτικό κλίμα στα τουρκικά ΜΜΕ, που ασκούν πίεση στο Προεδρικό Μέγαρο της Αγκυρας.

Η Αθήνα επιχειρεί να απαντήσει έμπρακτα σε ρητορικές απειλές που εκτοξεύει η τουρκική πλευρά: η αμφισβήτηση του Καστελόριζου και οι προκλητικές δηλώσεις, όπως η πρόσφατη του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν «αν υψώναμε τη φωνή μας από το Κας (σ.σ.: η τουρκική πόλη που απέχει ελάχιστα ναυτικά μίλια από το νησί) στην Ελλάδα, θα μας άκουγαν», απαντώνται με την παρουσία του πρωθυπουργού στο ακριτικό νησί για την επέτειο της απελευθέρωσής του.

Σε μια κίνηση συμβολική και ουσιαστική, καθώς ακραίοι κύκλοι στην Αγκυρα συνεχίζουν να προβάλλουν τις θεωρίες είτε νησιών που «δεν δόθηκαν με διεθνείς συμφωνίες στην Ελλάδα», είτε νησιών που ανήκουν «στη λανθασμένη πλευρά της μέσης γραμμής» και δεν δικαιούνται θαλάσσιες ζώνες.

Σαφές μήνυμα

Η παρουσία του κ. Μητσοτάκη στο Καστελόριζο είναι σαφές μήνυμα στην Τουρκία, που έρχεται αμέσως μετά από διαδοχικές επισκέψεις του, πρώτα στο Ελ Αλαμέιν και κατόπιν στο Παρίσι.

Το πιο ισχυρό μήνυμα της ομιλίας του πρωθυπουργού από το ακριτικό νησί είχε εθνικό περιεχόμενο και αποκτούσε ιδιαίτερο συμβολισμό καθώς εκπεμπόταν από το Καστελλόριζο. 

Ο Κυριάκος Μητσοτάκης μίλησε για το τρίπτυχο «σιγουριά, σταθερότητα και συνέπεια», υπογραμμίζοντας ότι η Ελλάδα ακολουθεί «μία υπεύθυνη, πατριωτική και ρεαλιστική εξωτερική πολιτική», ενισχύοντας παράλληλα την αποτρεπτική της ισχύ. «Επιδιώκουμε σχέσεις φιλικές, χωρίς εντάσεις και χωρίς προκλήσεις», είπε απευθυνόμενος στους γείτονες, με προσήλωση στο διεθνές δίκαιο και το Δίκαιο της Θάλασσας. Έσπευσε, ωστόσο, να χαράξει καθαρά την κόκκινη γραμμή: «Δεν απειλούμε κανέναν, αλλά δεν δεχόμαστε και απειλές και υποδείξεις από κανέναν. Είμαστε έτοιμοι να προασπίσουμε την εθνική μας ακεραιότητα και τα κυριαρχικά μας δικαιώματα».

Η Αγκυρα, μετά τον ενθουσιασμό για την αποκατάσταση των σχέσεων με το Κάιρο, διαπίστωσε ότι αυτή η πρόοδος δεν σημαίνει αντίστοιχη απομάκρυνση της Αιγύπτου από τη στρατηγική σχέση με την Ελλάδα και την Κύπρο. Αντιθέτως, άκουσε από τη συνάντηση του Ελ Αλαμέιν να εκπέμπονται μηνύματα αρνητικά για την ίδια.

Η προσήλωση των τριών χωρών στην οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών με βάση το Δίκαιο της Θάλασσας και τις σχέσεις καλής γειτονίας, ο σεβασμός στην κυριαρχία και τα κυριαρχικά δικαιώματα των κρατών, η υποστήριξη λύσης του Κυπριακού στη βάση των αποφάσεων του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ, η στήριξη λύσης στο πολιτικό πρόβλημα της Λιβύης με αποχώρηση όλων των ξένων δυνάμεων και η ισχυρή ώθηση που έδωσαν οι τρεις ηγέτες στην ενεργειακή συνεργασία, η οποία συνδέεται άμεσα με τις οριοθετήσεις που έχουν γίνει μεταξύ Ελλάδας και Κύπρου με την Αίγυπτο, είναι μηνύματα που πλήττουν το αφήγημα και τις επιδιώξεις της Αγκυρας.

Η Γαλλία

Στο Παρίσι, επίσης, έγινε πλέον σαφές ότι η Γαλλία και ο πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν αναλαμβάνουν ειδικό ρόλο στο μείζον ζήτημα της θαλάσσιας διασύνδεσης Κρήτης - Κύπρου και απομένει, βεβαίως, να διαφανεί πώς θα αποτυπωθεί αυτό σε λίγες εβδομάδες επί του πεδίου.

Παρά την εκτίμηση ότι το σενάριο ενός θερμού επεισοδίου είναι απομακρυσμένο, παραμένουν τα ορόσημα υψηλού κινδύνου, όπως παραδέχεται ανώτερη διπλωματική πηγή: η έλευση του γαλλικού πλοίου και η επανέναρξη των ερευνών για το GSI, η δημοσιοποίηση του νομοσχεδίου για τη νομοθέτηση από την Τουρκική Εθνοσυνέλευση των μονομερώς και αυθαίρετα υιοθετημένων θαλάσσιων ζωνών που αποτυπώνουν τη «Γαλάζια Πατρίδα», αλλά και η έκδοση των εκτελεστικών διαταγμάτων στην Αθήνα για τον θαλάσσιο χωροταξικό σχεδιασμό και τα θαλάσσια πάρκα.

Και μόνιμη εστία έντασης είναι η αντίδραση της Αγκυρας σε κάθε κίνηση της Ελλάδας για την ενίσχυση της αποτρεπτικής ισχύος της, αλλά και για την αμυντική θωράκιση των νησιών της.

Στην τουρκική ηγεσία υπάρχει εκνευρισμός και από το γεγονός ότι η καλή σχέση και οι φιλοφρονήσεις του Αμερικανού προέδρου Ντόναλντ Τραμπ με τον Τούρκο ομόλογό του δεν έχουν οδηγήσει σε παραγωγικά αποτελέσματα σε ζητήματα κρίσιμα για τη χώρα, όπως εκείνο των F-35.

Επίσης, είναι ενοχλητική για την Αγκυρα η στάση της γραφειοκρατίας του Στέιτ Ντιπάρτμεντ, που την περασμένη Πέμπτη έσπευσε να χαιρετίσει την αμυντική συνεργασία της Ελλάδας με το Ισραήλ, ενώ αυτό το κλίμα θα κορυφωθεί με την επίσκεψη που σχεδιάζει να πραγματοποιήσει στην Αθήνα ο Αμερικανός υπουργός Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο στα μέσα Οκτωβρίου, εφόσον φυσικά οι εξελίξεις στο Ιράν το επιτρέψουν.

Ο Αμερικανός ΥΠΕΞ είχε εκφράσει και στις συνομιλίες με τον Ελληνα ομόλογό του και διά της διπλωματικής οδού την πραγματική επιθυμία του να έρθει στην Αθήνα, όπου εκκρεμεί μεν ο στρατηγικός διάλογος, αλλά η παρουσία του στη χώρα θα στείλει μηνύματα για τον στρατηγικό χαρακτήρα της σχέσης των ΗΠΑ με την Ελλάδα, για την Ανατολική Μεσόγειο αλλά και για την ασφάλεια στην ευρύτερη περιοχή.

Ο κ. Ρούμπιο, εξάλλου, ήταν αυτός που ως γερουσιαστής είχε αναλάβει την πρωτοβουλία με τον τότε Δημοκρατικό πρόεδρο της Επιτροπής Εξωτερικών Σχέσεων της Γερουσίας, Μπομπ Μενέντεζ, για την προώθηση και νομοθέτηση του νόμου East Med Act, ο οποίος καθόριζε την αμερικανική πολιτική για την Ανατολική Μεσόγειο, με την Ελλάδα και την Κύπρο να αποτελούν σημαντικούς πυλώνες στον στρατηγικό αυτό σχεδιασμό.

Η Αθήνα διατηρεί στη διπλωματική φαρέτρα της το θέμα της επέκτασης των χωρικών υδάτων έως τα 12 ναυτικά μίλια.

Σύμφωνα με πληροφορίες από ανώτερη διπλωματική πηγή, η τεχνική προετοιμασία και ο σχεδιασμός για μια επέκταση των χωρικών υδάτων νοτίως της Κρήτης έχει ολοκληρωθεί. Ωστόσο, η ανακήρυξη της επέκτασης δεν φαίνεται να είναι στις άμεσες προτεραιότητες, καθώς η κυβέρνηση δεν θα ήθελε αυτή η εξαιρετικά σημαντική κίνηση να προβληθεί και αντιμετωπιστεί και από τη διεθνή κοινότητα ως μέρος ενός ανταγωνισμού με την Τουρκία και διατηρεί έτσι τη δυνατότητα επιλογής για το πότε και υπό ποιες συνθήκες θα προχωρήσει σε αυτό το βήμα.

Κρίσιμο και καθοριστικό ορόσημο το αμέσως προσεχές διάστημα είναι η υπόθεση της ηλεκτρικής διασύνδεσης GSI, καθώς, σύμφωνα με πληροφορίες, το επιχειρησιακό σχήμα που ελέγχει πλέον η Meridiam και στο οποίο συμμετέχουν η Nexans και ο ΑΔΜΗΕ προχωρά στο κλείσιμο του ερευνητικού πλοίου, το οποίο θα αναλάβει την επανάληψη των ερευνών βυθού για την πόντιση του καλωδίου.

Ετσι, πιθανότατα εντός του Οκτωβρίου θα πρέπει να ληφθεί και η οριστική απόφαση για την έκδοση της NAVTEX, ώστε να ξεκινήσουν οι έρευνες. Εκκρεμότητα παραμένει, φυσικά, η στάση της Λευκωσίας, όπου, παρά τις ενθαρρυντικές δηλώσεις του Προέδρου Νίκου Χριστοδουλίδη, ο υπουργός Οικονομικών Μάκης Κεραυνός συνεχίζει να αμφισβητεί ανοιχτά το έργο, αρνούμενος να συναινέσει στην εκπλήρωση των οικονομικών υποχρεώσεων της κυπριακής κυβέρνησης, ενώ διστακτική στάση τηρεί και ο υπουργός Ενέργειας Μιχάλης Δαμιανός.

Εφόσον, όμως, ληφθεί απόφαση για επανέναρξη του έργου, τότε η πίεση προς τη Λευκωσία θα είναι μεγάλη και έτσι, πιθανότατα, θα καμφθούν και οι όποιες αντιστάσεις που συνδέονται και με την εξυπηρέτηση επιχειρηματικών συμφερόντων στον τομέα της ηλεκτροπαραγωγής, αλλά και με τις ανησυχίες για δημοσιονομικό άνοιγμα, εν όψει και των διεργασιών για τις επόμενες προεδρικές εκλογές.

Η απόφαση για την επανέναρξη των ερευνών έχει λάβει ήδη σοβαρές διαστάσεις, καθώς, όπως τόνιζε ανώτερη διπλωματική πηγή, αυτή τη φορά θα είναι «σαν τη σφαίρα που φεύγει από όπλο και δεν έχει τρόπο επιστροφής».

Η δήλωση αυτή αποτυπώνει την αποφασιστικότητα της Αθήνας, εφόσον ξεκινήσουν οι έρευνες, να προχωρήσουν με κάθε τρόπο και μέσο και να ολοκληρωθούν. Επίσης, ότι δεν θα επιτρέψει επανάληψη του σκηνικού του 2024, όταν οι έρευνες διεκόπησαν μετά την πειρατική παρέμβαση της Αγκυρας.

Ερευνες και ΑΟΖ

Προς το παρόν, πάντως, δεν διαφαίνεται αλλαγή στη στάση της Τουρκίας, που θεωρεί θέμα αρχής το να εξασφαλίσει με οποιονδήποτε τρόπο την εμπλοκή της στη διαδικασία της έρευνας, ώστε να «κατοχυρώσει» τα δήθεν δικαιώματά της στη δήθεν ΑΟΖ που «κήρυξε» βάσει του Τουρκολιβυκού Μνημονίου.

Εκεί, βεβαίως, συγκρούεται με την καθοριστική για την Ελλάδα προάσπιση και κατοχύρωση της κηρυγμένης ελληνικής ΑΟΖ με την Ελληνοαιγυπτιακή Συμφωνία του 2020, πολύ περισσότερο μάλιστα όταν οι έρευνες, εφόσον ξεκινήσουν από το σημείο που διεκόπησαν το 2024, θα αφορούν περιοχή όχι μόνο εντός κηρυγμένης ελληνικής ΑΟΖ, αλλά και εντός της ζώνης της δυνητικής επέκτασης των χωρικών υδάτων έως τα 12 ναυτικά μίλια.

Ετσι, το θέμα της επανάληψης των ερευνών για το GSI μετατρέπεται σε μπρα ντε φερ μεταξύ των δύο χωρών για το μείζον ζήτημα της υφαλοκρηπίδας/ΑΟΖ της Ανατολικής Μεσογείου και εκ των πραγμάτων δυσκολεύει τους χειρισμούς και τους πιθανούς ελιγμούς.

Η γαλλική εταιρεία ενδεχομένως να επιλέξει, κατόπιν συνεννόησης, να ανακοινώσει δημοσίως την έναρξη των εργασιών, απευθυνόμενη και προς τα παράκτια κράτη. Είναι απίθανο όμως αυτό να ικανοποιήσει τις απαιτήσεις της Τουρκίας.

Η έκδοση NAVTEX και από την Τουρκία, με αναφορά μάλιστα σε εργασίες εντός της «τουρκικής υφαλοκρηπίδας», είναι προφανές ότι θα οδηγήσει σε ακύρωσή της από την Ελλάδα, όμως τότε θα είναι θέμα συνεννόησης σε ανώτατο επίπεδο για τη συνέχιση των εργασιών, ενώ οι εκατέρωθεν θέσεις θα καταγράφονται με την ανταλλαγή ρηματικών διακοινώσεων και NAVTEX.

Η στήριξη του έργου από τη Γαλλία και η εμπλοκή της Meridiam προσδίδουν στο εγχείρημα ένα πρόσθετο πλεονέκτημα τόσο σε επιχειρηματικό επίπεδο όσο και σε γεωπολιτικό. Ελληνική πηγή, πάντως, τόνιζε ότι υπάρχει μεν πίεση λόγω της συμμετοχής της Γαλλίας, αλλά είναι μάλλον απίθανο να υπάρξει παρέμβαση του Παρισιού προς την Αγκυρα, προκειμένου να μη διαταραχθεί η ομαλή εξέλιξη των ερευνών.

Σε κάθε περίπτωση, πάντως, η Αθήνα έχει διαμηνύσει ότι δεν πρόκειται να ζητηθεί, υπό οποιαδήποτε μορφή, «άδεια» ή «έγκριση» της Τουρκίας για την πραγματοποίηση των ερευνών και, εφόσον εκδοθεί η NAVTEX, η οποία ενημερώνει όλα τα παράκτια κράτη και τα παραπλέοντα πλοία για τις έρευνες, αυτές θα συνεχιστούν με κάθε τρόπο μέχρι την ολοκλήρωσή τους.

Φωτογραφίες: EUROKINISSI