Ανοίγει επιτέλους το σπίτι της Μαρίας Κάλλας στην Πατησίων, θα στεγάσει την Ακαδημία Λυρικής Τέχνης

Μπορεί να έχει ανακοινωθεί επανειλημμένως, αλλά λίγοι πίστευαν ότι θα γινόταν πράξη. Το μακρόπνοο όραμα της υψιφώνου Βάσως Παπαντωνίου, η οποία αγωνίστηκε μαζί με μια ομάδα επιστημόνων και ανθρώπων του πολιτισμού για να μετατρέψει το σπίτι της Μαρίας Κάλλας σε εκπαιδευτικό και καλλιτεχνικό ίδρυμα υψηλού επιπέδου που θα λειτουργεί ως ακαδημία, παίρνει σάρκα και οστά ύστερα από πολυετείς περιπέτειες. Οπως μας αποκάλυψε η ίδια σε κλειστή εκδήλωση που έγινε στο συνεδριακό κέντρο του φιλανθρωπικού Ιδρύματος Στέλιος Χατζηιωάννου, οι εργασίες αναστήλωσης στο περίφημο κτίριο της Πατησίων 61, όπου έμεινε η Κάλλας μετά την επιστροφή της από τη Νέα Υόρκη και πλέον θα στεγάζεται η Ακαδημία Λυρικής Τέχνης Maria Callas, έχουν περατωθεί και το όνειρο πια πραγματοποιείται. Σε βίντεο που προβλήθηκαν στην εκδήλωση παρουσιάστηκαν λεπτομερώς όλες οι απαιτητικές εργασίες αναστήλωσης σε ένα κτίριο που είχε μεγάλα δομικά προβλήματα, στα οποία προστέθηκαν και εκείνα των βανδαλισμών που προκάλεσαν διάφοροι καταληψίες.

Το νεοκλασικό της Πατησίων είναι άκρως σημαντικό όχι μόνο για την αρχιτεκτονική του αξία (χτίστηκε το 1925 και έχει χαρακτηριστεί διατηρητέο), αλλά και για τη συμβολική του δύναμη: είναι το σπίτι όπου έμεινε η κορυφαία υψίφωνος από το 1937 έως το 1945, δηλαδή τα πρώτα καθοριστικά χρόνια της ζωής και της καλλιτεχνικής της πορείας.

Κατά τη βραδιά της εκδήλωσης παρουσιάστηκε μια τεράστια φωτογραφία που δεσπόζει σε μια γωνιά του συνεδριακού κέντρου και δείχνει την Κάλλας να χαιρετάει μέσα από το παράθυρο του εμβληματικού σπιτιού στην Πατησίων.

Η ιστορία του σπιτιού

Είναι η οικία όπου διαμόρφωσε την προσωπικότητά της καθώς εκεί μετακόμισε μαζί με τη μητέρα και την αδελφή της και πέρασε τη δύσκολη περίοδο της Κατοχής: πρόκειται για τα δύσκολα αθηναϊκά χρόνια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, αλλά και της αποκάλυψης του ταλέντου και των φιλοδοξιών της. Για πρώτη φορά η 13χρονη Αννα-Μαρία-Σοφία Καλογεροπούλου, όπως ήταν το πραγματικό της όνομα, ήρθε στην Αθήνα το 1937 με λίγα φτωχικά ρούχα και δύο καναρίνια, δώρο του πατέρα της. Οι δυσκολίες της ζωής την είχαν οπλίσει με περίσσιο θάρρος, ενώ τα αγγλικά που είχε μάθει τη βοήθησαν να επιβιώσει στην περίοδο της Kατοχής.

Από τη ζωή της δεν έλειψαν ποτέ τα μυθιστορηματικά δράματα, σύμφυτα με αυτά που βλέπουμε να δεσπόζουν στην όπερα, ενώ απουσίαζε (λόγω και της κακοποιητικής σχέσης με τη μητέρα της) η αγάπη, γεγονός στο οποίο η ίδια επανερχόταν μέχρι το τραγικό τέλος της ζωής της. Αυτό το κοριτσάκι, που αρκετά χρόνια μετά θα μεταμορφωνόταν σε μία από τις κορυφαίες σοπράνο του κόσμου, έζησε στην Αθήνα την προσωπική και καλλιτεχνική της ενηλικίωση εν μέσω σκληρών κοινωνικών και πολιτικών συνθηκών, σε ένα περιβάλλον που της επιφύλαξε φτώχεια, προσωπική ταπείνωση, συναισθηματική αστάθεια, αλλά συγχρόνως υπήρξε καθοριστικό για τη μετέπειτα πορεία της.

Δεν τη φόβιζε όμως ποτέ η εργασία και έτσι αφοσιωνόταν στον ρόλο της μαθήτριας φοιτώντας αρχικά στο Εθνικό Ωδείο και κατόπιν στο Ωδείο Αθηνών με δασκάλα την υψίφωνο Ελβίρα ντε Ιντάλγκο, που ανακάλυψε πρώτη το μεγάλο ταλέντο της. Στο σπίτι της Πατησίων έκανε για πρώτη φορά μεγάλα όνειρα για μια καριέρα που, παρά τις δυσκολίες, της προσέφερε πλούσια δώρα. Σε αυτό το εμβληματικό σπίτι κατάφερε να διαμορφώσει την καλλιτεχνική της ταυτότητα. Εκεί μελέτησε και ονειρεύτηκε τη διεθνή καριέρα που ακολούθησε.

Τα ψυχικά τραύματα

Ενα από τα θέματα που σφράγισαν την εφηβική ηλικία της Κάλλας ήταν ο χωρισμός του πατέρα από τη μητέρα της. Η τελευταία οργάνωνε πριβέ πάρτυ στην ταράτσα του σπιτιού της Πατησίων. Ηταν περήφανη μάλιστα γι' αυτό το σπίτι, το οποίο φαινόταν να της προσδίδει μια αστική ταυτότητα, κάτι πολύ ουσιαστικό για την ίδια και τις δύο κόρες της, ενώ ταυτόχρονα τη βοήθησε να αναπτύξει σχέσεις με ανθρώπους της καλλιτεχνικής κοινότητας και διάφορους αξιωματικούς. Επίσης, αυτό που μετέφερε στις κόρες της ήταν η αίσθηση ότι ανήκουν σε μια κοινωνική τάξη διαφορετική από την πραγματική τους κατάσταση.

Πολλοί ισχυρίζονται ότι το σπίτι μετατράπηκε σε κλειστό κέντρο εφήμερης διασκέδασης για τους Γερμανούς αξιωματικούς, με τη χαρισματική κόρη της οικογένειας να τραγουδάει a cappella μπροστά στους διάφορους φιλοξενούμενους της μητέρας της. Μάλιστα, μια τέτοια σκηνή είδαμε πρόσφατα στο σίριαλ της ΕΡΤ «Η Μαρία που έγινε Κάλλας», που έδειχνε ότι η ανάγκη ψυχαγωγίας των αξιωματικών πήγαινε, μερικές φορές, και πολύ πέρα από αυτό.

Επίσης, με βάση μαρτυρίες, σπάνια ντοκουμέντα από εφημερίδες της εποχής και όπως είχε αποκαλύψει και το σχετικό ντοκιμαντέρ του Βασίλη Λούρα, η Μαρία Καλογεροπούλου εισήλθε στη Λυρική το 1940 και όχι το 1938 και ζούσε σε διαφορετικά σπίτια και όχι μόνο σε αυτό της Πατησίων, όπως σε ένα φτωχικό στη Χαριλάου Τρικούπη, αλλά και σε άλλα σπίτια, στη Μάρνη κ.α. Μάλιστα, για να ζήσει και να μπορέσει να σταθεί όρθια στις πολύωρες πρόβες την ώρα που οι υπόλοιποι κατέρρεαν, αντάλλασσε προσκλήσεις για τις διάφορες όπερες στη Λυρική με γλυκά, στα οποία είχε μεγάλη αδυναμία. Ισως αυτός να είναι ο λόγος που πάντοτε έδινε μάχη με τα κιλά της βιώνοντας έντονα το bullying από την οικογένεια και τον κοινωνικό περίγυρο. Επίσης, παρότι όταν έφτασε στην Αθήνα το 1937 συστήθηκε ως Μαίρη στους συμμαθητές της στο Εθνικό Ωδείο, στο πρώτο της συμβόλαιο με τη νεοσύστατη τότε Λυρική Σκηνή το 1940 υπέγραψε ως Μαριάννα.

Μετά τον Πόλεμο η Μαρία Κάλλας ανέπτυξε, και λόγω της γλώσσας, στενές σχέσεις με τους Βρετανούς, με κάποια δημοσιεύματα να την αναφέρουν ακόμα και ως κατάσκοπο, προστρέχοντας στην προστατευόμενη από τους Βρετανούς τότε περιοχή του Κολωνακίου («Σκομπία», όπως τη χαρακτήριζαν). Στη συνέχεια, αξιοποιώντας τις γνωριμίες της κατάφερε να εξασφαλίσει το πολυπόθητο εισιτήριο για την Αμερική, όπου διέμενε μόνιμα ο πατέρας της, πραγματοποιώντας ένα δύσκολο ταξίδι με το καράβι και έχοντας μονάχα ένα πολύτιμο όπλο μαζί της, πέρα από μια βαλίτσα με φτωχικά ρούχα και λίγες κονσέρβες: τη φωνή της. Εξ ου και τον Μάρτιο του 1945, λίγο καιρό δηλαδή προτού φύγει για τη Νέα Υόρκη, εμφανίστηκε για πρώτη φορά σε συναυλία ως Μαίρη Κάλλας, έτοιμη για τη μεγάλη καριέρα που ανοιγόταν μπροστά της. Ηταν άλλωστε μόλις 15 ετών όταν τόλμησε να ερμηνεύσει την «Τόσκα» στην πρώτη συναυλία της ζωής της μπροστά σε ένα γεμάτο θέατρο. Και ο πόλεμος που βίωσε απόλυτα στην Αθήνα του λιμού την έκανε να βγει από τις δυσκολίες πιο συνειδητοποιημένη από ποτέ.

Από τη Μελίνα, στη φωτιά

Μια τέτοια συνθήκη, ώστε να μπορέσουν οι σπουδαστές με αντίστοιχα όνειρα με την Κάλλας να τα κάνουν πραγματικότητα, θέλησαν να διαμορφώσουν οι φορείς της ακαδημίας, προσφέροντας από φωνητική εκπαίδευση για επαγγελματίες του χώρου, οι οποίοι, όπως αποκάλυψε η κυρία Παπαντωνίου, «θα έχουν μια ολιστική εικόνα για το τι σημαίνει όπερα και όχι αποσπασματική, όπως συμβαίνει στα ωδεία», μέχρι σεμινάρια λυρικής τέχνης, masterclasses από ειδικούς, εκδηλώσεις για το κοινό, ρεσιτάλ και παραστάσεις, συνεργασίες με ελληνικά και διεθνή ιδρύματα τέχνης και μουσικής. Είναι ακριβώς αυτός ο χαρακτήρας εκπαιδευτικού ιδρύματος που φιλοδοξεί να αναδείξει νέους καλλιτέχνες με διεθνή προοπτική -ακριβώς δηλαδή όπως η Κάλλας- και να ενισχύσει τις σπουδές στην όπερα, δημιουργώντας έτσι ένα ανταγωνιστικό πολιτιστικό περιβάλλον. Το έργο της υλοποίησης ήταν πολυετές και καθόλου εύκολο, ανάλογο με τις περιπέτειες που πέρασε η υψίφωνος στη ζωή της, που είχε μεν ισχυρές συγκινήσεις, αλλά και ανυπέρβλητες δυσκολίες.

Το όραμα για τη διάσωση του κτιρίου ξεκίνησε το 1989, όταν χαρακτηρίστηκε, με βάση τον νόμο που προώθησε η Μελίνα Μερκούρη, διατηρητέο και έτσι απέφυγε τους κινδύνους ενδεχόμενης καταστροφής. Στη συνέχεια, πέρασε στην ιδιοκτησία του ΝΑΤ. Εως τον ισχυρό σεισμό της Πάρνηθας το 1999, οπότε έπρεπε να ελεγχθεί για τυχόν ζημιές, στέγαζε ένα ιδιωτικό εκπαιδευτήριο. Κατόπιν, τοξικομανείς βρήκαν καταφύγιο στο πολύπαθο κτίριο και μια απροσεξία παραλίγο να οδηγήσει στην πλήρη καταστροφή του, με το διατηρητέο μέγαρο να τυλίγεται στις φλόγες. Το ΝΑΤ προέκρινε την αναγκαστική σφράγισή του και το κτίριο έμεινε εγκαταλειμμένο και κατεστραμμένο εν μέρει από τη φωτιά. Κανείς μέχρι τότε δεν είχε αναλάβει την πρωτοβουλία για τη διάσωσή του.

Η λύση με το ιδιοκτησιακό

Μέχρι που ήρθε η κυρία Παπαντωνίου, μια μονωδός με μεγάλη αγάπη για τη μουσική και την Κάλλας, που είχε το όραμα να μετατρέψει το ιστορικό «Σπίτι της Κάλλας» σε στέγη των σπουδαστών μουσικής, σε μια πρότυπη μουσική ακαδημία. Οι επαφές της εύλογα την οδήγησαν στην Εθνική Λυρική Σκηνή, η οποία ανταποκρίθηκε διοργανώνοντας ένα γκαλά με σκοπό τη συγκέντρωση χρημάτων για τη διάσωση του κτιρίου. Κατά τη νέα χιλιετία η κυρία Παπαντωνίου ανέλαβε την οργάνωση ενός δύσκολου πολιτιστικού εγχειρήματος. Στο ενδεχόμενο ίδρυσης της Λυρικής Ακαδημίας, έλαβε σοβαρά υπόψη την κατασκευή του κτιρίου της όπερας στο Φαληρικό Δέλτα από το Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος και την πιθανότητα ανέγερσης μιας παρακείμενης ακαδημίας που, όπως μας αποκάλυψε, «έμεινε δυστυχώς στα χαρτιά».

Η ιστορία της ακαδημίας έμελλε, καθώς φαίνεται, να γραφτεί για πάντα στο σπίτι της Κάλλας, και γι’ αυτό οργανώθηκε μια καμπάνια που την αγκάλιασαν ευτυχώς πολλοί φορείς, μεταξύ των οποίων ο τότε δήμαρχος Αθηναίων Κώστας Μπακογιάννης, στον οποίο, όπως τόνισε η κυρία Παπαντωνίου, οφείλει πολλά αφού εκείνος εισηγήθηκε στον τότε υπουργό Ανάπτυξης Αδωνη Γεωργιάδη το αίτημά του να ενταχθεί το σχέδιο ανακαίνισης του κτιρίου της Πατησίων σε κάποιο ΕΣΠΑ (η Ακαδημία ως μη κερδοσκοπικός οργανισμός δεν είχε δικαίωμα ΕΣΠΑ).

Τελικά, το έργο εντάχθηκε με αρχικό προΰπολογισμό 5.492.255 ευρώ -ο οποίος αναμένεται ωστόσο να ξεπεραστεί κατά πολύ-, ανάδοχο την GDM Assets και υπεύθυνο για τον αρχιτεκτονικό σχεδιασμό το γραφείο NPL Architects. Ολα δείχνουν πια ότι γίνεται πραγματικότητα το έργο που ξεκίνησε με την αρχιτεκτονική μελέτη που υπέγραψαν οι Ανδρέας Σπηλιόπουλος, Νίκος Λαζαρίδης και Γιάννης Παππάς το 2018 και η οποία κατατέθηκε στο υπουργείο Πολιτισμού το 2020 και έγινε δεκτή τον Δεκέμβριο του 2021.

Για 30 χρόνια

Στο σχετικό βίντεο που προβλήθηκε μας αποκαλύφθηκαν οι προσεκτικές και απαιτητικές εργασίες που χρειάστηκε να γίνουν με στόχο τη διατήρηση της ιστορικής ταυτότητας του κτιρίου, αλλά και τη ριζική αναδιαμόρφωσή του, με σεβασμό πάντα στα αρχικά αρχιτεκτονικά σχέδια του Κωνσταντίνου Κιτσίκη. Επρόκειτο για επιφανή άνθρωπο της εποχής του Μεσοπολέμου, κορυφαίο αρχιτέκτονα και καθηγητή του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου, ο οποίος είχε αναλάβει το έργο της περάτωσης ενός κτιρίου με έντονα τα αρ νουβό στοιχεία. Τώρα πλέον που το πρόγραμμα της ανακατασκευής βαίνει προς ολοκλήρωση -κάποια έξτρα έξοδα ύψους 10.000 ευρώ προέκυψαν από τους βανδαλισμούς που επέφεραν οι πρόσφατες καταλήψεις του κτιρίου-, μπορεί πλέον με περηφάνια η κυρία Παπαντωνίου να ανακοινώνει επίσημα ότι το όραμά της κατάφερε να υλοποιηθεί χάρη στην προσπάθεια και την πίστη ότι η μουσική αξίζει και στην Ελλάδα να έχει μια στέγη.

Οσον αφορά το ιδιοκτησιακό, αυτό λύθηκε με τη μακρόχρονη μίσθωση για 30 χρόνια που υπεγράφη με τον ΕΦΚΑ. Κατά την παρουσίαση για τη λειτουργία της Ακαδημίας η κυρία Παπαντωνίου δήλωσε ευτυχής που 26 χρόνια μετά την πρώτη κίνηση που έγινε, με το πρώτο σήμα της Ακαδημίας να το σχεδιάζει ο Κώστας Τσόκλης, το σπίτι της Κάλλας θα αποκτήσει επιτέλους ζωή. «Ειδικά σήμερα που βρισκόμαστε σε μια πολύ κρίσιμη στιγμή με την Τεχνητή Νοημοσύνη, πρέπει να προστατεύσουμε τα επιτεύγματα του νου», δήλωσε η κυρία Παπαντωνίου. «Γι’ αυτό ακριβώς χρειάζονται τέτοια θεσμικά ιδρύματα. Η όπερα δεν θέλει εξηγήσεις και προορισμός της είναι το συναίσθημα», ανέφερε κατά την ομιλία της, επισημαίνοντας πως η σχολή απευθύνεται σε ερμηνευτές και δημιουργούς που θέλουν να γνωρίσουν όλες τις πτυχές της όπερας - από ερμηνεία και σκηνοθεσία μέχρι σκηνογραφία. Κλείνοντας η ίδια, εξέφρασε την αμέριστη πίστη της «στη δύναμη της τέχνης που έχει ως κέντρο τον άνθρωπο» και την αισιοδοξία της ότι αυτή θα εξακολουθεί να κοσμεί τα επιτεύγματα του ανθρώπου.

ΦΩΤΟΓΡΑΦιΑ: Getty images / Ideal image