Μάριος Καλέας

Πρόκειται για την Εναλλακτική για τη Γερμανία (AfD), έναν πολιτικό σχηματισμό που έχει στο επίκεντρο του ιδεολογικού του πυρήνα τη σκληρή διαχείριση του μεταναστευτικού ζητήματος, αποβλέποντας, όπως επισήμως αναφέρει στις δημόσιες τοποθετήσεις της η ηγέτιδά του, Άλις Βάιντελ, στην άμεση απομάκρυνση από τη γερμανική επικράτεια και τον επαναπατρισμό ενός πολύ μεγάλου αριθμού παράνομων μεταναστών.

Το συγκεκριμένο κόμμα, που πρωτοεμφανίστηκε το 2013 ως ευρωσκεπτικιστική πολιτική δύναμη και μετατοπίστηκε αποφασιστικά προς την αντιμεταναστευτική ατζέντα κατά την προσφυγική κρίση του 2015, κατάφερε σταδιακά να επεκτείνει την πολιτική του επιρροή σε όλη τη χώρα, με βασικά προπύργια τα ανατολικά κρατίδια και συγκεκριμένα τη Θουριγγία, το Βρανδεμβούργο, τη Σαξονία-Άνχαλτ, αλλά και το Μεκλεμβούργο-Δυτική Πομερανία.

Τα αρχικά προ δεκαετίας μονοψήφια εκλογικά ποσοστά διπλασιάστηκαν και το AfD κατάφερε τα τελευταία χρόνια να υπερκεράσει στην κάλπη κάποια από τα παραδοσιακά γερμανικά κόμματα. Έτσι, από «αιρετική» φωνή διαμαρτυρίας μετατράπηκε σε κόμμα εξουσίας, το οποίο διαγωνίζεται πλέον επί ίσοις όροις για να αναλάβει τα σκήπτρα της εθνικής διακυβέρνησης. Στις ομοσπονδιακές εκλογές του 2025 κατάφερε να καταλάβει τη δεύτερη θέση με 20,8%, διπλασιάζοντας ουσιαστικά το ποσοστό του σε σχέση με το 2021, όταν είχε λάβει 10,4%.

Αξιοσημείωτο είναι ότι η εξελικτική του πορεία και η κατακόρυφη δημοσκοπική του άνοδος δεν βασίστηκαν σε κάποια θεαματική αλλαγή της δημόσιας εικόνας των προβεβλημένων στελεχών του ούτε σε κάποια επικοινωνιακή άμβλυνση δομικών στοιχείων των προγραμματικών δηλώσεων, όπως συνέβη στην περίπτωση της Τζώρτζια Μελόνι και των Αδελφών της Ιταλίας (Fratelli d’Italia). Η ρητορική του AfD παραμένει σε μεγάλο βαθμό αναλλοίωτη, αμιγώς αντιμεταναστευτική, συνεχίζοντας να βάλλει κατά της μεταναστευτικής πολιτικής των Βρυξελλών και να προτάσσει την έννοια της «remigration», της μαζικής, δηλαδή, απομάκρυνσης αλλοδαπών.

Η εκτόξευσή του και η διαφαινόμενη εκλογική του επιτυχία οφείλονται στη διεύρυνση του πολιτικού ακροατηρίου και στην απήχηση των θέσεών του σε μέρος των Γερμανών που μέχρι πρότινος ταυτίζονταν με άλλες πολιτικές δυνάμεις. Ενώ, δηλαδή, κατά το παρελθόν οι ψηφοφόροι του AfD χαρακτηρίζονταν συλλήβδην ως περιθωριακοί νεοναζί, σταδιακά οι θέσεις του κόμματος έγιναν αποδεκτές και υιοθετήθηκαν από ένα ευρύτερο κομμάτι της γερμανικής κοινωνίας. Σήμερα το AfD αποτελεί σταθερά μία από τις δύο ισχυρότερες πολιτικές δυνάμεις σε πανεθνικό επίπεδο, ενώ είναι αξιοσημείωτο το γεγονός ότι η άνοδος και περαιτέρω ενίσχυσή του συνεχίζονται παρά τις κατά καιρούς απόπειρες να χαρακτηριστεί αντισυνταγματικό και να τεθεί εκτός νόμου.

Ποιες ήταν, όμως, άραγε οι πραγματικές αιτίες που επέτρεψαν τη βαθμιαία γιγάντωση του AfD; Πώς εξηγείται η εκλογική κατακρήμνιση κομμάτων όπως το SPD, οι Πράσινοι, το FDP και, κυρίως σε τμήματα της ανατολικής Γερμανίας, το Die Linke, που παραδοσιακά πρωταγωνιστούσαν στη γερμανική πολιτική σκηνή; Τι συνέβαλε ώστε ένας λαός εξοικειωμένος με τη μετανάστευση να ευνοεί και να προωθεί ένα αντιμεταναστευτικό και ευρωσκεπτικιστικό, όπως αυτοπροσδιορίζεται, κόμμα; Πώς είναι δυνατόν η χώρα που στήριξε τη μεταπολεμική ανοικοδόμησή της, το αναπτυξιακό της μοντέλο και κατ’ επέκεταση το οικονομικό της θαύμα σε ξένο, κατά κύριο λόγο, εργατικό δυναμικό να συζητά πλέον ανοιχτά και σε επίπεδο δημοσίου διαλόγου την απέλαση εκατοντάδων χιλιάδων πολιτών τρίτων χωρών; Είναι ποτέ δυνατόν να πιστέψουμε ότι το σύνολο των ψηφοφόρων του AfD είναι ακροδεξιοί, μισαλλόδοξοι, νεοναζί και «φασιστοειδή σταγονίδια», όπως κάποιοι εμμονικά συνεχίζουν να τους αποκαλούν; Μήπως τελικά η δογματική άρνηση να δούμε το όλον μάς εγκλωβίζει στη θέαση ενός βολικού και άκρως στερεοτυπικού μέρους όσον αφορά την αλλαγή πολιτικών συσχετισμών στη Γερμανία;

Όσο το AfD συνεχίζει να αντιμετωπίζεται και να αξιολογείται ανέξοδα από τους πολιτικούς αναλυτές ως ένα περιστασιακό καταφύγιο γραφικών εθνικιστών και όσο η ανάλυση που γίνεται για το συγκεκριμένο κόμμα αφήνει στο απυρόβλητο τα τραγικά λάθη διαχείρισης της μετανάστευσης σε επίπεδο ΕΕ, τόσο η δυναμική του θα μεγαλώνει. Όσο κάποιοι αρνούνται να μιλήσουν για το επιχειρησιακό και κοινωνικό αδιέξοδο στο οποίο οδήγησε η αθρόα έλευση εκατομμυρίων ανθρώπων επειδή η Ευρώπη υπήρξε η μόνη ήπειρος που αποφάσισε να καταφύγει το 2015 στο "πείραμα" των ανοιχτών συνόρων, τόσο το συγκεκριμένο κόμμα θα φλερτάρει με την εξουσία. Με άλλα λόγια, το πρόβλημα δεν έγκειται αυτό καθαυτό στο AfD, αλλά στον στρουθοκαμηλισμό που επέδειξαν οι παραδοσιακές πολιτικές παρατάξεις και στην άρνηση να κοιτάξουν κατάματα και να διδαχθούν από τις αστοχίες της προηγούμενης δεκαετίας.

Ευτυχώς για τους Γερμανούς, η σημερινή κυβέρνησή τους, αντιλαμβανόμενη σε μεγάλο βαθμό τα παρελθόντα λάθη, έχει επιχειρήσει να αντιστρέψει την κατάσταση και, με σειρά μέτρων, έχει ως έναν βαθμό καταφέρει να ελέγξει τα σύνορα, τις παράνομες αφίξεις, τις εκκρεμότητες στα αιτήματα ασύλου και τις επιστροφές όσων δεν έχουν δικαίωμα παραμονής. Είναι άλλο, όμως, η υφιστάμενη αντιστροφή της κατάστασης στο πεδίο και άλλο η αντιστροφή του αισθήματος της κοινής γνώμης. Η συσσωρευμένη τραυματική εμπειρία από τα τυφλά τρομοκρατικά χτυπήματα σε γερμανικές πόλεις, τα αυξημένα επίπεδα εγκληματικότητας με συμμετοχή αλλοδαπών, η επιβάρυνση του γερμανικού συστήματος υγείας και εν γένει του κράτους πρόνοιας, σε συνδυασμό με τον ορατό κίνδυνο ύφεσης της γερμανικής οικονομίας και τις παρατεταμένες πληθωριστικές τάσεις που έχουν εκτοξεύσει το κόστος ζωής και μειώσει αισθητά το βιοτικό επίπεδο του μέσου Γερμανού, δημιουργούν ένα κλίμα ιδιαίτερα γόνιμο για ψήφο διαμαρτυρίας, εξεύρεση εύκολων αποδιοπομπαίων τράγων και στήριξη εναλλακτικών που υπόσχονται επιστροφή στο ένδοξο γερμανικό παρελθόν.

Εν κατακλείδι, το ουσιώδες ερώτημα, κατά την άποψή μου, δεν είναι γιατί ανεβαίνει το AfD, ούτε εάν και πόσο θα ενισχυθεί στις ερχόμενες εκλογικές αναμετρήσεις. Το κρίσιμο ερώτημα είναι γιατί σημαντικό μέρος της ευρωπαϊκής κοινής γνώμης συνεχίζει να στρέφεται σε υπεραπλουστευμένους αφορισμούς και εξακολουθεί να μην καταλαβαίνει γιατί όλο και περισσότεροι το ψηφίζουν.

Να σημειωθεί, άλλωστε, ότι το AfD δεν αποτελεί ευρωπαϊκή πρωτοτυπία. Ο Εθνικός Συναγερμός και η Μαρί Λεπέν είναι σίγουρο ότι θα απασχολήσουν με ανάλογο τρόπο την ΕΕ στη διάρκεια των γαλλικών προεδρικών εκλογών το 2027 επιβεβαιώνοντας ότι όσο, οι κοινωνικές αγωνίες και οι εύλογες ανησυχίες των ευρωπαίων πολιτών αντιμετωπίζονται συλλήβδην ως ακροδεξιές παρεκκλίσεις και όχι ως εναγώνιο μήνυμα που ζητά λύσεις, τόσο οι ευρωπαϊκές εκλογικές αναμετρήσεις στο εξής θα μετατρέπονται σε διαδοχικές τιμωρητικές απαντήσεις. Με τη διαφορά, όμως, ότι στη διάρκεια αυτών των εκλογών δεν θα τιμωρούνται μόνο όσοι έκαναν τα λάθη αλλά και όσοι, αντί να τα αναγνωρίσουν, επέλεξαν να τα αρνηθούν και να τα αγνοήσουν.

*Μάριος Καλέας, Διοικητής της Ελληνικής Υπηρεσίας Ασύλου και Πρόεδρος του ΔΣ του Ευρωπαϊκού Οργανισμού για το Άσυλο
**Με το παρόν άρθρο εκφράζονται προσωπικές απόψεις του γράφοντος και όχι η επίσημη θέση της Ελληνικής Πολιτείας, της Δημόσιας Διοίκησης και του EUAA