Χάρης Δούκας

Η Αθήνα δεν πρέπει να γίνει μια τέτοια πόλη.

Γι’ αυτό και η συζήτηση που έχει ανοίξει για τον τουρισμό δεν είναι μια τεχνική ή συγκυριακή συζήτηση. Είναι βαθιά πολιτική.

Ο Δήμος Αθηναίων κατέθεσε σαφείς προτάσεις για το νέο Ειδικό Χωροταξικό Τουρισμού. Ζητάμε να ενταχθεί η 1η Δημοτική Κοινότητα στις περιοχές ελέγχου, ώστε να μπορούν να τεθούν όρια στη νέα τουριστική δραστηριότητα. Ζητάμε η βραχυχρόνια μίσθωση, όταν λειτουργεί επαγγελματικά, να αντιμετωπίζεται ως τουριστική χρήση με κανόνες και περιορισμούς. Και οι Δήμοι να έχουν πραγματικό λόγο στον σχεδιασμό της πόλης τους, χωρίς το Ειδικό Χωροταξικό να ακυρώνει τον τοπικό πολεοδομικό σχεδιασμό.

Είμαστε υπέρ του βιώσιμού τουρισμού. Και εναντίον ενός μοντέλου που εξαντλεί τις γειτονιές, πιέζει την κατοικία και μετατρέπει την πόλη σε χώρο μονοκαλλιέργειας.

Η Αθήνα λειτουργεί πλέον ως «city break» προορισμός δώδεκα μήνες τον χρόνο. Αυτό είναι μια σημαντική επιτυχία. Όμως, η επιτυχία αυτή φέρνει και νέες προκλήσεις.

Κάτω από την τουριστική λάμψη υπάρχει μια πόλη που φθείρεται, ακριβαίνει, σπρώχνει τους ανθρώπους της προς τα έξω. Και την ίδια στιγμή τους ζητεί, για λόγους εθνικής προβολής, να μη φαίνονται θυμωμένοι.

Μέσα από τη Μελέτη Φέρουσας Ικανότητας και το Παρατηρητήριο Βιώσιμου Τουρισμού, που σύστησε ο Δήμος Αθηναίων, μπορούμε να δούμε με στοιχεία τι πραγματικά συμβαίνει σε κάθε γειτονιά.

Τα διαθέσιμα δεδομένα αποτυπώνουν με σαφήνεια την ένταση αυτών των πιέσεων. Ο δείκτης «επισκέπτες ανά κάτοικο» αυξήθηκε κατά 142%, ενώ την περίοδο 2018–2025 τα ξενοδοχεία αυξήθηκαν κατά 29% και τα καταλύματα βραχυχρόνιας μίσθωσης κατά 34%. Σε ετήσια βάση, το Εμπορικό Κέντρο φιλοξενεί περίπου 700 επισκέπτες ανά μόνιμο κάτοικο.

Το αποτέλεσμα είναι ορατό. Στην 1η Δημοτική Κοινότητα, ο συνολικός όγκος απορριμμάτων αυξήθηκε κατά 33%, σύμφωνα με στοιχεία των υπηρεσιών καθαριότητας του Δήμου Αθηναίων.

Η κατοικία είναι από τους πρώτους τομείς που επηρεάζονται εκρηκτικά. Οι Αθηναίοι πληρώνουν το 70% του μισθού τους για να νοικιάσουν ένα διαμέρισμα ενός δωματίου, ενώ για κατοικίες δύο υπνοδωματίων το ποσοστό αυτό μπορεί να ξεπεράσει το 90%. Παράλληλα, καταγράφεται αυξημένη κατανάλωση ενέργειας και νερού, πίεση στις υποδομές και κυκλοφοριακά προβλήματα.

Η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι η καθυστερημένη παρέμβαση έχει κόστος. Σε πολλές πόλεις, τα μέτρα ελήφθησαν όταν οι επιπτώσεις είχαν ήδη παγιωθεί. Βαρκελώνη, Λισαβόνα, Βενετία έχουν ήδη πληρώσει ακριβό τίμημα.

Εμείς δεν είμαστε ακόμη σε σημείο μη επιστροφής. Όμως, σε ορισμένες περιοχές τα όρια έχουν ήδη δοκιμαστεί. Αυτό σημαίνει ότι η διαχείριση του τουρισμού δεν μπορεί να αφεθεί στην τύχη της.

Ήδη, σε συγκεκριμένες περιοχές του ιστορικού κέντρου έχει προχωρήσει η απαγόρευση της βραχυχρόνιας μίσθωσης, ως ένα πρώτο, στοχευμένο μέτρο αποσυμπίεσης. Την ίδια στιγμή, ανακατευθύνουμε συνειδητά την αστική ανάπτυξη από περιοχές που έχουν ήδη φτάσει σε κορεσμό προς νέους πόλους, όπως ο Ελαιώνας, όπου βρίσκεται σε εξέλιξη μια εκτεταμένη αστική ανάπλαση. Εκεί διαμορφώνεται ο μεγαλύτερος νέος πνεύμονας πρασίνου της Αθήνας, έκτασης 215 στρεμμάτων, με αθλητικές εγκαταστάσεις, χώρους αναψυχής και σύγχρονες υποδομές.

Ένα άλλο μεγάλο ζήτημα είναι οι πόροι.

Σήμερα, το μεγαλύτερο μέρος των εσόδων από τον τουρισμό δεν επιστρέφει στην πόλη. Το 2025, τα άμεσα έσοδα του Δήμου από τον τουρισμό ανήλθαν περίπου σε 5 εκατομμύρια ευρώ, για μια πόλη που υποδέχθηκε σχεδόν 8 εκατομμύρια επισκέπτες. Αυτό σημαίνει ότι η ανταποδοτικότητα αντιστοιχεί σε λιγότερο από 0,62 ευρώ ανά επισκέπτη. Ένα μέγεθος που αναδεικνύει με σαφήνεια την ανισορροπία.

Γι’ αυτό κατέθεσα την πρόταση για το «Τέλος Ανθεκτικότητας στην Κλιματική Κρίση», το οποίο επιβάλλεται ανά διανυκτέρευση και φθάνει έως 10 ευρώ την ημέρα για τα 5άστερα ξενοδοχεία. Είναι απολύτως λογικό ένα σημαντικό μέρος αυτών των πόρων να επιστρέφει στις πόλεις που σηκώνουν καθημερινά το βάρος του τουρισμού — στην καθαριότητα, στις υποδομές, στην ανθεκτικότητα και στη συντήρηση του δημόσιου χώρου.

Χαίρομαι που η Υπουργός Τουρισμού πρόσφατα συμφώνησε με το πάγιο αίτημα της ΚΕΔΕ να αποδοθεί το τέλος ανθεκτικότητας στην Τοπική Αυτοδιοίκηση. Γιατί δεν μπορεί οι πόλεις να πληρώνουν το κόστος του υπερτουρισμού και το κράτος να κρατά αποκλειστικά τους πόρους. Η ανταποδοτικότητα είναι ζήτημα δικαιοσύνης για τις τοπικές κοινωνίες.

Ο υπερτουρισμός δεν είναι απλώς πολεοδομική δυσλειτουργία ούτε θέμα «ισορροπίας» ανάμεσα σε επισκέπτες και κατοίκους. Είναι μηχανισμός αναδιανομής προς τα πάνω: άλλος εισπράττει την υπεραξία της τοποθεσίας, άλλος μετατρέπει το ακίνητο σε επενδυτικό προϊόν, άλλος πουλάει εμπειρία, αυθεντικότητα και θέα, και άλλος δεν βρίσκει σπίτι, πληρώνει ακριβότερο ενοίκιο, στριμώχνεται σε λεωφορεία, ζει ανάμεσα σε ροδάκια αποσκευών, θόρυβο και γειτονιές που χάνουν το καθημερινό τους πρόσωπο.

Αυτή είναι η μεγάλη αντιστροφή: η πόλη που διαφημίζεται ως ζωντανή γίνεται όλο και πιο αφιλόξενη.

Η Αθήνα όμως δεν είναι προϊόν. Είναι οι γειτονιές της. Η καθημερινότητα των ανθρώπων της. Αν αυτή η αυθεντικότητα χαθεί, αν η πόλη μετατραπεί σε έναν χώρο που λειτουργεί αποκλειστικά για τουρίστες, τότε θα έχει χαθεί το βασικό της πλεονέκτημα.

Η Αθήνα δεν μπορεί να συνεχίσει να προσφέρει αδιάκοπα την ιστορία, το φως και την αντοχή της χωρίς να ρωτά ποιος μένει τελικά μέσα σε όλα αυτά. Δεν μπορεί να θέλουμε να αξιοποιήσουμε την εμπειρία της Αθήνας, αν οι κάτοικοί της αποσύρονται σιγά σιγά σαν ανεπιθύμητοι κομπάρσοι από την ίδια τους την πόλη.

Η επιλογή είναι ξεκάθαρη: να προστατεύσουμε την πόλη για να διασφαλίσουμε και το μέλλον του τουρισμού της.

Γιατί η πόλη μπορεί να χαμογελά, μόνο εάν οι κάτοικοί της είναι πραγματικά χαρούμενοι.

* Ο Χάρης Δούκας είναι Δήμαρχος Αθηναίων, καθηγητής ενεργειακής και περιβαλλοντικής πολιτικής στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο