Ευγενία Μανωλίδου

Η Anne Carson, η οποία τιμήθηκε με το Nobel Λογοτεχνίας, έχει περάσει μεγάλο μέρος της ζωής της μελετώντας, μεταφράζοντας και διδάσκοντας αρχαία ελληνικά. Στο έργο της, η Σαπφώ, η τραγωδία και ο ελληνικός μύθος συναντούν τη σύγχρονη ζωή, προσφέροντας υλικό για ένα ύφος γραφής που η Σουηδική Ακαδημία βράβευσε για την τόλμη, την επινοητικότητα και τον διάλογό της με την κλασική παράδοση.

Την ίδια εβδομάδα, στις ανακοινώσεις των επιστημονικών βραβείων Nobel, η ελληνική γλώσσα εμφανίστηκε με έναν διαφορετικό, εξίσου ουσιαστικό τρόπο. Λέξεις σχηματισμένες από ελληνικές ρίζες χρησιμοποιήθηκαν για να περιγράψουν μεθόδους και φαινόμενα που βρίσκονται στην αιχμή της έρευνας. Από τη λογοτεχνία έως τη μελέτη του εγκεφάλου και τη χημεία των μορίων, η ελληνική γλώσσα έδωσε ξανά το παρόν.

Το Nobel Ιατρικής απονεμήθηκε στους Karl Deisseroth, Peter Hegemann και Georg Nagel για τις πρωτοποριακές συνεισφορές τους στην οπτογενετική, μια μέθοδο που επιτρέπει στους ερευνητές να ελέγχουν τη δραστηριότητα συγκεκριμένων νευρικών κυττάρων χρησιμοποιώντας φως. Το πρώτο συνθετικό της λέξης μάς οδηγεί στην όψη και στην όραση, ενώ το δεύτερο ανήκει στην οικογένεια της γένεσης. Στον σύγχρονο όρο συναντώνται η αξιοποίηση του φωτός και οι γενετικές παρεμβάσεις που καθιστούν τα κύτταρα ευαίσθητα σε αυτό.

Στη Χημεία, οι Henri Kagan και Kenso Soai βραβεύθηκαν για ανακαλύψεις που επέτρεψαν να εξηγηθεί πώς μπορεί να προκύψει η ομοχειρομορφία. Η λέξη ακούγεται εξειδικευμένη, όμως η εικόνα που κρύβει είναι οικεία. Τα δύο χέρια μας αποτελούν κατοπτρικές μορφές, οι οποίες δεν μπορούν να συμπέσουν πλήρως η μία επάνω στην άλλη. Αντίστοιχη σχέση μπορεί να υπάρχει ανάμεσα σε δύο μορφές ενός μορίου.

Εδώ η ελληνική προέλευση επισημαίνεται από τον ίδιο τον οργανισμό των Nobel, ο οποίος εξηγεί ότι το αγγλικό homochiral σχηματίζεται από τις ελληνικές λέξεις για το «ίδιο» και το «χέρι», το «ὁμός» (ὅμοιος) και την «χεῖρα». Η ομοχειρομορφία περιγράφει την επικράτηση της ίδιας από τις δύο κατοπτρικές μορφές, ένα φαινόμενο με θεμελιώδη σημασία για τη χημεία της ζωής. Μια καθημερινή ελληνική λέξη, το χέρι, προσφέρει έτσι την εικόνα με την οποία γίνεται κατανοητή μια σύνθετη μοριακή ιδιότητα.
Αυτοί οι όροι φανερώνουν τη διαρκή παραγωγικότητα των ελληνικών ριζών. Η διεθνής επιστημονική κοινότητα τις συνδυάζει, σχηματίζει νέες λέξεις και τους αποδίδει ακριβείς τεχνικές σημασίες, ανταποκρινόμενη σε ανάγκες που προκύπτουν από κάθε νέα ανακάλυψη. Μέσα από αυτή τη διαδικασία, στοιχεία της ελληνικής γλώσσας συμμετέχουν ενεργά στην περιγραφή της σύγχρονης γνώσης.

Για εμάς τους Έλληνες, πολλές από αυτές τις ρίζες ανήκουν στη μητρική μας γλώσσα και μας είναι οικείες από παιδιά. Ο ξένος μελετητής ή αναγνώστης χρειάζεται συχνά να διδαχθεί την προέλευση και τη σημασία τους, ενώ εμείς αναγνωρίζουμε μέσα στον επιστημονικό όρο λέξεις και εικόνες που ήδη γνωρίζουμε. Αυτή η γλωσσική οικειότητα μάς δίνει ένα φυσικό προβάδισμα στην προσέγγιση της ορολογίας, μια αφετηρία πάνω στην οποία οικοδομείται, με τη μελέτη, η επιστημονική κατανόηση.

Αν, λοιπόν, η ελληνική γλώσσα μπορεί να ονομαστεί η μεγάλη νικήτρια των φετινών Nobel, είναι επειδή τη συναντούμε εκεί όπου η ανθρώπινη σκέψη δημιουργεί: στις λέξεις με τις οποίες περιγράφει τη ζωή και στα κείμενα με τα οποία προσπαθεί να την ερμηνεύσει. Η αξία της ανανεώνεται κάθε φορά που κάποιος, σε οποιαδήποτε χώρα, γλώσσα και εποχή, βρίσκει σε αυτήν τα μέσα για να εκφράσει κάτι καινούργιο.