Ευγενία Μανωλίδου

Ο Όμηρος δεν μας παραδίδει ολοκληρωμένο πορτρέτο της, μας δίνει όμως μια σαφή ένδειξη. Στη Γ΄ ραψωδία της Ιλιάδος διαβάζουμε: «Ἶρις δ’ αὖθ’ Ἑλένῃ λευκωλένῳ ἄγγελος ἦλθεν». Η Ελένη χαρακτηρίζεται «λευκώλενος», με λευκούς βραχίονες. Πρόκειται για τυπικό ομηρικό επίθετο, συνδεδεμένο με τη γυναικεία ομορφιά και την υψηλή κοινωνική θέση, όχι για σύγχρονο φυλετικό προσδιορισμό. Αποτελεί, πάντως, μια περιγραφική ένδειξη την οποία δεν μπορούμε να αγνοήσουμε.
Περισσότερο ίσως με εξέπληξε η δήλωση της ηθοποιού ότι θα ρωτούσε τον Όμηρο γιατί αφιέρωσε τόσο λίγο χώρο στις γυναίκες. Η ίδια έχει παραδεχθεί ότι πριν από την ταινία δεν γνώριζε «ούτε το παραμικρό» για την Οδύσσεια και ότι ακολούθησε ένα σύντομο «crash course». Δύσκολα, ωστόσο, μπορεί κανείς να διαβάσει το έπος και να παραβλέψει την Αθηνά, που κινεί τη δράση, την Πηνελόπη, που αποτελεί τον ηθικό του πυρήνα, ή την Κίρκη, την Καλυψώ, τη Ναυσικά, την Αρήτη και την ίδια την Ελένη. Οι γυναίκες του Ομήρου δεν μετριούνται με σύγχρονους όρους «χρόνου επί της οθόνης», καθορίζουν όμως ολόκληρη την πορεία του έργου. Θα πρότεινα, επομένως, στη Lupita Nyong’o να παρακολουθήσει προσεκτικά την ταινία στην οποία συμμετέχει. Ίσως τότε διαπιστώσει ότι οι γυναίκες του Ομήρου δεν υπήρξαν ποτέ απούσες.
Βεβαίως, η ταινία του Nolan αποτελεί σύγχρονη ερμηνεία της Οδύσσειας, όχι φιλολογική έκδοση. Μπορεί να αναδεικνύει το πρωτότυπο ή να το παραμορφώνει. Ας μην πάμε μακριά. Κάθε χρόνο στην Επίδαυρο βλέπουμε τους τραγικούς με προσθήκες, περικοπές και κάθε λογής σκηνοθετικές υπερβολές, συχνά με σκοπό να προκαλέσουν. Πλήττεται από αυτές το κύρος του Αισχύλου ή του Ευριπίδη; Ασφαλώς όχι. Κρίνεται η παράσταση και ο σκηνοθέτης, όχι η αξία του πρωτοτύπου.
Ακριβώς γι’ αυτό, πριν απορρίψουμε την ταινία, αξίζει να αναγνωρίσουμε τη σημασία του εγχειρήματος. Ένας κορυφαίος σκηνοθέτης επέλεξε, μετά τον Oppenheimer, να αφιερώσει μία από τις μεγαλύτερες κινηματογραφικές παραγωγές των τελευταίων ετών στον Όμηρο. Αναμένω, ασφαλώς, με ακόμη μεγαλύτερο ενδιαφέρον την ελληνική παραγωγή που θα αποδώσει την Οδύσσεια πιστότερα, αρτιότερα και εντυπωσιακότερα. Όταν δημιουργηθεί, θα είμαι από τους πρώτους που θα σπεύσουν να την παρακολουθήσουν.
Μέχρι τότε, εκατομμύρια άνθρωποι θα συναντήσουν ξανά τον Οδυσσέα και πολλοί θα αναζητήσουν το ομηρικό κείμενο. Ίσως αναγνωρίσουν τότε και την έλλειψη της δικής τους Ιθάκης, γιατί διαβάζοντας τον Όμηρο κατανοούμε καλύτερα τον ίδιο μας τον εαυτό.
Το παγκόσμιο ενδιαφέρον κρύβει, τέλος, μια ενδιαφέρουσα ειρωνεία. Πριν από λίγα χρόνια, στην κορύφωση της Cancel Culture, εκπαιδευτικός στις Ηνωμένες Πολιτείες δήλωνε υπερήφανη επειδή είχε συμβάλει στην απομάκρυνση της Οδύσσειας από το πρόγραμμα σπουδών. Σήμερα, τα εισιτήρια για το ίδιο έπος εξαντλούνται πριν από την πρεμιέρα. Αναρωτιέμαι τι θα έλεγε γι’ αυτό.
Ο Όμηρος δεν κινδυνεύει από μία κινηματογραφική διασκευή. Κινδυνεύει μόνον να πάψουμε να τον διαβάζουμε, να τον νιώθουμε και να τον ερμηνεύουμε. Ας δούμε, λοιπόν, την ταινία και ας την κρίνουμε με γνώση, με επιχειρήματα και, κυρίως, με ανοιχτό τον Όμηρο δίπλα μας.
Η Ευγενία Μανωλίδου είναι διευθύντρια της Σχολής Αρχαίων Ελληνικών «Ελληνική Αγωγή.»