Τάσος Καραμήτσος

Οταν θα πάμε σε εκλογές και αν δεν έχουν αλλάξει πολλά στο πολιτικό σκηνικό -και δεν κάνουν βέβαια τραγικό λάθος όλοι οι δημοσκόποι της χώρας-, δεν πρόκειται να σχηματιστεί αυτοδύναμη κυβέρνηση, τουλάχιστον όχι από την πρώτη Κυριακή. Τώρα, η δεύτερη κάλπη είναι ένα άλλο ζήτημα, αλλά κι αυτό δεν συγκεντρώνει, πάντα με βάση τις δημοσκοπήσεις, τις περισσότερες πιθανότητες σχηματισμού μονοκομματικής κυβέρνησης.

Επειδή όμως «ζούμε» στην Ευρωπαϊκή Ενωση εδώ και 45 χρόνια και είμαστε μέλος της από το 1979 (ΕΟΚ), καλό θα ήταν να ρίξουμε μια ματιά στο τι συμβαίνει σήμερα στις χώρες-μέλη της Ε.Ε., πώς κυβερνώνται και από τι πολιτικούς σχηματισμούς.

Συνολικά 23 από τις 27 χώρες-μέλη της Ε.Ε. διαθέτουν κυβερνήσεις συνεργασίας ή συνασπισμού και οι μονοκομματικές κυβερνήσεις αποτελούν σαφή εξαίρεση στο ευρωπαϊκό πολιτικό τοπίο. Οι μη μονοκομματικές (κυβερνήσεις συνεργασίας) είναι σε 23 χώρες και οι μονοκομματικές σε τρεις, στην Ελλάδα, στην Ουγγαρία και τη Μάλτα, οι οποίες προέκυψαν από αυτοδυναμία στις κάλπες.
Η πλειοψηφία των κρατών-μελών βασίζεται σε συνεργατικά σχήματα λόγω της πολυδιάσπασης των πολιτικών δυνάμεων και των αναλογικών εκλογικών συστημάτων.

Στην Ευρωπαϊκή Ενωση, από τις 23 μη μονοκομματικές κυβερνήσεις, η συντριπτική πλειονότητα αποτελείται από πολυκομματικούς συνασπισμούς (3 ή περισσότερα κόμματα), ενώ οι κλασικές δικομματικές κυβερνήσεις αποτελούν μειοψηφία. Πάνω από δύο κόμματα στην κυβέρνηση έχουν περίπου οι 15 χώρες, ενώ η πλειονότητα των ευρωπαϊκών κρατών διοικείται από ευρείες συμμαχίες τριών, τεσσάρων ή και περισσότερων κομμάτων. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν η Γερμανία, το Βέλγιο, η Ολλανδία, η Φινλανδία, η Τσεχία και η Δανία. Τα αναλογικά εκλογικά συστήματα στις χώρες αυτές καθιστούν αδύνατη τη συμφωνία μόνο μεταξύ δύο εταίρων, απαιτώντας τη συμμετοχή μικρότερων ή περιφερειακών κομμάτων για την εξασφάλιση κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας.

Οι κυβερνήσεις που αποτελούνται από τη συνεργασία δύο κομμάτων είναι λιγότερες και σε αυτή την κατηγορία ανήκουν χώρες όπου συνήθως ένα μεγάλο παραδοσιακό κόμμα συνεργάζεται με έναν μικρότερο ρυθμιστικό εταίρο (π.χ., διαχρονικά η Αυστρία ή η Ισπανία σε ορισμένες περιόδους).

Ο ακριβής αριθμός μεταβάλλεται ελαφρώς ανά περιόδους λόγω της συχνής ρευστότητας, των κυβερνητικών ανασχηματισμών ή της αποχώρησης μικρών εταίρων από τους υφιστάμενους συνασπισμούς.

Προεκλογικά είναι λογικό ακόμα και στην Ευρώπη, που έχει μακρά προϊστορία στις συμμαχικές κυβερνήσεις, τα κόμματα συνήθως να αποφεύγουν τις δεσμεύσεις και συχνά να προσποιούνται ότι στοχεύουν στην αυτοδυναμία, αν και στο παρασκήνιο η προετοιμασία για συνεργασίες είναι συνεχής.

Η τακτική τους εξαρτάται άμεσα από το εκλογικό σύστημα και την πολιτική κουλτούρα της κάθε χώρας, ακολουθώντας δύο κυρίως στρατηγικές:

Σε χώρες όπως η Γερμανία, οι σκανδιναβικές ή το Βέλγιο, τα κόμματα δηλώνουν ανοιχτά με ποιους θα μπορούσαν να συνεργαστούν. Αντί να αρνούνται τη συνεργασία, θέτουν συγκεκριμένες προγραμματικές προϋποθέσεις για μείζονα θεωρητικά θέματα, όπως η εξωτερική πολιτική, η ακρίβεια, η Παιδεία, η Υγεία, η πράσινη μετάβαση, η φορολογία κ.λπ. Δηλώνουν ξεκάθαρα μόνο με ποιους δεν θα συνεργαστούν ποτέ, συνήθως με ακραία ή λαϊκιστικά κόμματα ακροδεξιά ή ακροαριστερά.

Η διαδικασία σχηματισμού κυβερνήσεων συνεργασίας στην Ευρώπη είναι ολόκληρη επιστήμη. Η σύνταξη των κυβερνητικών συμφωνιών-συμβολαίων και η διάρκεια των διαπραγματεύσεων αποδεικνύουν ότι οι συνασπισμοί δεν είναι συμπτωματικές λύσεις ανάγκης, αλλά προϊόντα εξαιρετικά συστηματικής προετοιμασίας.

Στην Κεντρική και τη Βόρεια Ευρώπη, η συμφωνία δεν κλείνεται με μια απλή χειραψία σε συνάντηση μερικών ωρών. Συντάσσεται ένα πολυσέλιδο, νομικά και πολιτικά δεσμευτικό κείμενο, το οποίο λειτουργεί ως το «ευαγγέλιο» της κυβέρνησης για τα επόμενα 4 χρόνια. Τα προγράμματα αυτά (π.χ. στην πρόσφατη συμφωνία συνασπισμού της Γερμανίας) μπορεί να ξεπερνούν τις 200 σελίδες, δεν περιλαμβάνουν γενικές ευχές, αλλά ακριβή χρονοδιαγράμματα, συγκεκριμένους φορολογικούς συντελεστές, αν μιλάμε για οικονομία, και σαφή κατανομή κονδυλίων. Η κατανομή των υπουργικών θώκων γίνεται με μαθηματική ακρίβεια ανάλογα με το ποσοστό κάθε κόμματος. Συνήθως, αν το πρώτο κόμμα πάρει τον πρωθυπουργό, το δεύτερο παίρνει το υπουργείο Οικονομικών ή Εξωτερικών, για να υπάρχει ισορροπία ελέγχου.

Μέσα στην προγραμματική συμφωνία προβλέπεται η δημιουργία μιας «Επιτροπής Συνασπισμού», αν προκύψει ένα απρόβλεπτο διεθνές ή εγχώριο γεγονός, οι αρχηγοί των κομμάτων συναντώνται εκεί για να βρουν συμβιβαστική λύση βάσει προκαθορισμένων κανόνων, χωρίς να απειληθεί η κυβέρνηση με πτώση.

Οι ευρωπαϊκές κοινωνίες είναι απόλυτα εξοικειωμένες με το γεγονός ότι η χώρα μπορεί να μείνει χωρίς εκλεγμένη κυβέρνηση για μήνες μετά τις εκλογές, χωρίς αυτό να σημαίνει χάος ή ακυβερνησία. Κατά τη διάρκεια των συνομιλιών, η προηγούμενη κυβέρνηση εκτελεί χρέη υπηρεσιακής διαχείρισης. Οι διαπραγματεύσεις διαρκούν συνήθως από έναν έως τρεις μήνες. Οι πολιτικοί επιστήμονες τονίζουν ότι αυτός ο χρόνος δεν είναι «χάσιμο χρόνου», αλλά μια απαραίτητη επένδυση για τη μετέπειτα σταθερότητα της κυβέρνησης.

Αυτά συμβαίνουν σήμερα (με τα διαθέσιμα στοιχεία, ίσως κάποια λίγα έχουν μεταβληθεί) στις 27 χώρες-μέλη της Ευρωπαϊκής Ενωσης, εκ των οποίων αυτοδύναμες κυβερνήσεις έχουν οι τρεις, μεταξύ τους και η Ελλάδα.

Τώρα απαντήστε εσείς, ο καθένας με τη σκέψη και τη συλλογιστική του, γιατί όταν τα κόμματα της αντιπολίτευσης στην Ελλάδα ακούνε για συγκυβέρνηση... πετάνε φλύκταινες, ειδικά τα κόμματα του λεγόμενου δημοκρατικού τόξου.

Γιατί και το πρώτο κόμμα -που σήμερα είναι η Ν.Δ.- προετοιμάζεται για μια προεκλογική καμπάνια που θα εστιάζει σε αυτό ακριβώς το επιχείρημα που του δίνει απλόχερα η αντιπολίτευση. Και γιατί φυσικά όλοι εμείς προβληματιζόμαστε για το μέλλον της χώρας και τη σταθερότητά της με αφορμή το ότι οι δημοσκόποι δεν βγάζουν αυτοδυναμία. Ποιος θα μας κυβερνήσει και για πόσο;

Πρόσφατα γράφτηκε ένα ρεπορτάζ ότι βρέθηκαν σε σπίτι ιδιώτη στελέχη του ΠΑΣΟΚ με έναν εν ενεργεία υπουργό για να συζητήσουν «συγκυβέρνηση παραγραφής σκανδάλων». Το δημοσίευμα διαψεύστηκε και υπήρξαν απειλές μηνύσεων, μια και η συνάντηση για μια ενδεχόμενη συνεργασία Ν.Δ. - ΠΑΣΟΚ θεωρείται από όλη την αντιπολίτευση -και το ίδιο το ΠΑΣΟΚ-ανοσιούργημα.

Ξαναβγάλτε εσείς μόνοι σας τα συμπεράσματα, αν όλη η Ευρώπη είναι πολιτικά ανώριμη ή καθυστερημένη κι εμείς είμαστε οι αυθεντικοί εκφραστές του πολιτεύματος και όσων αναζητά από τους κυβερνήτες του ένας λαός.