Δρ Θεοδώρα Παπαδοπούλου Χαμουζά

Δεν είναι τυχαίο ότι εκατομμύρια παιδιά σε κάθε ήπειρο έχουν για είδωλο τους τον Κριστιάνο Ρονάλντο, πανηγυρίζουν φωνάζοντας «Siuuu», φορούν το νούμερο 7 και ονειρεύονται να γίνουν σαν αυτόν.

Ο Κριστιάνο Ρονάλντο δεν είναι απλώς ένας εξαιρετικός ποδοσφαιριστής. Είναι ένα πολιτισμικό σύμβολο. Από ψυχοδυναμική σκοπιά, το παιδί αναζητά πρόσωπα στα οποία μπορεί να επενδύσει φαντασιωσικά. Πρόσωπα που λειτουργούν ως ιδανικά του Εγώ, προσφέροντας μια εικόνα αυτού που θα ήθελε να γίνει. Το είδωλο τους λοιπόν δεν αφορά μόνο τις ικανότητες, αλλά και την υπόσχεση ότι η ζωή μπορεί να ελεγχθεί, ότι η αδυναμία μπορεί να μετατραπεί σε δύναμη και ότι το αδύνατο μπορεί να γίνει δυνατό. Ο Κριστιάνο Ρονάλντο ενσαρκώνει ακριβώς αυτή την υπόσχεση.

Η δημόσια αφήγηση του είναι η ιστορία ενός παιδιού που γεννήθηκε σε δύσκολες συνθήκες, δούλεψε αδιάκοπα και κατάφερε να φτάσει στην κορυφή. Στη σύγχρονη κοινωνία, όπου η έννοια της επιτυχίας συνδέεται όλο και περισσότερο με την προσωπική επίδοση, η ιστορία αυτή λειτουργεί σχεδόν σαν μύθος. Το μήνυμα είναι απλό και ισχυρό: «αν προσπαθήσεις αρκετά, μπορείς να γίνεις ο καλύτερος, ο ατρόμητος και ο ανίκητος!».

Όπως καταλαβαίνουμε, τα παιδιά δεν ταυτίζονται μόνο με την επιτυχία. Ταυτίζονται με την εικόνα της απόλυτης αυτοπεποίθησης.

Ζούμε σε μια εποχή όπου η αβεβαιότητα αποτελεί καθημερινή εμπειρία. Οι κοινωνικές αλλαγές είναι ραγδαίες, οι οικογένειες πιέζονται, οι γονείς συχνά βιώνουν άγχος, ενώ τα παιδιά μεγαλώνουν σε έναν κόσμο γεμάτο συγκρίσεις. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης εντείνουν την αίσθηση ότι πρέπει συνεχώς να αποδεικνύεις την αξία σου.

Μέσα σε αυτή την πραγματικότητα, ο Ρονάλντο εμφανίζεται σχεδόν αλώβητος. Δεν δείχνει να αμφιβάλλει για τον εαυτό του. Δεν απολογείται για τη φιλοδοξία του. Αντίθετα, προβάλλει μια εικόνα απόλυτου ελέγχου.

Για ένα παιδί, αυτή η εικόνα λειτουργεί καθησυχαστικά. Δεν είναι τόσο η νίκη που γοητεύει, όσο η αίσθηση ότι υπάρχει κάποιος που δεν φοβάται τίποτα.

Ένα παιδί χρειάζεται να πιστεύει στην ύπαρξη ενός «παντοδύναμου άλλου», ώστε να αντέχει τη δική του ευαλωτότητα. Καθώς μεγαλώνει, αυτή η ανάγκη μετατοπίζεται από τους γονείς σε άλλες μορφές ταύτισης: δασκάλους, αθλητές, καλλιτέχνες, ήρωες.

Ο Ρονάλντο φαίνεται να καταλαμβάνει σήμερα αυτή τη θέση. Σε μια εποχή όπου όλα τα άλλα πρότυπα έχουν καταρριφθεί, ο Ρονάλντο κατέχει μόνος του τη πρώτη θέση με διαφορά.
Αξίζει επίσης να παρατηρήσουμε ότι ο Ρονάλντο αντιπροσωπεύει έναν τύπο ανδρικής ταυτότητας που σήμερα βρίσκεται σε μετάβαση. Σε μια εποχή όπου οι παραδοσιακοί ρόλοι επαναπροσδιορίζονται, τα παιδιά αναζητούν πρότυπα που συνδυάζουν δύναμη, αποφασιστικότητα, επιμονή και ευθύνη. Ο Ρονάλντο προβάλλεται ως ένας άνθρωπος που προστατεύει την οικογένειά του, φροντίζει το σώμα του, εργάζεται αδιάκοπα και αναλαμβάνει ηγετικό ρόλο. Αυτά τα στοιχεία λειτουργούν ως σημεία αναφοράς, ιδιαίτερα για αγόρια που προσπαθούν να συγκροτήσουν την ταυτότητά τους.

Ταυτόχρονα, όμως, το φαινόμενο Ρονάλντο αποκαλύπτει και κάτι βαθύτερο για την εποχή μας.
Η κοινωνία του 21ου αιώνα δίνει ολοένα μεγαλύτερη αξία στην εικόνα, στην επίδοση και στη διαρκή αυτοβελτίωση. Το σώμα γίνεται έργο προς διαμόρφωση, η επιτυχία μετατρέπεται σε προσωπική ευθύνη και η αποτυχία συχνά βιώνεται ως ατομική ανεπάρκεια.

Ο Ρονάλντο δεν δημιούργησε αυτή την κουλτούρα. Την ενσαρκώνει με τον πιο ξεκάθαρο τρόπο και απαντά στις επιταγές του σύγχρονου κόσμου.
• Να είσαι ο καλύτερος.
• Να νικάς.
• Να μη λυγίζεις.
• Να μην εξαρτάσαι από κανέναν.

Πρόκειται για το φαντασιακό μιας υποκειμενικότητας χωρίς έλλειψη. Και εδώ βρίσκεται η μεγαλύτερη ψευδαίσθηση.

Για τον Lacan, το ιδανικό δεν θεραπεύει την έλλειψη. Την καλύπτει φαντασιακά. Η σχέση με το είδωλο δεν καταργεί την επιθυμία. Απλά τη μεταθέτει. Το παιδί δεν αγαπά απλώς τον Ronaldo. Επενδύει πάνω του την πεποίθηση ότι, αν κάποτε γίνει σαν εκείνον, θα πάψει να νιώθει ανεπαρκές.
Δεν επιθυμεί τον Ρονάλντο. Επιθυμεί αυτό που φαντάζεται ότι ο Ronaldo κατέχει.

Επιθυμεί την υποτιθέμενη πληρότητα του Άλλου.

Εμείς οφείλουμε να σταθούμε σε αυτό που χρειάζονται πραγματικά τα παιδιά μας. Και αυτό είναι η ανάγκη τους για πρότυπα. Χρειάζονται ανθρώπους που να τα εμπνέουν, να κινητοποιούν την επιθυμία τους για εξέλιξη και δημιουργία. Αυτό που δεν χρειάζονται είναι η ψευδαίσθηση ότι κάπου υπάρχει ένας άνθρωπος χωρίς έλλειψη.

Η ψυχανάλυση μας διδάσκει κάτι βαθιά απελευθερωτικό: δεν είναι η τελειότητα που συγκροτεί το υποκείμενο, αλλά η δυνατότητα να αναγνωρίζει και να αντέχει την έλλειψή του.

Ίσως, λοιπόν, η μεγαλύτερη πρόκληση για γονείς και εκπαιδευτικούς σήμερα δεν είναι να απομακρύνουν τα παιδιά από τα είδωλά τους. Είναι να τα βοηθήσουν να καταλάβουν ότι ακόμη και πίσω από την πιο λαμπερή εικόνα υπάρχει ένας Άνθρωπος που έχει το δικαίωμα να μην είναι παντοδύναμος. Η πραγματική αξία δεν γεννιέται από την παντοδυναμία, αλλά από τη συμφιλίωση με την ανθρώπινη ατέλεια.

Ίσως τότε ο Κριστιάνο Ρονάλντο πάψει να είναι η φαντασίωση ενός ανθρώπου στον οποίο δεν λείπει τίποτα και γίνει αυτό που πραγματικά είναι: ένας εξαιρετικός αθλητής, που, όπως όλοι μας, παραμένει άνθρωπος.

*Η Δρ Θεοδώρα Παπαδοπούλου Χαμουζά είναι Διδάκτωρ Ψυχολογίας, Τακτικό Μέλος της Ένωσης Ελλήνων Ψυχολόγων, Νευρογλωσσολόγος, Συγγραφέας