Η Ζόι Καζάν επιστρέφει στα «Ανατολικά της Εδέμ» 71 χρόνια μετά τον παππού της - Η βαριά κληρονομιά και οι οικογενειακές «αμαρτίες»

Στο σπίτι του παππού της, στο Κονέκτικατ, τα οικεία στη μικρή πρόσωπα δεν είχαν ακόμα μεταμορφωθεί στις αμφιλεγόμενες προσωπικότητες που εξακολουθούν να διχάζουν τους ιστορικούς του κινηματογράφου. Θα έλεγες ότι η σκηνή ήταν σχεδόν αθώα και απολύτως ειδυλλιακή: οι μυρωδιές της κουζίνας, τα άπειρα (διαβασμένα) βιβλία κι ένα μικρό κορίτσι που περπατούσε κρατώντας το χέρι ενός ηλικιωμένου άνδρα με τον οποίο πήγαιναν να μαζέψουν ντομάτες στο γεμάτο από δέντρα και λαχανικά μποστάνι.

Προφανώς ακόμα τότε αγνοούσε ότι εκείνο το χέρι είχε καθοδηγήσει τον Μάρλον Μπράντο, είχε αναγνωρίσει στον νεαρό Τζέιμς Ντιν την ανυπότακτη μελαγχολία μιας ολόκληρης γενιάς και είχε υπογράψει μερικές από τις συγκλονιστικότερες εικόνες του αμερικανικού κινηματογράφου. Οπως, επίσης, αγνοούσε και ότι ο άνθρωπος που αποκαλούσε στα ελληνικά «παππού» έκρυβε μια ιστορία που συνόδευε σαν μαύρο σύννεφο την οικογένεια για χρόνια.

Το κορίτσι ήταν η Ζόι Καζάν και ο παππούς της ο Ελία Καζάν, ο γεννημένος στην Κωνσταντινούπολη Ελληνοαμερικανός σκηνοθέτης που άλλαξε τον τρόπο με τον οποίο το Χόλιγουντ αντιμετώπιζε την υποκριτική, την ανθρώπινη αδυναμία και την ενοχή προτού ο ίδιος καταστεί πρωταγωνιστής μιας από τις πιο αμφιλεγόμενες ιστορίες της αμερικανικής καλλιτεχνικής ζωής, όταν το 1952 κατονόμασε πρώην συντρόφους του ενώπιον της Επιτροπής Αντιαμερικανικών Ενεργειών, συμβάλλοντας στον μηχανισμό των πολιτικών διώξεων που σημάδεψε τη μακαρθική περίοδο.

Οικογενειακή ιστορία

Ανάμεσα σε εκείνο το παιδικό χέρι που ακουμπούσε με εμπιστοσύνη στο δικό του και στην ενήλικη γυναίκα που σήμερα αναμετριέται με την καλλιτεχνική και ηθική του κληρονομιά μεσολαβούν δεκαετίες, μια ολόκληρη ζωή αφιερωμένη στην υποκριτική και τη συγγραφή, αλλά κυρίως η σταδιακή συνειδητοποίηση ότι το παρελθόν παραμένει πάντοτε ανοιχτό στο μέλλον, μια ζωντανή παρουσία που εμπνέει αλλά και στοιχειώνει κάθε επόμενο βήμα.

Στην περίπτωση της Καζάν η οικογενειακή ιστορία που δεν φείδεται ταλέντου έδειξε να επιστρέφει μέσα από ένα μυθιστόρημα, το «Ανατολικά της Εδέμ» του Τζον Στάινμπεκ, το βιβλίο που είχε αγαπήσει στα 15 της χρόνια και την έκανε να δει κατάματα όσα επί χρόνια προσπαθούσε να κρατήσει βαθιά στο ασυνείδητο. Ειρωνικώ τω τρόπω, ο παππούς της είχε ήδη μεταφέρει το ίδιο μυθιστόρημα στον κινηματογράφο το 1955, χαρίζοντας στον Τζέιμς Ντιν τον ρόλο του Καλ Τρασκ, του αγοριού που διεκδικεί απελπισμένα την πατρική αγάπη.

Κάνοντας ένα άλμα στο σήμερα, με τη νέα σειρά 7 επεισοδίων του Netflix, η Ζόι Καζάν δεν επιχειρεί απλώς να επαναφέρει στη σύγχρονη οθόνη ένα αριστούργημα της αμερικανικής λογοτεχνίας αλλά επιστρέφει σε εκείνο το ασυνείδητο πεδίο της καλλιτεχνικής δημιουργίας και του οικογενειακού τραύματος αναζητώντας απάντηση στο ερώτημα που βρίσκεται στον πυρήνα του μυθιστορήματος το οποίο έχει να κάνει με το βάρος τόσο της οικογενειακής ιστορίας όσο και της ελεύθερης βούλησης. Κατά πόσο είμαστε καταδικασμένοι να επαναλαμβάνουμε τις αμαρτίες των προγόνων μας ή μπορούμε, παρά το βάρος της καταγωγής, να επιλέξουμε έναν διαφορετικό δρόμο;

Για να κατανοήσει κανείς το βάρος αυτής της επιστροφής πρέπει να ανατρέξει στο 1955, όταν το Χόλιγουντ βρισκόταν ακόμη στην εποχή των μεγάλων στούντιο, αλλά κάτω από τη γυαλιστερή επιφάνεια των κινηματογραφικών του μύθων είχε αρχίσει να διαμορφώνεται μια πιο ευαίσθητη προσέγγιση των ηρώων, περισσότερο νευρική, εσωστρεφής και ανυπότακτη, που θα έβρισκε στο πρόσωπο του Τζέιμς Ντιν την ιδανική της ενσάρκωση.

Ο Ελία Καζάν ήταν τότε ένας από τους σημαντικότερους σκηνοθέτες της Αμερικής, έχοντας ήδη υπογράψει το «Λεωφορείον ο Πόθος» και το «Λιμάνι της αγωνίας», ταινίες που μιλούν με υπόγεια εξομολογητικό τρόπο για την ανθρώπινη επιθυμία, την ενοχή και τις στενές σχέσεις με τους αρμούς της εξουσίας που στοίχισε στον Καζάν τη φήμη του...

Στον Τζέιμς Ντιν αναγνώρισε έναν νέο άνδρα που έμοιαζε να διέπεται από μια μόνιμη ανησυχία, μια σχεδόν παιδική ανάγκη για αποδοχή και μια οργή που δεν είχε βρει ακόμη τον γλωσσικό της κώδικα, χαρακτηριστικά που ταίριαζαν ιδανικά στον Καλ Τρασκ, τον βασανισμένο γιο του Στάινμπεκ, ο οποίος πιστεύει ότι έχει κληρονομήσει το κακό από τη μητέρα του και προσπαθεί να εξασφαλίσει την αγάπη ενός πατέρα ανίκανου να τον κατανοήσει.

Βαρύ επώνυμο

Η ταινία επικεντρώθηκε στο τελευταίο μέρος του μυθιστορήματος, περιορίζοντας τη μεγάλη οικογενειακή τοιχογραφία σε μια ιστορία πατρικής απόρριψης, αδελφικού ανταγωνισμού και ερωτικής επιθυμίας, αλλά κατάφερε να συμπυκνώσει μέσα σε αυτή τη δραματουργική οικονομία την υπαρξιακή αγωνία μιας ολόκληρης γενιάς.

Ο Ντιν, που θα σκοτωνόταν λίγους μήνες μετά την κυκλοφορία της, μετατράπηκε σχεδόν αμέσως σε μυθικό πρόσωπο, αφήνοντας πίσω του την εικόνα ενός αγοριού που δεν πρόλαβε να ενηλικιωθεί. Κι όμως, την ίδια εποχή όπου η καλλιτεχνική ιδιοφυΐα του Καζάν αναγνωριζόταν σχεδόν καθολικά, η δημόσια προσωπικότητά του παρέμενε βαθιά διχαστική.

Η κατάθεσή του ενώπιον της Επιτροπής Αντιαμερικανικών Ενεργειών είχε ενισχύσει έναν μηχανισμό πολιτικών διώξεων που κατέστρεψε επαγγελματικές διαδρομές και ανθρώπινες σχέσεις, αφήνοντας ένα στίγμα το οποίο καμία καλλιτεχνική διάκριση δεν μπορούσε να εξαλείψει.

Είναι δύσκολο, λοιπόν, να μη διακρίνει κανείς μια ιστορική ειρωνεία στην επιλογή του να κινηματογραφήσει, λίγο μετά τη δική του δημόσια δοκιμασία, ένα μυθιστόρημα που εξερευνά την προδοσία, την ενοχή, την επιθυμία της συγχώρεσης και την αγωνιώδη ανάγκη του ανθρώπου να αποδείξει ότι δεν είναι καταδικασμένος από το παρελθόν του.

Η Ζόι Καζάν γεννήθηκε το 1983 στο Λος Αντζελες, σε μια οικογένεια όπου η τέχνη δεν αποτελούσε απλώς επαγγελματική δραστηριότητα αλλά έναν ιδιαίτερο τρόπο κατανόησης του κόσμου. Σε συνέντευξη που είχαμε κάνει πριν από δύο χρόνια με τον πατέρα της, Νίκολα Καζάν, εκείνος μας είχε μιλήσει τόσο για το μεγάλο ταλέντο της κόρης του όσο και για την αναγκαστική σχεδόν ροπή της οικογένειας προς τη γραφή και τις τέχνες.

Δεν είναι τυχαίο ότι η μητέρα της Ζόι, Ρόμπιν Σουίκορντ, είχε συνδέσει το όνομά της με κινηματογραφικές διασκευές λογοτεχνικών έργων, όπως οι «Μικρές Κυρίες» και η «Ματίλντα», μετατρέποντας σχεδόν άθελά τους το οικογενειακό περιβάλλον σε ένα ανοιχτό εργαστήριο αφήγησης.

Η μυστηριώδης γυναίκα

Η ίδια δεν αντιμετώπισε την οικογενειακή της καταγωγή ως αυτονόητη επαγγελματική διαδοχή, αλλά προσπάθησε να διαμορφώσει μια προσωπική καλλιτεχνική ταυτότητα, αρχικά μέσα από το θέατρο, στη συνέχεια από τον ανεξάρτητο κινηματογράφο και τελικά από τη συγγραφή, όπου ανακάλυψε έναν χώρο μεγαλύτερης ελευθερίας, μακριά από τις προσδοκίες που συνοδεύουν τους γόνους διάσημων οικογενειών.

Σπούδασε στο Γέιλ και εμφανίστηκε σε ταινίες όπως «Ο δρόμος της Επανάστασης», το «Meek’s Cutoff» και το «Ερωτας μετ’ εμποδίων», διαμορφώνοντας σταδιακά την εικόνα μιας ηθοποιού που προτιμούσε τους αμήχανους, αντιφατικούς και εσωτερικά διχασμένους χαρακτήρες - πολλοί την αποκάλεσαν τότε ιέρεια του ανεξάρτητου, indie κινηματογράφου, ένας χαρακτηρισμός που δεν της άρεσε καθόλου.

Η σημαντικότερη καμπή της δημιουργικής της πορείας ήρθε το 2012, με το «Ruby Sparks», μια ιδιόρρυθμη ρομαντική κομεντί την οποία έγραψε και στην οποία πρωταγωνίστησε δίπλα στον σύντροφό της Πολ Ντέινο, αφηγούμενη την ιστορία ενός συγγραφέα που επινοεί την ιδανική γυναίκα για να ανακαλύψει ότι η επιθυμία να κατασκευάζουμε τον άνθρωπο που αγαπάμε σύμφωνα με τις δικές μας ανάγκες μπορεί να μετατραπεί σε μια ύπουλη μορφή εξουσίας.

Αν η κινηματογραφική εκδοχή του Καζάν είχε ως κεντρικό πρόσωπο τον Καλ Τρασκ, τον βασανισμένο γιο που αναζητά την αγάπη του πατέρα του, η τηλεοπτική μεταφορά της εγγονής του στρέφει το βλέμμα σε μια γυναίκα που στην ταινία του 1955 παρέμενε περισσότερο μυστηριώδης παρουσία παρά ολοκληρωμένος χαρακτήρας: την Κάθι Εϊμς, μία από τις πιο αινιγματικές και τρομακτικές μορφές της αμερικανικής λογοτεχνίας.

Η Κάθι, την οποία υποδύεται η Φλόρενς Πιου, εκλαμβάνεται από τον Στάινμπεκ σχεδόν ως προσωποποίηση του κακού, ένα πλάσμα που εξαπατά, χειραγωγεί, εγκαταλείπει τα παιδιά του και καταστρέφει τους ανθρώπους που την πλησιάζουν.

Η Ζόι Καζάν, ωστόσο, νιώθοντας ότι πρέπει να ξεπεράσει τις υπεραπλουστεύσεις που θέλουν τους ανθρώπους ως απόλυτα τέρατα ή ως τρυφερούς ανθρώπους, είδε στο πρόσωπό της μια παρουσία με παρελθόν, που μέχρι τώρα προσπέρασαν οι μεγάλοι δημιουργοί, όπως ο παππούς της.

Χωρίς να θέλει να αθωώσει την Κάθι ούτε να αποσιωπήσει τις πράξεις της, φρόντισε να της προσφέρει κάτι που η λογοτεχνική και κινηματογραφική παράδοση συχνά στερούσε από τις γυναίκες που αρνούνταν να συμμορφωθούν με τις κοινωνικές προσδοκίες: μια εσωτερική ζωή, επιθυμίες και τη δυνατότητα να αποκτήσει ανθρώπινα, άρα αντιφατικά, χαρακτηριστικά. Καθοριστική στο σημείο αυτό ήταν η επιλογή της στιβαρής εσωτερικά και ερμηνευτικά Πιου.

Δυτικά της αθωότητας

Η Βρετανίδα ηθοποιός, που έχει αποδείξει την ικανότητά της να ενσαρκώνει γυναίκες με έντονη εσωτερική ζωή και απρόβλεπτη συμπεριφορά, προσφέρει στην Κάθι μια παρουσία ταυτόχρονα γοητευτική και απειλητική, επιτρέποντας στον θεατή να αναγνωρίσει κάτω από την επιφάνεια της σκληρότητας μια βαθύτερη σύγκρουση ανάμεσα στην επιθυμία για αυτονομία και την ανάγκη για εξουσία.

Σε αντίθεση με την ταινία του 1955, η σειρά επιχειρεί να καλύψει μεγαλύτερο μέρος της πολυγενεακής ιστορίας του Στάινμπεκ, παρακολουθώντας τις οικογένειες Τρασκ και Χάμιλτον μέσα από τις κοινωνικές και ιστορικές μεταβολές που διαμόρφωσαν την Αμερική. Η συγχρονική αυτή ανάγνωση δείχνει να μην εστιάζει μόνο στις προσωπικότητες των χαρακτήρων αλλά να διαπερνά όλους τους μηχανισμούς αναπαραγωγής της βίας, της ενοχής και της κοινωνικής καταπίεσης.

Υπάρχει μια λέξη στο «Ανατολικά της Εδέμ» που συμπυκνώνει ολόκληρη τη φιλοσοφική διάσταση του μυθιστορήματος και αποκτά ιδιαίτερη σημασία όταν τη συσχετίσει κανείς με την ιστορία της οικογένειας Καζάν: timshel. Πρόκειται για την εβραϊκή λέξη την οποία ο Στάινμπεκ ερμηνεύει ως «μπορείς», συνδέοντάς τη με τη βιβλική ιστορία του Κάιν και του Αβελ, και με την ιδέα ότι ο άνθρωπος δεν είναι υποχρεωμένος να υποκύψει στο κακό, αλλά διαθέτει ελευθερία βούλησης.

Για τη Ζόι Καζάν, η ιδέα αυτή αποτελεί κάτι περισσότερο από μια φιλοσοφική διαπίστωση, καθώς είναι ένας τρόπος να συμφιλιωθεί με την πολυπλοκότητα της οικογενειακής της ιστορίας χωρίς να αισθάνεται ότι οφείλει να επιλέξει ανάμεσα στην αγάπη και στην κριτική, αναγνωρίζοντας ότι η καλλιτεχνική κληρονομιά δεν είναι απαραίτητα μια υποχρέωση επανάληψης, αλλά μπορεί να γίνει η αφετηρία μιας δημιουργικής διαφωνίας.

Η ίδια παραδέχτηκε ότι για πολλά χρόνια προσπαθούσε να αποφύγει τη σκιά του παππού της, σαν να φοβόταν ότι οποιαδήποτε άμεση σύγκριση μαζί του θα ακύρωνε τη δυνατότητά της να αναγνωριστεί ως αυτόνομη δημιουργός.

Κι όμως, όταν αποφάσισε να αναμετρηθεί με το αγαπημένο της έργο, ανακάλυψε ότι ο μόνος τρόπος να προχωρήσει ήταν να εισέλθει ακριβώς σε αυτή τη βεβαρυμένη από την οικογενειακή ιστορία συνθήκη. Δεν χρειάστηκε να επισκεφθεί κάποιο παλιό οικογενειακό σπίτι, ούτε να αναζητήσει ξεχασμένες επιστολές για να αναμετρηθεί με τον παππού της. Αρκούσε η λευκή σελίδα και η προσωπική της εκδοχή με μια ιστορία που ήξερε καλύτερα από τον καθένα.

Οικογενειακές αμαρτιές

Ο Καζάν δεν βρίσκεται πια εδώ για να δει την εγγονή του να επιστρέφει στο έργο που ο ίδιος είχε μεταφέρει στον κινηματογράφο πριν από επτά δεκαετίες. Εκείνη, όμως, μπορεί ακόμη να διεκδικεί δικαιωματικά τη δημιουργική του κληρονομιά με τους δικούς της όρους, αναγνωρίζοντας ότι ακόμη και οι πιο ανεξίτηλα γραμμένες οικογενειακές αμαρτίες μπορούν να μετατραπούν σε αφετηρία ελευθερίας.

Γιατί αυτό που τελικά συνδέει τον Eλία Καζάν, τον Τζον Στάινμπεκ και τη Ζόι Καζάν είναι η βαθιά πεποίθηση ότι ο άνθρωπος παραμένει ένα πλάσμα ατελές, αντιφατικό, συχνά αυτοκαταστροφικό, που εξακολουθεί ωστόσο να διαθέτει τη δυνατότητα να αλλάξει.

Και κάπου εκεί, ανατολικά της Εδέμ, στον κόσμο της χαμένης αθωότητας και της ελάχιστης ελπίδας, η εγγονή ενός μεγάλου σκηνοθέτη ανακαλύπτει ότι το πιο πολύτιμο πράγμα που μπορεί να κληρονομήσει κανείς από την οικογένειά του δεν είναι ούτε δόξα ούτε καν η καλλιτεχνική ιδιοφυΐα, αλλά το δικαίωμα να αφηγηθεί την ιστορία από την αρχή. Και ότι όπως έλεγε ο Τερέντιος -μια φράση που αγάπησε βαθιά ο Μπρεχτ- «τίποτα ανθρώπινο δεν είναι ξένο».

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ: Getty images / Ideal image