«Ανατολικά της Εδέμ»: Η αφήγηση της ιστορίας του Στάινμπεκ από την εγγονή του Ελία Καζάν που σαρώνει στο Netflix

Με πόσους διαφορετικούς τρόπους μπορεί κανείς να διηγηθεί την ίδια ιστορία; Με πολλούς και εξίσου ενδιαφέροντες, όπως αποδεικνύεται από το εμβληματικό μυθιστόρημα του Τζον Στάινμπεκ «Ανατολικά της Εδέμ» το οποίο, κατά την διάρκεια επτά και πλέον δεκαετιών, έχει αποδοθεί λογοτεχνικά, κινηματογραφικά και προσφάτως τηλεοπτικά μέσα από την ομώνυμη μίνι σειρά του Netflix, που έκανε πρεμιέρα στις αρχές του μήνα και έχει συναρπάσει το απανταχού κοινό.

Ο διάσημος Ελληνοαμερικανός σκηνοθέτης Ελία Καζάν μετέφερε το 1955 στη μεγάλη οθόνη το οικογενειακό έπος του Νομπελίστα συγγραφέα, που είχε κυκλοφορήσει τρία χρόνια νωρίτερα, ήταν εμπνευσμένο από την βιβλική ιστορία των αδελφών Κάιν και Άβελ και διερευνούσε θέματα σχετικά με το καλό και το κακό, το πέρασμα των οικογενειακών τραυμάτων από γενιά σε γενιά και την ελεύθερη βούληση.

Ο Καζάν επέλεξε να επικεντρωθεί στα τελευταία κεφάλαια του βιβλίου αναδεικνύοντας ως κεντρικό ήρωα της ταινία τον έναν από τους δύο αδελφούς της ιστορίας, του Καλ Τρασκ, ενός δυστυχισμένου αγοριού που προσπαθεί απεγνωσμένα να κερδίσει την αγάπη και την αποδοχή του πατέρα του ο οποίος, έχοντας και ο ίδιος υποστεί την ίδια τραυματική συμπεριφορά από τον δικό του πατέρα, δείχνει απροκάλυπτη αδυναμία, στον άλλο του γιο, τον Άρον. Τον πρωταγωνιστικό αυτό ρόλο ερμήνευσε ο θρυλικός Τζέιμς Ντιν – ήταν η μοναδική από τις ταινίες του που τον βρήκε εν ζωή όταν έκανε πρεμιέρα – και το φιλμ συγκέντρωσε, τότε, τέσσερις υποψηφιότητες για Όσκαρ.

Εβδομήντα ένα ολόκληρα χρόνια μετά η εγγονή του Ελία Καζάν, η 43χρονη ηθοποιός και σεναριογράφος Ζόι Καζάν ανέλαβε το μεγάλο, ομολογουμένως, ρίσκο να αφηγηθεί ξανά τη διάσημη αυτή ιστορία με τον δικό της τρόπο, αναδεικνύοντας διαφορετικές πτυχές της οι οποίες δεν είχαν φωτιστεί ούτε στο μυθιστόρημα του Στάινμπεκ ούτε στην ταινία του παππού της.

Στα επτά ωριαία επεισόδια της σειράς τοποθετεί στο προσκήνιο όχι τα δύο αδέλφια και τον πατέρα τους, αλλά την σκληρή και χειριστική μητέρα τους που τους έχει εγκαταλείψει, την Κάθι Έιμς, μια από τις πιο σύνθετες, σκοτεινές ηρωίδες και τις πιο διάσημες «κακές» της παγκόσμιας λογοτεχνίας, την οποία υποδύεται εξαιρετικά η Φλόρενς Πιου.

Πρόκειται για ένα πανέμορφο αλλά διαβολικό κορίτσι που από μικρή ηλικία εκμεταλλεύεται, χωρίς καμία ενοχή, τους γύρω της προκειμένου να πετύχει τους σκοπούς της. Εισβάλλει απρόσμενα στη ζωή του Άνταμ, ο οποίος την βοηθά σε μια δύσκολη στιγμή της ζωής της και την ερωτεύεται βαθιά, τον παντρεύεται αλλά τελικά τον εγκαταλείπει, μαζί με τα νεογέννητα δίδυμα αγοράκια τους, επιλέγοντας να γίνει ιδιοκτήτρια ενός οίκου ανοχής που βρίσκεται λίγα μόλις χιλιόμετρα από το σπίτι που μεγαλώνουν τα παιδιά της.

Κι ενώ τόσο στο βιβλίο όσο και στην ταινία η Κάθι, η οποία αργότερα μετονομάζεται σε Κέιτ, παρουσιάζεται ως η προσωποποίηση του κακού, στη σειρά της Ζόι Καζάν αποκαλύπτονται οι πραγματικοί λόγοι για τους οποίους αυτή η γυναίκα έγινε τόσο σκληρή και κυνική, απογυμνωμένη από κάθε συναίσθημα. Αφενός είχε πέσει θύμα σεξουαλικής κακοποίησης όταν ήταν παιδί αφετέρου, μεγαλώνοντας, στα μέσα του 20ού αιώνα, προσπαθεί να επιβιώσει σε μια κοινωνία στην οποία ο ρόλος της γυναίκας είναι αυστηρά προκαθορισμένος και στερεί κάθε είδους ελευθερία.

Σε μια από τις ωραιότερες σκηνές της σειράς η Κέιτ κοιτάζεται στον καθρέφτη του οίκου ανοχής όπου εργάζεται και αφηγείται με νόημα: «Η μόνη αληθινή ελευθερία σ’ αυτόν τον κόσμο είναι η οικονομική ελευθερία. Θα μπορούσε, φυσικά, να παντρευτεί κάποιον πλούσιο, αλλά η περιουσία θα ανήκε πάντα στον σύζυγό της, όπως και η ίδια. Όχι, για μια γυναίκα υπάρχουν μόνο δύο τρόποι να αποκτήσει τα δικά της χρήματα. Μπορεί να είναι αρκετά τυχερή ώστε να πεθάνει ένας πλούσιος συγγενής της. Ή μπορεί να διευθύνει τον δικό της οίκο ανοχής».

Αυτή τη σκληρή αλλά πέρα για πέρα πραγματική γυναικεία αλήθεια υπερασπίζεται μέσα από τη σειρά της η Ζόι Καζάν και η επιλογή της διαφορετικής αυτής διάστασης της ιστορίας που έθεσε αποτελεί, πιθανότατα, και το μυστικό της επιτυχίας της σειράς. Γιατί το να επιχειρούσε ένα σύγχρονο remake, μια κοινή διασκευή, θα είχε αβέβαιο αποτέλεσμα τόσο καλλιτεχνικά όσο και εμπορικά.

Αντ’ αυτού εκείνη πήρε έναν από τους δευτερεύοντες χαρακτήρες του μυθιστορήματος του Στάινμπεκ, το οποίο διάβασε όταν ήταν 15 ετών, και της ταινίας του παππού της, τήν ανέδειξε σε κεντρική πρωταγωνίστρια, τη μελέτησε σε βάθος και μ’ έναν τρόπο την αποκατέστησε χωρίς ωστόσο να προσπαθήσει να κρύψει τις σκληρές και ιδιόμορφες πτυχές του χαρακτήρα της.

Επιπλέον απλώνει την αφήγησή της σε ολόκληρη την πλοκή του μυθιστορήματος, αναδεικνύοντας το γεγονός πως τα οικογενειακά τραύματα μεταφέρονται, ασυνείδητα, από γενιά σε γενιά ο καθένας, ωστόσο, έχει τη δυνατότητα, να επιλέξει ανάμεσα στο καλό και το κακό, να συγχωρήσει, να λυτρωθεί και να γλιτώσει τις επόμενες γενιές από τον πόνο που ο ίδιος βίωσε, βάζοντας οριστικό τέλος στον φαύλο κύκλο του απόρριψης.