Μπάμπης Κούτρας

Αποφάσισαν, όμως, ότι ο σημερινός δεν πρέπει να κυβερνά χωρίς ουσιαστικά κοινοβουλευτικά αντίβαρα. Και αυτή είναι μια διαφορά που ο Ντόναλντ Τραμπ θα δυσκολευτεί να αγνοήσει, ακόμη κι αν διάλεξε να την ερμηνεύσει διαφορετικά. Τα αποτελέσματα έδωσαν στους Δημοκρατικούς τον έλεγχο τόσο της Βουλής των Αντιπροσώπων όσο και της Γερουσίας, με ανατροπές ακόμη και σε παραδοσιακά ρεπουμπλικανικά προπύργια. Στο Κάνσας εξελέγη Δημοκρατικός γερουσιαστής για πρώτη φορά εδώ και σχεδόν έναν αιώνα. Στο Τέξας και στη Νότια Καρολίνα καταγράφηκαν αποτελέσματα -έκπληξη υπέρ των Δημοκρατικών.

Από τη στιγμή που ο Τραμπ θα εξακολουθήσει να είναι Πρόεδρος για τους επόμενους 26 μήνες το εκλογικό αποτέλεσμα, δεν φέρνει οριστική ανατροπή των πολιτικών συσχετισμών στην αμερικανική κοινωνία. Αποτυπώνει μια σοβαρή μεταβολή της σχέσης ανάμεσα στον πρόεδρο, τους ψηφοφόρους, τους θεσμούς και αναδεικνύει έξι συμπεράσματα με ευρύτερη σημασία και ένα ακόμη που αφορά τη χώρα μας.

1. Η οικονομία εκδικείται

Ο Τραμπ επέστρεψε στον Λευκό Οίκο υποσχόμενος οικονομική ασφάλεια, χαμηλότερο κόστος ζωής και αποκατάσταση της αμερικανικής ισχύος. Δύο χρόνια αργότερα, οι ψηφοφόροι κατάλαβα ότι δεν μπορεί. Ο πληθωρισμός έφτασε τον Σεπτέμβριο στο 3,7%, και οι δασμοί Τραμπ που παρουσιάστηκαν ως εργαλείο προστασίας της αμερικανικής παραγωγής, μεταφέρθηκε στους Αμερικανούς καταναλωτές. Η οικονομική δυσαρέσκεια δεν είναι αποτέλεσμα μόνο της ύφεσης για να γίνει πολιτικά καθοριστική. Αρκεί οι πολίτες να αισθάνονται πως η καθημερινότητά τους παραμένει ακριβότερη από όσο μπορούν να αντέξουν.

2. Ο Τραμπ παραμένει Πρόεδρος, αλλά υπό έλεγχο

Η αλλαγή στα δύο νομοθετικά σώματα αλλάζει τον τρόπο λειτουργίας της Ουάσιγκτον. Οι Δημοκρατικοί απέκτησαν τη δυνατότητα να εμποδίζουν νομοθετικές πρωτοβουλίες, να ελέγχουν κυβερνητικές αποφάσεις στη Γερουσία, να επηρεάζουν καθοριστικά τις επικυρώσεις διορισμών. Ο Τραμπ, ωστόσο, διατηρεί το προεδρικό βέτο, σημαντικές εκτελεστικές αρμοδιότητες και ευρύ πεδίο πρωτοβουλιών στην εξωτερική πολιτική. Από την μία θα έχουμε ένα πρόεδρο με ισχυρή αντίληψη του «εγώ αποφασίζω» και από την άλλη θα κληθεί να λειτουργήσει μέσα σε ένα σύστημα που θα περιορίζει τη συγκέντρωσή εξουσίας. Το αποτέλεσμα μπορεί να οδηγήσει είτε σε περισσότερους συμβιβασμούς είτε σε εντονότερη θεσμική σύγκρουση. Και στις δύο περιπτώσεις, η αμερικανική πολιτική εισέρχεται σε διαφορετική φάση. Η εποχή κατά την οποία η κομματική πειθαρχία στο Κογκρέσο διευκόλυνε την προεδρική ατζέντα έχει τελειώσει, τουλάχιστον για το υπόλοιπο της θητείας του. Η αμερικανική δημοκρατία διαθέτει τώρα κι άλλα «φρένα». Το ερώτημα είναι πόσο αποτελεσματικά λειτουργούν όταν ο οδηγός επιμένει να πατάει γκάζι.

3. Οι πόλεμοι

Η σύγκρουση με το Ιράν και δευτερευόντως ο πόλεμος στην Ουκρανία αποδείχθηκαν κρίσιμης σημασίας για το αποτέλεσμα των εκλογών. Όχι μόνο ως ζήτημα εξωτερικής πολιτικής, αλλά επειδή συνέδεσε τις στρατιωτικές επιχειρήσεις με την οικονομική ανασφάλεια των Αμερικανών. Η αύξηση των τιμών της ενέργειας, η αβεβαιότητα και η δυσαρέσκεια για τον πόλεμο βάρυναν την προεκλογική συζήτηση. Προφανώς η στρατιωτική εμπλοκή δεν βρίσκει σύμφωνη την αμερικανική κοινή γνώμη. Μπορεί να αποδέχεται την ανάγκη ισχυρής άμυνας, αλλά συνήθως δεν εγκρίνει το οικονομικό και ανθρώπινο κόστος της σύγκρουσης. Η νέα σύνθεση του Κογκρέσου επιτρέπει αυστηρότερο έλεγχο των στρατιωτικών δαπανών και μεγαλύτερη πίεση για λογοδοσία. Δεν μεταφέρει, όμως, την εξωτερική πολιτική από τον Λευκό Οίκο στο Καπιτώλιο. Για την Ευρώπη, την Ουκρανία και τη Μέση Ανατολή, συνεπώς, η αλλαγή είναι σημαντική αλλά όχι απόλυτη. Η αμερικανική εξωτερική πολιτική θα εξακολουθήσει να διαμορφώνεται μέσα από μια διαρκή διαπραγμάτευση ανάμεσα στον Τραμπ και το Κογκρέσο.

4. Η Ευρώπη με περισσότερους συνομιλητές αλλά όχι επιστροφή στην παλιά Αμερική

Για την Ευρώπη, δεν φαίνεται ότι θα αλλάξει η πολιτική της Ουάσιγκτον απέναντί της. Αλλάζουν όμως οι δυνατότητες άσκησης αυτής της πολιτικής. Η ενίσχυση των Δημοκρατικών στο Κογκρέσο δημιουργεί νέα περιθώρια κοινοβουλευτικού ελέγχου, αλλά δεν αφαιρεί από τον Τραμπ τις σημαντικές αρμοδιότητές του στην εξωτερική πολιτική, στο εμπόριο και στην ασφάλεια. Το ευρωπαϊκό πρόβλημα, άλλωστε, είναι ...βαθύτερο από τον σημερινό Αμερικανό πρόεδρο. Η σταδιακή μετατόπιση των ΗΠΑ προς την Ασία, η απαίτηση για μεγαλύτερη ευρωπαϊκή συμμετοχή στις αμυντικές δαπάνες και προστασία της αμερικανικής βιομηχανίας δεν αποτελούν αποκλειστικά προσωπικές επιλογές του Τραμπ. Εκφράζουν, σε διαφορετικό βαθμό, ευρύτερες τάσεις στις ΗΠΑ. Επομένως, η Ευρώπη δεν μπορεί να αντιμετωπίσει το αποτέλεσμα ως υπόσχεση επιστροφής στην προηγούμενη διατλαντική κανονικότητα, ενώ η ανάγκη μεγαλύτερης στρατηγικής αυτονομίας παραμένει, όπως και η διατήρηση της αμερικανικής στρατιωτικής εγγύησης. Το δίλημμα των Ευρωπαίων είναι ότι επιδιώκουν ταυτόχρονα περισσότερη ανεξαρτησία από τις ΗΠΑ και περισσότερη αμερικανική προστασία. Πρόκειται για δύο στόχους που δεν είναι αναγκαστικά ασύμβατοι, απαιτούν όμως χρήματα, χρόνο και κοινή πολιτική βούληση. Η Ουκρανία αποτελεί το πιο άμεσο πεδίο δοκιμασίας. Η νέα πλειοψηφία μπορεί να επιδιώξει μεγαλύτερη στρατιωτική και οικονομική βοήθεια προς το Κίεβο και αυστηρότερη στάση απέναντι στη Ρωσία. Στο εμπόριο, επίσης, δεν δικαιολογείται εφησυχασμός. Ο Τραμπ εξακολουθεί να διαθέτει νομικά εργαλεία επιβολής δασμών χωρίς προηγούμενη κοινοβουλευτική έγκριση. Η ευρωπαϊκή βιομηχανία, ιδιαίτερα η γερμανική, δεν μπορεί επομένως να θεωρεί ότι ο κίνδυνος εμπορικών συγκρούσεων έχει παρέλθει. Με λίγα λόγια η Ευρώπη αποκτά περισσότερους δυνητικούς συνομιλητές στην Ουάσιγκτον, αλλά όχι απαραίτητα έναν ευκολότερο στους συμβιβασμούς Τραμπ. Οι Αμερικανοί ψήφισαν για να περιορίσουν την εξουσία του προέδρου τους, αλλά όχι για να απαλλάξουν τους Ευρωπαίους από τα προβλήματα τους.

5. Το πρόβλημα των Ρεπουμπλικανών

Στο Τέξας, ο Τζέιμς Ταλαρίκο επικράτησε του Κεν Πάξτον. Στο Οχάιο, ο Σέροντ Μπράουν κέρδισε την έδρα που είχε συνδεθεί με τον αντιπρόεδρο Τζέι Ντι Βανς. Στη Νότια Καρολίνα, η Άνι Άντριους πέτυχε μια ιδιαίτερα αξιοσημείωτη ανατροπή. Πρόκειται για πολιτείες στις οποίες ο Τραμπ είχε επικρατήσει με μεγάλη διαφορά το 2024. Το ζήτημα δεν είναι ότι ορισμένοι υποψήφιοι αποδείχθηκαν εκλογικά … λίγοι. Είναι ότι το Ρεπουμπλικανικό Κόμμα έχει συνδέσει σε μεγάλο βαθμό την επιλογή στελεχών και την πολιτική του ταυτότητα με τον Τραμπ. Το κόμμα χρειάζεται να διατηρήσει τους ψηφοφόρους που κινητοποίησε ο Τραμπ, χωρίς να θεωρεί δεδομένο ότι εκείνοι θα ακολουθήσουν οποιονδήποτε διάδοχό του.

6. Οι Δημοκρατικοί κέρδισαν το Κογκρέσο, δεν έχουν απάντηση για το 2028

Ο έλεγχος του Κογκρέσου δίνει δύναμη στους Δημοκρατικούς αλλά τους εκθέτει και στην ευθύνη των αποφάσεων. Ο Τραμπ θα μπορεί πλέον να τους καταλογίζει μέρος της ευθύνης για νομοθετικά αδιέξοδα και δημοσιονομικές συγκρούσεις. Οι Δημοκρατικοί δεν απέκτησαν μια ενιαία πολιτική ταυτότητα, γιατί η εκλογική τους επιτυχία στηρίχθηκε σε διαφορετικούς υποψηφίους, κοινωνικές συμμαχίες και τοπικές συνθήκες. Το κοινό στοιχείο ήταν περισσότερο η αντίδραση στην κυβερνητική πολιτική παρά ένα ολοκληρωμένο εναλλακτικό πρόγραμμα. Η αντιπολίτευση μπορεί να ενώσει ετερόκλητους ψηφοφόρους, αλλά η διακυβέρνηση απαιτεί κάτι περισσότερο. Το 2028 δεν θα κριθεί μόνο ποιος θα είναι απέναντι στον διάδοχο του Τραμπ, αλλά και πως θα απαντήσει πειστικά στα προβλήματα που ανέδειξε η σημερινή κάλπη.

7. Τι ισχύει για την Ελλάδα

Για την Αθήνα, δεν αλλάζει η αμερικανική κυβέρνηση. Αλλάζει ο συσχετισμός εξουσίας στην Ουάσιγκτον και αυτό απαιτεί προσαρμογή, όχι αναθεώρηση της ελληνικής στρατηγική. Οι ελληνοαμερικανικές σχέσεις έχουν αποκτήσει θεσμικό, αμυντικό και οικονομικό βάθος που υπερβαίνει την προσωπική σχέση των ηγετών. Η Αθήνα μπορεί τώρα να αξιοποιήσει καλύτερα τη διακομματική στήριξη στο Κογκρέσο, ιδίως στα ζητήματα των εξοπλισμών της Τουρκίας, των F-35 και της ασφάλειας στην Ανατολική Μεσόγειο. Η νέα πλειοψηφία δημιουργεί καλύτερες δυνατότητες ,αλλά όχι και εγγυήσεις ότι η Ουάσιγκτον θα υιοθετεί κάθε ελληνική θέση. Οι τουρκικές αντιρρήσεις για έργα όπως η ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας–Κύπρου–Ισραήλ παραμένουν ανοιχτά.

Το συνολικό συμπέρασμα είναι ότι ο Τραμπ θα κυβερνήσει τα επόμενα δύο χρόνια με περισσότερους θεσμικούς περιορισμούς, αλλά όχι με λιγότερες φιλοδοξίες. Οι Δημοκρατικοί μπορούν να δυσκολέψουν τις επιλογές του, όχι όμως να τις ανατρέψουν. Για την Ευρώπη, αυτό σημαίνει ότι η χρηματοδότηση της Ουκρανίας, οι αμερικανικές εγγυήσεις ασφαλείας και οι εμπορικοί δασμοί θα παραμείνουν πεδία αβεβαιότητας. Για την Ελλάδα, η πρόκληση είναι να διατηρήσει την αμερικανική στήριξη στην Ανατολική Μεσόγειο και να ενισχύσει τα ερείσματά της στο Κογκρέσο για τα ελληνοτουρκικά και την Κύπρο και να προστατεύσει τις ενεργειακές και αμυντικές συνεργασίες από τις πολιτικές μεταβολές