Λευτέρης Αυγενάκης

Είναι λογικό, μέσα στο ρευστό πολιτικό σκηνικό, κάποιοι να σπεύδουν να το διαβάσουν έτσι. Θα ήταν όμως ευχής έργον εάν η συζήτηση αυτή δεν εξαντλούνταν στον εκλογικό υπολογισμό, αλλά στρεφόταν στα προβλήματα που πράγματι υπονομεύουν τη σχέση του πολίτη με το κράτος.

Τα στοιχεία δεν επιδέχονται ωραιοποίηση. Η πρόσφατη έρευνα του ΟΟΣΑ για την εμπιστοσύνη στους δημόσιους θεσμούς καταγράφει 24% εμπιστοσύνη στην κεντρική κυβέρνηση, 25% στη Βουλή, 15% στα πολιτικά κόμματα - από τις μεγαλύτερες πτώσεις σε όλον τον Οργανισμό μέσα σε δύο χρόνια. Εάν κάποιος διαβάσει μόνο αυτόν τον αριθμό, θα καταλήξει εύκολα στο συμπέρασμα ότι τίποτα δεν έχει αλλάξει. Η ίδια έρευνα, όμως, δείχνει κάτι πιο σύνθετο: ότι η οικονομική ανάκαμψη από μόνη της δεν μεταφράζεται αυτόματα σε εμπιστοσύνη, και ότι αυτό που πραγματικά μετράει είναι αν ο πολίτης αισθάνεται πως το κράτος αποφασίζει με στοιχεία και τον αντιμετωπίζει όπως όλους τους άλλους.

Σε αυτό το πεδίο, η κυβέρνηση έχει να επιδείξει έργο που σπάνια εισέρχεται στη δημόσια συζήτηση, ακριβώς επειδή δεν παράγει εντυπωσιακούς τίτλους. Το Εθνικό Σχέδιο Δράσης κατά της Διαφθοράς κατέταξε τη χώρα ανάμεσα σε αυτές με τις ισχυρότερες στρατηγικές ακεραιότητας. Η ψηφιοποίηση της δημόσιας διοίκησης, από το gov.gr έως την ψηφιακή ταυτότητα, λειτουργεί ως αφαίρεση του μεσάζοντα από σημεία όπου παραδοσιακά φύτρωνε η αδιαφάνεια. Πρόκειται για υποδομή, όχι για θέαμα, και η υποδομή χρειάζεται περισσότερο χρόνο για να μεταφραστεί σε αίσθημα εμπιστοσύνης απ' όσο χρειάστηκε η δυσπιστία για να χτιστεί μέσα σε μια δεκαετία κρίσης.

Παράλληλα, όμως, οφείλουμε να αναγνωρίσουμε και μια δομικότερη μεταβολή, που εξηγεί γιατί το χάσμα δεν κλείνει με τον ρυθμό που θα περίμενε κανείς. Το ελληνικό κομματικό σύστημα δεν είναι πια αυτό που ήταν. Το 1981, ΝΔ και ΠΑΣΟΚ μαζί συγκέντρωναν το 84% της ψήφου. Το 2023, το αντίστοιχο άθροισμα των δύο μεγάλων παραδοσιακών πόλων είχε ήδη υποχωρήσει στο 60%, και σήμερα, με δύο τουλάχιστον νέους πολιτικούς σχηματισμούς να διεκδικούν σημαντικό μερίδιο δυσαρέσκειας, το τοπίο έχει κατακερματιστεί ακόμα περισσότερο. Εάν κάποιος εκτιμήσει ότι αυτό αντανακλά απλώς κόπωση απέναντι στους παλιούς πόλους, θα παραβλέψει το ουσιωδέστερο: μεγάλο τμήμα του εκλογικού σώματος δεν αναγνωρίζει πια κανέναν υπάρχοντα φορέα ως κανάλι έκφρασής του, και αυτό είναι, στην ουσία, το ίδιο πρόβλημα με τη θεσμική δυσπιστία, μόνο που φοράει εκλογικό ένδυμα.

Εδώ ακριβώς συναντιέται ο κατακερματισμός με την πόλωση. Όταν ο πολίτης πάψει να εμπιστεύεται τον θεσμό να κρίνει δίκαια μια διαφωνία, δεν μένει ουδέτερος· αναζητά καταφύγιο σε μια νέα παράταξη που του υπόσχεται αυθεντικότητα, ακριβώς επειδή δεν έχει προλάβει ακόμα να τον απογοητεύσει. Η μετατόπιση αυτή δεν γίνεται πια οριζόντια, ανάμεσα σε κέντρο-αριστερά και κέντρο-δεξιά· γίνεται εντός του ίδιου ιδεολογικού μπλοκ, με αποτέλεσμα κάθε παράταξη να σφίγγει τις γραμμές της. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης δεν εφηύραν αυτή τη δυναμική, την επιταχύνουν όμως, γιατί ανταμείβουν την οργή περισσότερο από το επιχείρημα. Έτσι κλείνει ένας κύκλος με δύο βρόχους: η δυσπιστία τροφοδοτεί την κομματική κατάτμηση, η κατάτμηση τροφοδοτεί την πόλωση, κι αυτή καθιστά ακόμα δυσκολότερο τον διάλογο που θα μπορούσε να ξαναχτίσει την εμπιστοσύνη από την οποία ξεκινήσαμε.

Θα ήταν, και πάλι, ευχής έργον εάν η δημόσια συζήτηση αναγνώριζε αυτή τη σύνθετη εικόνα αντί να την απλοποιεί σε παρατάξεις που ανταλλάσσουν κατηγορίες. Ευθύνη της πολιτείας δεν είναι να πείσει με λόγια ότι η εμπιστοσύνη επανήλθε, αλλά να συνεχίσει το έργο που, αργά, την ξαναχτίζει - και ευθύνη όσων σχολιάζουν την πολιτική είναι να μην εξαντλούν τη συζήτηση στο ποιος κερδίζει από τη δυσπιστία, αλλά στο πώς αυτή, επιτέλους, θα πάψει να αναπαράγεται.