Ιωάννης Κ. Καλαβρουζιώτης

Είναι γνωστό, ότι πλήθος μελετών αφορούν τα πλαστικά σε σχέση κυρίως με την θαλάσσια ρύπανση και ότι αυτή συνεπάγεται για το περιβάλλον, τα θαλάσσια έμβια όντα και τον άνθρωπο, και μικρή διάσταση δίδεται στα πλαστικά σε σχέση με τα εδάφη, τις καλλιέργειες και την γεωργία κάτι που θα πρέπει πλέον να μας απασχολήσει σοβαρά.

Η παγκόσμια παραγωγή πλαστικών αυξήθηκε εκθετικά, από 1,5 εκατ. τόνους το 1950 σε 359 εκατ. τόνους το 2018, με πρόβλεψη να φθάσει τους 670 εκατ. τόνους έως το 2040 — ενώ μόλις το 9% ανακυκλώνεται ετησίως.

Ο αγροτικός τομέας καταναλώνει παγκοσμίως περίπου 2,25 εκατ. τόνους πλαστικών ετησίως — σε κάθε στάδιο παραγωγής, από τη σπορά έως τη διάθεση του προϊόντος.

Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ο γεωργικός τομέας αντιστοιχεί σήμερα σε περίπου 4,7% της συνολικής ζήτησης πλαστικών (περίπου 2,5 εκατομμύρια τόνοι). Το προϊόν με τη μεγαλύτερη διάδοση είναι το φύλλο (film), που αντιστοιχεί περίπου στο 76% της αγοράς, ακολουθούμενο από πασσάλους (11%), δίχτυα (8%) και σωλήνες (5%).

Σε επίπεδο αποβλήτων, η Ευρώπη παράγει σήμερα πάνω από 1,3 εκατομμύρια τόνους γεωργικών πλαστικών αποβλήτων ετησίως, ποσότητα που αντιστοιχεί περίπου στο 14% του παγκόσμιου συνόλου πλαστικών αποβλήτων.

Στην Ελλάδα, σύμφωνα με στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ, καλλιεργούνται θερμοκηπιακά περίπου 59.983 στρέμματα κηπευτικών , με την Κρήτη να συγκεντρώνει τη μερίδα του λέοντος: σχεδόν το 48% της θερμοκηπιακής τομάτας (24.248 στρέμματα πανελλαδικά, έναντι 63.076 στρεμμάτων υπαίθριας καλλιέργειας) και το 70% της θερμοκηπιακής πιπεριάς (9.839 στρέμματα) καλλιεργούνται εκεί, ενώ σημαντικές θερμοκηπιακές εκτάσεις εντοπίζονται επίσης στην Πελοπόννησο (κυρίως Μεσσηνία) και στη Δυτική Ελλάδα (κυρίως Ηλεία).

Τα πλαστικά υλικά έχουν μεταμορφώσει τη γεωργική παραγωγή από τα μέσα του 20ού αιώνα, επιτρέποντας την επέκταση της καλλιέργειας σε εδάφη και κλίματα που παλαιότερα θεωρούνταν ακατάλληλα. Η πρώτη χρήση πλαστικού καλύμματος θερμοκηπίου καταγράφεται στις ΗΠΑ το 1948 (κάλυψη με σελοφάν) και αμέσως μετά στην Ιαπωνία με PVC πολυβινυλοχλωρίδιο.

H πρόσφατη μελέτη του WWF Ελλάς με τίτλο «Ελλάδα χωρίς πλαστική ρύπανση» (Ιούνιος 2026) προτείνει ρητά τη θέσπιση συστημάτων διευρυμένης ευθύνης παραγωγού ειδικά για τα γεωργικά πλαστικά και τα συνθετικά υφάσματα, τα οποία χαρακτηρίζει από τις κύριες πηγές πλαστικής ρύπανσης της χώρας που παραμένουν σήμερα εκτός ουσιαστικής ρύθμισης, ενώ επισημαίνει ότι η χώρα «δεν στερείται νόμων, πάσχει όμως στην εφαρμογή» τους.

Ειδικά για τον γεωργικό τομέα, σε ημερίδα του Κοινωφελούς Ιδρύματος Αθανασίου Κ. Λασκαρίδη και του προγράμματος «Νέα Γεωργία για τη Νέα Γενιά» παρουσιάστηκε, ότι διεθνώς μόλις το 23% των γεωργικών πλαστικών ανακυκλώνεται, ενώ ειδικά στην Ελλάδα εντοπίζεται σοβαρό πρόβλημα με τους περίπου 800 τόνους πλαστικών συσκευασιών αγροχημικών που παράγονται ετησίως, το μεγαλύτερο μέρος των οποίων δεν οδηγείται σε ανακύκλωση λόγω απουσίας θεσμικού πλαισίου και οργανωμένου δικτύου συλλογής. Εταιρείες του κλάδου έχουν επανειλημμένα επισημάνει δημόσια ότι η έλλειψη νομοθετικού πλαισίου, και όχι η απροθυμία των παραγωγών, είναι το βασικό εμπόδιο, με τον αγρότη να είναι πρόθυμος να συμμετάσχει σε πρόγραμμα ανακύκλωσης εφόσον αυτό οργανωθεί.

Ο όρος «μικροπλαστικά» (πλαστικά σωματίδια <5 mm) εισήχθη το 2004 και σήμερα τα μικροπλαστικά είναι αναγνωρισμένος αναδυόμενος ρύπος από το United Nations Environment Programme (UNEP), με μορφές μεμβρανών, ινών και θραυσμάτων.

Η ρύπανση μεταφέρεται οριζόντια (άνεμος, νερό) και κάθετα (έκπλυση, εδαφικοί οργανισμοί, καλλιεργητικές πρακτικές), ενώ το έδαφος δέχεται 4 έως 23 φορές περισσότερα μικροπλαστικά από τους ωκεανούς — επομένως το πρόβλημα των μικροπλαστικών δεν είναι μόνο θαλάσσιο, αλλά κατεξοχήν χερσαίο και αγροτικό ζήτημα. Σημειώνω τέλος ότι δεν υπάρχει ακόμη τυποποιημένη διεθνής αναλυτική μέθοδος για μικροπλαστικά σε εδάφη — κενό που η έρευνά μας επιχειρεί να καλύψει.

Η ερευνητική μας ομάδα μελετά συστηματικά τις καλλιεργητικές πρακτικές στην πρωτογενή φυτική παραγωγή ως πηγές ρύπανσης των ελληνικών αγρο-οικοσυστημάτων με μικροπλαστικά, προσπαθώντας να καλύψει το κενό γνώσης για την ελληνική γεωργία, εστιάζοντας σε καλλιέργειες οικονομικά κρίσιμες για τη χώρα: ελαιώνες (η Ελλάδα είναι ο 4ος μεγαλύτερος παραγωγός βρώσιμων ελιών και ελαιολάδου παγκοσμίως), ακτινίδιο (4ος παγκοσμίως παραγωγός-εξαγωγέας, φράουλα (90% της παραγωγής στην Πελοπόννησο), αμπελώνες και θερμοκηπιακά κηπευτικά.

Τα προκαταρκτικά ευρήματα του υποψήφιου διδακτορά μας γεωπόνου Χρήστου Αραμπατζή είναι κατατοπιστικά: τα μικροπλαστικά είναι παρόντα στα γεωργικά εδάφη όλων των περιφερειακών ενοτήτων που έχουμε εξετάσει μέχρι στιγμής, με τις συγκεντρώσεις να διαφέρουν σημαντικά ανάλογα με τη χρήση γης.

Παράλληλα, προσπαθούμε να αναπτύξουμε έναν Δείκτη Κινδύνου Ρύπανσης Εδάφους από Μικροπλαστικά.
Αν και οι άμεσες ενδείξεις που αφορούν αγγειακούς και ενδοαγγειακούς ιστούς παραμένουν σχετικά περιορισμένες, έχει αναδυθεί αυξανόμενο ενδιαφέρον σχετικά με την πιθανή συσσώρευση μικροπλαστικών εντός αγγειακών δομών, ιδιαίτερα στο πλαίσιο φλεγμονής, αθηροσκλήρωσης, θρόμβωσης και ενδοθηλιακής δυσλειτουργίας.

Ήδη ερευνητικά δουλεύουμε πάνω σε αυτό με την αγγειοχειρουργική κλινική του Πανεπιστημίου Πατρών επίκουρο καθηγητή Σπύρο Παπαδούλα και την καθηγήτρια του Τμήματος Χημείας του ιδίου Πανεπιστημίου Χρυσή Καραπαναγιώτη. Προς το παρόν, ωστόσο, δεν υπάρχει τυποποιημένη μέθοδος για την ανίχνευση και τον χαρακτηρισμό μικροπλαστικών και νανοπλαστικών σε ανθρώπινους ιστούς. Δουλεύουμε πάνω στις διαθέσιμες αναλυτικές μεθόδους που χρησιμοποιούνται σήμερα για την ανίχνευση μικρο- και νανοπλαστικών σε ανθρώπινους ιστούς, με ιδιαίτερη έμφαση σε αγγειακά και ενδοαγγειακά δείγματα, και ερευνούμε την εφαρμογή τους, τα πλεονεκτήματα, τους περιορισμούς και τις μεθοδολογικές προκλήσεις σε διαφορετικές βιολογικές μήτρες.

Για την αποτελεσματική αντιμετώπιση των μικροπλαστικών στον κλάδο της αγροδιατροφής, απαιτείται μια πολυδιάστατη στρατηγική που να περιλαμβάνει τεχνολογική πρόοδο, νομοθετικές δράσεις και προσαρμογές στις καλλιεργητικές μεθόδους. Για τη μείωση των μικροπλαστικών στα συστήματα τροφίμων και γεωργίας, μπορούν να ληφθούν ορισμένα μέτρα:

1.Χρήση βιώσιμων και βιοαποδομήσιμων υλικών (όπως φυσικές εναλλακτικές λύσεις άρδευσης, οικολογική συσκευασία για φυτοφάρμακα και λιπάσματα, και βιοαποδομήσιμα φύλλα εδαφοκάλυψης).

2.Καλύτερη ανακύκλωση και διαχείριση αποβλήτων (συλλογή πλαστικών αποβλήτων, ανακύκλωση πλαστικών σε επίπεδο εκμετάλλευσης, έρευνα καινοτομίας «πλαστικό-προς-έδαφος»).

3.Πλαίσια πολιτικής και ρύθμισης (εθνικοί και διεθνείς νόμοι, απαγορεύσεις μη απαραίτητων πλαστικών, Διευρυμένη Ευθύνη Παραγωγού (ΔΕΠ), πρότυπα βιοπλαστικών).

4.Έρευνα και ανάπτυξη (δημιουργία νέων υλικών, κατανόηση των επιπτώσεων των μικροπλαστικών, και καινοτόμα συστήματα διήθησης).

5.Κατάρτιση και εκπαίδευση αγροτών (εκστρατείες ευαισθητοποίησης, εκπαίδευση σε εναλλακτικές πρακτικές, κίνητρα βιώσιμων πρακτικών).

6.Ζήτηση από τους καταναλωτές για βιώσιμα προϊόντα (οικολογική σήμανση, στήριξη «καθαρής» γεωργίας).

7.Συνεργασία στην εφοδιαστική αλυσίδα (συνεργασία με κατασκευαστές, μοντέλα κυκλικής οικονομίας).

8.Βιώσιμη καταπολέμηση εχθρών (διαχείριση επιβλαβών οργανισμών με μηδενικά απόβλητα, μη πλαστικές επιλογές καταπολέμησης).

Παρά τις παραπάνω προσπάθειες, υπάρχουν ορισμένα εμπόδια:

Κόστος εναλλακτικών λύσεων: Το υψηλότερο κόστος των βιώσιμων καλλιεργητικών μεθόδων ή των βιοαποδομήσιμων υλικών ενδέχεται να αποτρέψει ορισμένους αγρότες από την εφαρμογή τους.

Έλλειψη γνώσης: Οι μακροπρόθεσμες επιπτώσεις των μικροπλαστικών στη γεωργία δεν είναι ακόμη πλήρως κατανοητές σε ορισμένους τομείς.

Περιορισμένες υποδομές: Η πολυπλοκότητα της διαχείρισης πλαστικών αποβλήτων στη γεωργία ενδέχεται να ξεπερνά τις δυνατότητες των υποδομών ανακύκλωσης και διαχείρισης αποβλήτων σε αγροτικές ή αναπτυσσόμενες περιοχές.

Απαραίτητη κρίνεται η Σύνδεση παρεμβάσεων ελαχιστοποίησης πλαστικών- μικροπλαστικών στη γεωργία με πολιτικές της ΕΕ.

1.Η Ευρώπη έχει θεσπίσει οδηγία (2025/2360) που υποχρεώνει τα κράτη να παρακολουθούν την υγεία των εδαφών τους — και αναφέρει ρητά τα μικροπλαστικά. Η Ελλάδα πρέπει να τον εφαρμόσει γρήγορα και σωστά, όχι τυπικά. Να μπουν τα μικροπλαστικά ρητά στο εθνικό σχέδιο εφαρμογής του νέου ευρωπαϊκού νόμου για το έδαφος με συγκεκριμένη αρμόδια υπηρεσία και μεθοδολογία μέτρησης.

2.Από το 2028 απαγορεύονται τα μικροπλαστικά σε επικαλυμμένους σπόρους, και από το 2031 σε ορισμένα φυτοφάρμακα.

3. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει βάλει την υγεία του εδάφους ως έναν από τους 4 βασικούς στόχους της νέας αγροτικής πολιτικής. Πρέπει να διεκδικήσουμε να μπει εκεί μέσα, ρητά, και το θέμα των μικροπλαστικών.

4. Στη νέα ΚΑΠ, κάθε χώρα θα ορίσει η ίδια τους κανόνες που πρέπει να τηρούν οι αγρότες για να παίρνουν επιδότηση. Να διεκδικήσουμε να μπει μέσα σε αυτούς τους κανόνες η σωστή διαχείριση των γεωργικών πλαστικών (μάζεμα, μη κάψιμο, μη ταφή).

5. Να υπάρξει ειδική επιδότηση για όσους αγρότες αντικαθιστούν τα συμβατικά πλαστικά με πιο φιλικές λύσεις.

6. Να διεκδικήσουμε κονδύλια από τη νέα ΚΑΠ ειδικά για υποδομές συλλογής γεωργικών πλαστικών, κάτι που η Ελλάδα δεν διαθέτει σήμερα ουσιαστικά πουθενά.

7. Προσοχή: η νέα ΚΑΠ χαλαρώνει κάπως τους περιβαλλοντικούς όρους. Αν δεν το διεκδικήσουμε ρητά εμείς σε εθνικό επίπεδο, το θέμα των μικροπλαστικών κινδυνεύει να «χαθεί» μέσα στη γενικότερη απλοποίηση.