Γιώργος Π. Κουντούρης

Είναι ένα θλιβερό στιγμιότυπο της εποχής μας. Και ίσως μια αρκετά καθαρή υπενθύμιση ότι το έγκλημα με την εξέλιξη της τεχνολογίας δεν κατάργησε τις παλιές ανθρώπινες αδυναμίες· απλώς τους έδωσε καλύτερη εικόνα, καθαρότερο ήχο και πιο πειστική σκηνοθεσία.

Κάποτε η υπόσχεση ερχόταν σε μπουκάλι. Ήταν το «θαυματουργό νερό», το σκεύασμα που θεράπευε τα πάντα, η βεβαιότητα ότι υπάρχει μια εύκολη λύση για μια δύσκολη ασθένεια. Αργότερα έγινε τηλεφωνική απάτη: ένας συγγενής δήθεν σε κίνδυνο, ένας λογιστής που ζητούσε κωδικούς, ένας επενδυτής που υποσχόταν σίγουρες αποδόσεις, ο υπάλληλος του ΔΕΔΗΕ που θα σε γλυτώσει από black out.

Τελευταία η απάτη κοιτάζει τον πολίτη στα μάτια. Κάποιες φορές του δίνει το χέρι, φοράει λευκή μπλούζα ή και σοβαρή γραβάτα. Μπορεί να εμφανιστεί ως διάσημος ποδοσφαιριστής, ως ειδικός γιατρός, ως εκπρόσωπος ενός δήθεν πανεπιστημίου που «εγγυάται» πτυχίο αναγνωρισμένο στην Ελλάδα. Γνωρίζω αρκετούς που πίστεψαν παραπλανήθηκαν από την «ειδική» γιατρό, τον ψευτολογιστή, τον δήθεν ξεχασμένο συγγενή, τον υπάλληλο του ΔΕΔΗΕ , το κάλπικο πτυχίο. Δεν τους το’χα αλλά πίσω από ένα « απίστευτο θύμα» κρύβεται ένας «πιστευτός απατεώνας».

Το κοινό στοιχείο δεν είναι η αφέλεια των θυμάτων. Είναι η ακρίβεια με την οποία ο απατεώνας εντοπίζει την ανάγκη τους και το κοινό κοινωνικό υπόβαθρο της πράξης. Άλλος χρειάζεται λίγη οικονομική ασφάλεια. Άλλος φοβάται μια διάγνωση. Άλλος θέλει άμεσο ιατρικό αποτέλεσμα, ένα επαγγελματικό άνοιγμα, μια δεύτερη ευκαιρία, έναν τίτλο σπουδών που θα του επιτρέψει να διεκδικήσει μια καλύτερη δουλειά ή μια θέση στο Δημόσιο. Ο δράστης δεν πουλάει μόνον χρήματα, θεραπεία ή πτυχίο. Πουλάει την υπόσχεση ότι η αβεβαιότητα τελείωσε, ότι εσύ τη βρήκες την άκρη. Δεν βάζει ο ίδιος το χέρι του στη τσέπη σου. Αντίθετα τον παρακαλείς να σου δώσει προτεραιότητα και του απλώνεις την παλάμη να διαβάσει τη μοίρα και το ριζικό σου.

Αυτό είναι το πιο κρίσιμο ανθρώπινο στοιχείο της απάτης: η ανάγκη πίστης και η κατάργηση της αμφιβολίας. Η απόγνωση, ο φόβος και η ελπίδα είναι το ζημιογόνο όχημα της εμπιστοσύνης του θύματος.

Η κανονική ζωή είναι δύσκολη. Η ιατρική δεν υπόσχεται πάντοτε ίαση. Οι διαδικασίες αναγνώρισης τίτλων είναι περίπλοκες. Η αγορά εργασίας είναι σκληρή. Οι δημόσιες υπηρεσίες μιλούν συχνά με όρους που ο πολίτης δεν καταλαβαίνει. Μέσα σε αυτήν τη σύγχυση, ο απατεώνας εμφανίζεται ως άνθρωπος των απλών, κατανοητών και εφικτών λύσεων. «Μη φοβάσαι, εγώ ξέρω». «Μην ταλαιπωρείσαι, υπάρχει θεραπεία». «Μη χάνεις χρόνο, το πτυχίο αναγνωρίζεται». «Στείλε μόνο ένα ποσό και όλα θα γίνουν».
Μέσα στον κυκεώνα καθημερινών αβεβαιοτήτων, το θύμα αποζητά επειγόντως αξιοπιστία ή κάτι που να την υποδύεται. Το χειρότερο που μπορούμε να κάνουμε είναι να μετατρέψουμε τα θύματα σε θέαμα. Η χλεύη οδηγεί στη σιωπή. Και η σιωπή είναι ο καλύτερος συνεργός του απατεώνα. Όποιος ντρέπεται ότι εξαπατήθηκε καθυστερεί να ενημερώσει την τράπεζα, να κρατήσει αποδεικτικά στοιχεία, να μιλήσει στην οικογένειά του, να καταγγείλει την υπόθεση. Έτσι ο δράστης κερδίζει χρόνο, χρήματα και νέα θύματα.
Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, η απάτη λειτουργεί επειδή μετατρέπει μια πραγματική ή φαινομενική ανάγκη σε μηχανισμό χειραγώγησης. Δεν είναι, συνεπώς, ζήτημα ατομικής «αφέλειας» αλλά πρόβλημα δημόσιας προστασίας, ενημέρωσης και θεσμικής επάρκειας. Ότι δηλαδή αναμένουμε από το κράτος. Κι αν είμαστε ειλικρινείς οφείλουμε να ομολογήσουμε ότι όταν τέτοιου είδους απάτες έχουν θύματα απλούς και ανώνυμους, η πολιτεία δεν χολοσκάει. Ταράζεται μόνον όταν τα θύματα είναι επώνυμα και της αποδομούν την επικοινωνιακή της εικόνα. Αφυπνίζεται στον θόρυβο, δυστυχώς μέχρι κι’ αυτός να κοπάσει.

Η λύση βέβαια δεν είναι να ζητήσουμε από όλους να ζουν μέσα στην καχυποψία. Δεν είναι να απαγορεύσουμε την διαφημιστική προβολή και την επιρροή των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Δεν είναι να αναθεματίσουμε την ελπίδα. Άλλωστε δεν μπορούμε να το κάνουμε. Η λύση είναι να καθιερώσουμε σοβαρούς συστηματικούς ελεγκτικούς μηχανισμούς και σύγχρονα μέσα αποτροπής για να μην θρηνούμε όταν δεν προλάβαμε αλλά να προλάβουμε πριν θρηνήσουμε.

Γιώργος Π.Κουντούρης, Δικηγόρος στον Άρειο Πάγο
www.koudourislaw.gr