Ευγενία Μανωλίδου

Υπάρχει όμως ένας πυρήνας της ιατρικής πράξης, που παραμένει αναντικατάστατος: η σχέση γιατρού και ασθενούς. Γι’ αυτό η ελληνική γλώσσα και φιλοσοφία αποκτούν σήμερα ιδιαίτερη σημασία, καθώς υπενθυμίζουν ότι η Ιατρική, πριν από κάθε τεχνική εφαρμογή, είναι τέχνη λόγου, κρίσης και φροντίδας.

Στην ελληνική παράδοση, η Ιατρική συνδέθηκε από νωρίς με τη γλώσσα, τη φιλοσοφία και την παιδεία, επειδή ο γιατρός καλείται να γνωρίζει το σώμα, να κατανοεί τον ασθενή και να χρησιμοποιεί τον λόγο με ακρίβεια. Η φράση που αποδίδεται στον Ιπποκράτη, «Οὐκ ἔνι ἰατρικὴν εἰδέναι, ὅστις μὴ οἶδεν ὃ τί ἐστιν ἄνθρωπος» (δεν είναι δυνατόν να γνωρίζει κανείς την Ιατρική, αν δεν γνωρίζει τι είναι ο άνθρωπος) συνοψίζει μια αντίληψη που παραμένει εξαιρετικά επίκαιρη: η ιατρική γνώση ολοκληρώνεται στην κατανόηση του ανθρώπου ως ενότητας σώματος και ψυχής.

Αυτή η αντίληψη αποτυπώθηκε ήδη στα Ασκληπιεία, όπου η ίαση περιελάμβανε ανάπαυση, διατροφή, άσκηση, μουσική και θέατρο. Στην Επίδαυρο, το θέατρο ανήκει στο ευρύτερο Ιερό του Ασκληπιού, ενώ στην Πέργαμο το Ασκληπιείο διέθετε θέατρο, βιβλιοθήκη, ιερή πηγή και χώρους θεραπείας. Στη Μεσσήνη, το Ασκληπιείο γειτνίαζε με χώρους θρησκευτικής, πολιτικής και θεατρικής ζωής. Η παρουσία του θεάτρου δίπλα σε χώρους ίασης φανερώνει έναν πολιτισμό που αντιλαμβανόταν την υγεία ως ισορροπία σώματος και ψυχής.

Εξάλλου, ο Αριστοτέλης, ορίζοντας την τραγωδία στην Ποιητική, γράφει ότι είναι «μίμησις πράξεως σπουδαίας καὶ τελείας», η οποία, «δι᾽ ἐλέου καὶ φόβου», οδηγεί στην «τῶν τοιούτων παθημάτων κάθαρσιν». Με σημερινούς όρους, η τραγωδία οργανώνει τον φόβο, τον οίκτο και τη συμπάθεια μέσα σε μια τέτοια μορφή λόγου, ώστε ο άνθρωπος να επεξεργαστεί τα πάθη του, να τα αναγνωρίσει και να αποφορτιστεί. Η κάθαρση δηλώνει εδώ αποβολή, αποφόρτιση και αποκατάσταση ισορροπίας. Και η κωμωδία, που ακολουθούσε στο πλαίσιο των δραματικών αγώνων, λειτουργούσε μέσα από τον γέλωτα ως άλλη μορφή ψυχικής εκτόνωσης. Σε αυτή τη συνύπαρξη φόβου και ανακούφισης, δακρύων και γέλιου, διακρίνεται μια βαθιά κατανόηση της ανθρώπινης φύσης, την οποία η σύγχρονη επιστήμη προσεγγίζει σήμερα με τα δικά της εργαλεία.

Η ίδια σοφία διατρέχει και την ιατρική ορολογία. Η λέξη «δίαιτα», στην ιπποκρατική παράδοση, σήμαινε συνολικό τρόπο ζωής, με ρύθμιση της τροφής, της άσκησης, της ανάπαυσης και των καθημερινών συνηθειών. Η «ασθένεια» δηλώνει έλλειψη σθένους, η «αρρώστια» έλλειψη ρώμης, δηλαδή δύναμης από το αρχαίο ρήμα «ῥώννυμι», ενώ η υγεία επιβιώνει στο καθημερινό «γεια», από το αρχαίο «ὑγίαινε». Ακόμη και στην Ογκολογία, οι όροι καλοήθης και κακοήθης προέρχονται από το «ἦθος», τον τρόπο συμπεριφοράς, καθώς ο όγκος χαρακτηρίζεται από την εξέλιξή του, από το αν παραμένει περιορισμένος ή εισβάλλει στους γύρω ιστούς και δημιουργεί μεταστάσεις. Αυτή είναι η δύναμη της ελληνικής γλώσσας: κατονομάζει και συγχρόνως ερμηνεύει.
Γι’ αυτό ο Γαληνός επέμενε ότι «ἀλλ᾿ ἡμεῖς γε μεγίστην λέξεως ἀρετὴν σαφήνειαν εἶναι πεπεισμένοι». Στην Ιατρική, η σαφήνεια της γλώσσας αποτελεί όρο ορθής σκέψης και υπεύθυνης πράξης, επειδή ο ακριβής όρος βοηθά τον γιατρό να κατανοεί καθαρότερα το φαινόμενο, να επικοινωνεί ασφαλέστερα με τους συναδέλφους του και να εξηγεί με μεγαλύτερη ευθύνη στον ασθενή όσα τον αφορούν. Από τη σαφήνεια του όρου οδηγούμαστε στη σαφήνεια της σκέψης, και από εκεί στη βαθύτερη ευθύνη του γιατρού απέναντι στον άνθρωπο που πάσχει.

«Ὅτι ὁ ἄριστος ἰατρὸς καὶ φιλόσοφος» υπογράμμιζε ο Γαληνός, συνοψίζοντας μια αντίληψη της Ιατρικής που υπερβαίνει την τεχνική γνώση και προϋποθέτει κρίση, μέτρο, ανθρωπιά και επίγνωση της ψυχοσωματικής ενότητας του ανθρώπου. Σήμερα, η νευροεπιστήμη και η ψυχονευροανοσολογία μελετούν συστηματικά τη σχέση ψυχικής κατάστασης, χρονίου στρες, ανοσοποιητικού και νόσου, δίνοντας νέο επιστημονικό ενδιαφέρον σε ερωτήματα που η ελληνική σκέψη είχε θέσει με αξιοθαύμαστη διαύγεια: τη σχέση σώματος και ψυχής, τη σημασία του τρόπου ζωής, την επίδραση του φόβου, της λύπης και της εσωτερικής ταραχής, καθώς και την ανάγκη καθαρής επικοινωνίας ανάμεσα στον γιατρό και τον ασθενή.

Ασφαλώς, θεραπευτικές πρακτικές υπήρξαν και πριν από τους Έλληνες, σε μεγάλους αρχαίους πολιτισμούς που παρατήρησαν το σώμα, κατέγραψαν συμπτώματα, χρησιμοποίησαν φάρμακα και ανέπτυξαν τρόπους αντιμετώπισης του πόνου. Το ελληνικό μεγαλείο βρίσκεται στο ότι η Ιατρική έγινε, μέσα από τον Ιπποκράτη, τον Γαληνό, τον Αρεταίο και την ευρύτερη ελληνική σκέψη, επιστήμη του ανθρώπου. Ο ασθενής αναδείχθηκε ως πρόσωπο που χρειάζεται φροντίδα, εμπιστοσύνη και κατανόηση. Η δίαιτα νοήθηκε ως τρόπος ζωής, η κάθαρση ως αποκατάσταση ισορροπίας, η σαφήνεια της γλώσσας ως όρος επιστημονικής ευθύνης και ο γιατρός ως θεράπων που οφείλει, πριν από όλα, να γνωρίζει τον άνθρωπο και να τον φροντίζει, να τον θεραπεύει.

Είναι χαρακτηριστικό ότι το ρήμα «θεραπεύω» στα Αρχαία Ελληνικά σημαίνει πρωτίστως φροντίζω, υπηρετώ, περιποιούμαι. Επειδή όμως η φροντίδα οδηγεί στην ίαση, η θεραπεία έφτασε να σημαίνει την αντιμετώπιση της νόσου και την αποκατάσταση της υγείας. Έτσι, μια λέξη που αρχικά δήλωνε την αφοσιωμένη φροντίδα του άλλου πέρασε στη γλώσσα της Ιατρικής και, από εκεί, στη διεθνή επιστημονική ορολογία, όπως τόσες ελληνικές λέξεις που εξακολουθούν να δίνουν μορφή και νόημα στην ιατρική σκέψη.
Αυτή η μεγάλη στροφή επηρέασε καθοριστικά την παγκόσμια ιατρική παράδοση. Σε μια εποχή τεχνολογικής ακρίβειας, η ελληνική γλώσσα και η ελληνική φιλοσοφία μάς επιτρέπουν να αναγνωρίσουμε τη βαθύτερη καταγωγή μιας Ιατρικής, επιστήμης και τέχνης συνάμα, που έφερε στο προσκήνιο τον πάσχοντα άνθρωπο. Η ελληνική συμβολή βρίσκεται στο ότι η ίαση συνδέθηκε με τον λόγο, τη σαφήνεια, το μέτρο, την ευθύνη και τη φροντίδα. Και αυτή η κληρονομιά εξακολουθεί να θυμίζει ότι στο κέντρο της Ιατρικής βρίσκεται πάντοτε ο άνθρωπος που πάσχει και ζητά κατανόηση, εμπιστοσύνη και φροντίδα.
____
Αφορμή για το άρθρο στάθηκε η ομιλία μου «Η Σοφία της Ελληνικής Γλώσσας στην Ιατρική», που παρουσιάστηκε στη διήμερη επιστημονική εκδήλωση «Ογκολογία: Από την Ογκογένεση έως τη Θεραπεία», στη Θεσσαλονίκη. Ευχαριστώ θερμά τους διοργανωτές για την τιμητική πρόσκληση και τη δυνατότητα να παρουσιαστεί, σε ένα επιστημονικό ακροατήριο, η βαθιά σχέση της Ιατρικής με την ελληνική γλώσσα και φιλοσοφία.