Winy Maas: Κτίρια από το αστικό μέλλον

Ο αρχιτέκτονας και πολεοδόμος Βίνι Μάας είναι στο μυαλό μου κάτι σαν τον Ιντιάνα Τζόουνς της Αρχιτεκτονικής, αφού καταφέρνει να ισορροπεί ανάμεσα σε μια κορυφαία ακαδημαϊκή καριέρα και τη διοίκηση ενός παγκόσμιου κολοσσού.

Tο Why Factory, ένα ερευνητικό ινστιτούτο εστιασμένο στην πόλη του μέλλοντος, το οποίο ίδρυσε το 2008, ξεκίνησε από τη Σχολή Αρχιτεκτονικής του Τεχνολογικού Πανεπιστημίου του Ντελφτ και δραστηριοποιείται σε διάφορα ακαδημαϊκά ιδρύματα ανά τον κόσμο.. Παράλληλα, είναι συνιδρυτής του MVRDV, ενός από τα μεγαλύτερα αρχιτεκτονικά γραφεία παγκοσμίως, με έδρα στο Ρότερνταμ και παραρτήματα σε Σανγκάη, Παρίσι, Βερολίνο και Νέα Υόρκη.

Οπως μου είπε αστειευόμενος: «Δεν θα ζητήσω ποτέ από τους φοιτητές μου να σχεδιάσουν τη Λυρική Σκηνή της Κίνας επειδή τυχαίνει να δουλεύω πάνω στο ίδιο project». Ο 68χρονος Ολλανδός λειτουργεί ως αγγελιοφόρος ενός ανατρεπτικού οράματος για τις πόλεις και τα κτίρια σε όλον τον κόσμο. Δεν είναι τυχαίο ότι, μεταξύ άλλων, ο πρωθυπουργός της Αλβανίας Εντι Ράμα του έχει αναθέσει την αναβάθμιση της οπτικής ταυτότητας της χώρας του. Είχα την ευκαιρία να τον συναντήσω στο περιθώριο του Συνεδρίου Αρχιτεκτονικής και Design ΕΣΩ, τον περασμένο Μάιο, στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών.

GALA: Τι γνώμη έχετε για την αρχιτεκτονική αναγέννηση μιας πρώην κομμουνιστικής χώρας όπως η Αλβανία;
ΒΙΝΙ ΜΑΑΣ: Είναι εντυπωσιακό να βλέπεις πώς μια χώρα βγαίνει από τη φτώχεια και πηγαίνει προς την ευημερία, μεταβαίνει από την αβεβαιότητα σε μια μεγαλύτερη σταθερότητα. Υπό αυτές τις συνθήκες, η αρχιτεκτονική θεωρείται ως εργαλείο για την υπέρβαση του παρελθόντος και την εφεύρεση του μέλλοντος. Προς το καλύτερο και το χειρότερο. Αυτό συνοδεύεται από ένα είδος αρχιτεκτονικής πολιτικής που χρησιμοποιεί τους αρχιτέκτονες ως στοχαστές και ως «γλύπτες» της κοινωνίας και της κοινωνικής αλλαγής. Στο τέλος της απάντησης προσθέτεις τα εξής: Αυτό βοηθά επίσης την Αλβανία να αποκτήσει μια ισχυρότερη (αισθητική) ταυτότητα. Ιδιαίτερα αν ληφθεί υπόψη ότι η Αλβανία έχει ετήσιο ρυθμό ανάπτυξης του ΑΕΠ της τάξης του 8%, κάτι που μόνο η Κίνα και η Ταϊβάν έχουν πρόσφατα επιτύχει.

G.: Πώς και δεν έχετε αναλάβει ακόμα κάποιο project στην Ελλάδα;
Β.Μ.: Έχω ενδιαφερθεί να πραγματοποιήσω έργα στην Ελλάδα τα τελευταία 20 χρόνια. Υπήρξα συν-επιμελητής και επίτροπος-αρχιτέκτονας (μαζί με τον Riken Yamamoto) της 4ης Έκθεσης Αρχιτεκτονικής με τίτλο «Νέες Τάσεις της Ευρωπαϊκής & Ασιατικής Αρχιτεκτονικής», τον Ιούνιο του 2006 στην Πάτρα. Εργάστηκα σε μια μελέτη για την ανάπτυξη του λιμανιού της Θεσσαλονίκης (με έμφαση στο τμήμα εκτός του κεντρικού πυρήνα του λιμανιού), αλλά αντιμετώπισα κάποιους περιορισμούς εκεί. Με απασχόλησαν οι 40ετείς μισθώσεις γης στο λιμάνι της Θεσσαλονίκης (εδώ ο Maas εκφράζει μια κλασική αρχιτεκτονική και πολεοδομική ανησυχία: οι βραχυπρόθεσμες μισθώσεις γης, ιδιαίτερα σε ιδιωτικοποιημένα λιμάνια, έρχονται σε σύγκρουση με ένα μακροπρόθεσμο αστικό όραμα και το υπονομεύουν, καθώς περιορίζουν τις επενδύσεις). Και δεν θέλω να εγκαταλείψω αυτή τη μελέτη, καθώς αγαπώ το έργο μας για τη «Θέσσα». Θα πρέπει επίσης να πω ότι δεν θα αντιγράψω στην Ελλάδα ή την Αλβανία αυτό που κάνω στη Γερμανία ή την Ισπανία. Για μένα, κάθε έργο αφορά την ποικιλία και τη διαφοροποίηση· ίσως πρόκειται για την εξειδίκευση μιας πόλης μέσα στο ευρωπαϊκό ή παγκόσμιο παζλ, που ενθαρρύνει την περιέργεια και την αλληλεξάρτηση έναντι της γενικότητας και της μονοτονίας, όπου οι γλώσσες και οι αρχιτεκτονικές είναι συναρπαστικές εξαιτίας των διαφορών τους· ταυτόχρονα, αυτή η προσέγγιση αφορά τη διεύρυνση της γνώσης, του πολιτισμού και του διανοητικού πλούτου.

G.: Τι ενεργοποιείτε μέσα σας σε ανθρώπινο επίπεδο για να δημιουργήσετε ένα νέο έργο σε μια άλλη χώρα;
Β.Μ.: Πρώτο είναι η ενσυναίσθηση. Δεύτερο είναι το ενδιαφέρον, η περιέργεια και ενδεχομένως η συμπόνια. Τρίτο είναι η ακρόαση. Τέταρτο είναι η σύγκριση — η παρατήρηση και η σύγκριση. Σύγκριση για να διαπιστώσω τι είναι διαφορετικό ή τι λείπει από τη δική μου περιορισμένη οπτική. Το πέμπτο βήμα είναι η πρόταση, η διαπραγμάτευση ή η συζήτηση.

G.: Μελετώ και εργάζομαι με την ευρωπαϊκή βιομηχανία drones, στο πλαίσιο μιας συνεχιζόμενης ακαδημαϊκής έρευνας, για να εξετάσω προσεκτικά τις αστικές και κοινωνικές διαστάσεις και δυνατότητες αυτής της απίστευτης καινοτομίας, και να δείξω στους μηχανικούς δυνατότητες που κατευθύνουν αυτές τις μικρές μηχανές όχι μόνο προς βομβαρδισμό ή παρακολούθηση, αλλά και προς εφαρμογές στον καιρό, την κλιματική αλλαγή, τις μεταφορές, τη γεωργία, την πολεοδομία. Αυτό αντιμετωπίζει αμέσως ένα ηθικό δίλημμα, όχι μόνο ακαδημαϊκό ή διανοητικό, αλλά ηθικό. Τι κάνω; Ενισχύω έτσι τον πόλεμο, ή τον εξουδετερώνω ανακατευθύνοντας την τεχνολογία;
Β.Μ.: Εργάζομαι παράλληλα στην ευρωπαϊκή βιομηχανία drones μελετώντας τις αστικές διαστάσεις αυτής της απίστευτης καινοτομίας. Στόχος μου είναι να δοθούν στους μηχανικούς οι δυνατότητες να στρέψουν αυτά τα μικρά μηχανήματα όχι μόνο σε στρατιωτικά πλήγματα ή στην αστυνόμευση, αλλά και προς όφελος της κοινωνίας: στις μεταφορές, στη γεωργία, στον καιρό και την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής. Εδώ όμως αναδύεται και ένα ηθικό δίλημμα που ξεπερνά το ακαδημαϊκό επίπεδο. Τι κάνω τελικά; Συμπλέω με το πολεμικό ρεύμα ή επιχειρώ να το αποφορτίσω αξιοποιώντας την τεχνολογία αυτή σε μια διαφορετική κατεύθυνση;

G.: Ξεχωρίζετε κάποιο κτίριο που σας έχει μιλήσει;
Β.Μ.: Το Kunsthal στο Ρότερνταμ. Παρακολουθούσα από κοντά την κατασκευή του εκείνη την εποχή (’88-’89) ως ασκούμενος στο OMA και πιστεύω ότι αυτό είναι ένα από τα καλύτερα έργα του Ρεμ Κούλχαας (σ.σ.: σχεδίασε το κτίριο σε συνεργασία με τον Φουμινόρι Χοσίνο του αρχιτεκτονικού γραφείου OMA). Ολα είναι τοπίο σε αυτό το κτίριο έτσι όπως το περπατάς. Είναι και ένα είδος «μέντορα» για μένα, αφού είναι το κτίριο που ενέπνευσε τη δημιουργική πορεία μου ως αρχιτέκτονας και τον στόχο μου να συνδυάζω τοπίο, αρχιτεκτονική και αστικό σχεδιασμό σε ένα project. Το Kunsthal είναι ήδη 37 ετών και χτίστηκε μόνο με 12 εκατ. ευρώ. Σχεδόν μηδενικός προϋπολογισμός συγκριτικά με το αποτέλεσμα.

G.: Πού βρίσκεστε τώρα σε σύγκριση με όταν ξεκινήσατε;
Β.Μ.: Δεν περιμέναμε ότι η MVRDV θα γινόταν μια πολυεθνική εταιρεία, αλλά ναι, το επιδίωξα από κοινού, γιατί γεννήθηκα περίεργος. Γεννήθηκα σε έναν κόσμο που έγινε πιο παγκόσμιος, και μεγάλωσα εργαζόμενος με την UNESCO, στην Αφρική και την Υεμένη, με την αίσθηση ότι ήθελα να κάνω κάτι πέρα από τη δική μου χώρα. Συνεργάστηκα επίσης με τον Rem Koolhaas, βλέποντας πώς προσέγγιζε το «μητροπολιτικό πνεύμα» και την έρευνα, αλλά με έναν τρόπο που για μένα ήταν κατά κάποιο τρόπο περιορισμένος (φυσικά), πράγμα που ξεδίπλωσε την περιέργειά μου. Αυτά ήταν, νομίζω, τα συστατικά για την επιδίωξη ενός πιο παγκόσμιου έργου. Αγαπώ τον κόσμο, αυτή τη συναρπαστική και υπαρξιακή σφαίρα. Και αυτός επιδιώκει και δημιουργεί ζωή· το περασμένο Σαββατοκύριακο ο κόσμος συζητούσε και γιόρταζε τα 100α γενέθλια του David Attenborough, τι έχει κατανοήσει, αναπτύξει και για τι έχει ζήσει αυτά τα 100 χρόνια και τι τον κρατά σε κίνηση. Ακούγοντάς τον με έκανε να καταλάβω ξανά να σκέφτομαι παγκόσμια, βιολογικά και με έναν τρόπο άχρονο και ταυτόχρονα πλήρη χρόνου, μαθαίνοντας έτσι τι να αποφεύγω και διευκολύνοντας το μέλλον, απευθυνόμενος κατά κάποιο τρόπο στις νέες γενιές, ιδιαίτερα με την πρόσβασή τους στην πληροφορία.