Μπάμπης Κούτρας

Τρία λίτρα νερό την ημέρα, κονσέρβες, φακός, μπαταρίες, ραδιόφωνο, φάρμακα και λίγα μετρητά. Αυτό είναι το νέο ευρωπαϊκό εγχειρίδιο επιβίωσης. Eπειτα από δεκαετίες συζητήσεων για τη στρατηγική αυτονομία της Ευρώπης, οι Βρυξέλλες ζητούν τώρα την ατομική αυτονομία των πολιτών. Για 72 ώρες, τουλάχιστον, μέχρι να εμφανιστεί το κράτος.

Το βίντεο της αρμόδιας επιτρόπου της Ε.Ε. προσφέρεται για ειρωνεία. Μια Ευρώπη που φιλοδοξεί να πρωταγωνιστήσει στον παγκόσμιο ανταγωνισμό, να διαμορφώσει τους κανόνες της Tεχνητής Nοημοσύνης και να οικοδομήσει κοινή άμυνα καταλήγει να συμβουλεύει τους πολίτες της να έχουν πρόχειρη... σφυρίχτρα. Πρόκειται για ακόμη μία ευρωπαϊκή ανοησία, για οικονομικά παιχνίδια ή για... χαλαρή προειδοποίηση απέναντι σε πραγματικές απειλές;

Η Ευρωπαϊκή Eνωση διαθέτει αξιοσημείωτη ικανότητα να μετατρέπει ακόμη και μια λογική απόφαση σε επικοινωνιακό πρόβλημα. Η προετοιμασία των νοικοκυριών για μια έκτακτη ανάγκη δεν είναι ούτε παράλογη, ούτε πρωτοφανής. Παράλογο είναι να εμφανίζεται σχεδόν ως γενικευμένος συναγερμός χωρίς ο πολίτης να ενημερώνεται τι ακριβώς άλλαξε και πόσο άμεσα κινδυνεύει. Aλλο να εξηγείς ότι μια φυσική καταστροφή μπορεί να διακόψει την ηλεκτροδότηση και άλλο να αφήνεις να αιωρείται η υποψία ότι επίκειται κάτι τρομακτικό, το οποίο οι κυβερνήσεις γνωρίζουν αλλά δεν αποκαλύπτουν. Η αβεβαιότητα είναι αναπόφευκτη, η ασάφεια όμως είναι πολιτική επιλογή. Και όταν η δεύτερη προστίθεται στην πρώτη, η προετοιμασία κινδυνεύει να μετατραπεί σε πανικό.

Υπάρχει όμως και η δεύτερη εκδοχή, τα «παιχνίδια». Ο πληθωρισμός καλπάζει ξανά στην Ευρώπη, οι τιμές της ενέργειας πιέζουν νοικοκυριά και επιχειρήσεις, η αγοραστική δύναμη δοκιμάζεται. Η καθημερινότητα γίνεται ακριβότερη και η οικονομική ανασφάλεια εντονότερη. Oταν όλοι θα τρέχουν να αγοράζουν είδη... επιβίωσης, οι υπερβολές έρχονται και οι μαυραγορίτες θησαυρίζουν, όπως διδάσκει η Iστορία. Η ανασφάλεια δημιουργεί αγορά για είδη επιβίωσης, γεννήτριες, συσκευές αποθήκευσης ενέργειας, τρόφιμα μακράς διάρκειας. Ο φόβος έχει οικονομική αξία και όπως συμβαίνει σε κάθε αγορά, μπορεί να προκαλέσει υπερβολές, ανατιμήσεις και εκμετάλλευση. Επίσης, όταν ο πολίτης φοβάται ότι αύριο μπορεί να μην έχει ηλεκτρικό ρεύμα, η σημερινή αύξηση του λογαριασμού αποκτά διαφορετική βαρύτητα. Oταν συζητά για πόλεμο, κυβερνοεπιθέσεις και γενικευμένα μπλακάουτ, οι ανατιμήσεις, η φορολογία και η αποτελεσματικότητα της οικονομικής πολιτικής κινδυνεύουν να περάσουν σε δεύτερο πλάνο. Κυρίως δημιουργείται μεγαλύτερη ανοχή απέναντι σε αποφάσεις που υπό κανονικές συνθήκες θα συναντούσαν αντιδράσεις, όπως οι αυξημένες αμυντικές δαπάνες, οι νέες δημοσιονομικές προτεραιότητες, οι περιορισμοί και τα έκτακτα μέτρα.

Μένει η τρίτη εκδοχή, δηλαδή η αληθινή απειλή. Εδώ η σοβαρότητα επιβάλλει να εγκαταλείψουμε τις εύκολες ειρωνείες. Η Ευρώπη δεν ζει πλέον στο ασφαλές περιβάλλον που θεωρούσε δεδομένο πριν από δύο δεκαετίες. Ο πόλεμος επέστρεψε στην ήπειρο, οι κρίσιμες υποδομές είναι ευάλωτες, οι κυβερνοεπιθέσεις μπορούν να παραλύσουν ολόκληρες δομές και η τεχνολογική εξάρτηση δημιουργεί νέους κινδύνους. Δεν χρειάζεται να ξεσπάσει παγκόσμιος πόλεμος για να βρεθεί μια σύγχρονη κοινωνία σε κατάσταση παράλυσης. Αρκεί μια σοβαρή διακοπή ηλεκτροδότησης που θα συμπαρασύρει τις τηλεπικοινωνίες, τις πληρωμές, τις μεταφορές και τον εφοδιασμό με τρόφιμα. Τα παράδειγμα με τα ψυγεία είναι χαρακτηριστικό.

Τελικά, το πιο ανησυχητικό είναι ότι, ενώ η Ευρώπη αναγνωρίζει την ανάγκη ατομικής ετοιμότητας, η ανθεκτικότητα των κρατικών υποδομών παραμένει το μεγάλο ζητούμενο. Δεν μπορεί η ευθύνη της συλλογικής ασφάλειας να μεταφέρεται σταδιακά από το κράτος στο νοικοκυριό. Για την Ελλάδα, άλλωστε, η συζήτηση έχει μια πρόσθετη διάσταση. Δεν χρειάζεται να αναζητούμε αποκλειστικά μακρινούς πολεμικούς κινδύνους, καθώς είναι στην επικαιρότητα λόγω... καλωδίου.

Οι πυρκαγιές, οι πλημμύρες και οι σεισμοί έχουν ήδη αποδείξει πόσο κρίσιμες είναι οι πρώτες ώρες μιας καταστροφής και πόσο περισσότερο μετρά η οργάνωση των υπηρεσιών από το περιεχόμενο μιας αποθήκης.

Οι τρεις εκδοχές δεν αλληλοαποκλείονται. Μπορεί να υπάρχουν πραγματικοί κίνδυνοι, επικοινωνιακές υπερβολές και oικονομικές σκοπιμότητες ταυτόχρονα. Η αναγνώριση της μιας δεν ακυρώνει τις άλλες. Το ζήτημα δεν είναι να διαλέξουμε ανάμεσα στον εφησυχασμό και τον πανικό.

Είναι να απαιτήσουμε από τις κυβερνήσεις να εξηγούν με σαφήνεια τους κινδύνους, να τεκμηριώνουν τις αποφάσεις τους και να μην επικαλούνται διαρκώς το χειρότερο ενδεχόμενο για να αποφεύγουν τη λογοδοσία για το παρόν. Το κιτ των 72 ωρών μπορεί να είναι μία απολύτως λογική προφύλαξη. Δεν πρέπει όμως να γίνει το άλλοθι μιας Ευρώπης που ζητά από τους πολίτες της να αντέχουν ολοένα περισσότερα ενώ δυσκολεύεται να τους εξασφαλίσει όσα δικαιούνται. Γιατί, σε τελευταία ανάλυση, το πρόβλημα δεν είναι αν έχουμε προετοιμαστεί για τις πρώτες 72 ώρες μιας κρίσης, αλλά αν οι κυβερνήσεις έχουν προετοιμαστεί για την 73η.