Μιχάλης Στούκας

Για όσους δεν γνωρίζουν, οι εξετάσεις PISA (Programme for International Student Assessment) είναι ένα διεθνές πρόγραμμα αξιολόγησης μαθητών χωρών του ΟΟΣΑ, που μετρά κατά πόσο οι νέοι μπορούν να εφαρμόσουν τις γνώσεις τους στην καθημερινή ζωή. Στη χώρα μας συμμετείχαν 6.858 μαθητές και μαθήτριες ηλικίας 15 ετών. Συνολικά, στον Διαγωνισμό PISA συμμετείχαν 765.000 μαθητές/-τριες από 91 χώρες.

Σύμφωνα με την επίσημη ιστοσελίδα του Υπουργείου Παιδείας, απ' όπου άντλησα τα στοιχεία του σημερινού άρθρου, οι επιδόσεις μαθητών και μαθητριών σε παγκόσμιο επίπεδο ήταν οι χειρότερες από το 2000, οπότε και ξεκίνησε ο Διαγωνισμός PISA. Αυτό παρατηρείται και σε χώρες με πολύ καλό εκπαιδευτικό σύστημα.

Η κατάσταση στην Ελλάδα εξακολουθεί να πηγαίνει από το κακό στο χειρότερο. Από το Υπουργείο καταγράφεται μάλλον ως θετικό το γεγονός, ότι οι επιδόσεις των Ελληνόπουλων στα Μαθηματικά έπεσαν μεν κατά 5 μονάδες, αλλά επειδή υπάρχει μεγαλύτερη πτώση κατά 11-12 μονάδες στις ξένες χώρες υπάρχει μια τάση σύγκλισης.

Δηλαδή, η σχετική σύγκλιση των επιδόσεων δεν οφείλεται σε βελτίωση των Ελληνόπουλων, αλλά στη μεγάλη πτώση που υπάρχει στο εξωτερικό. Μικρότερη είναι η σύγκλιση στην κατανόηση κειμένου, ενώ στις Φυσικές Επιστήμες, το χάσμα μεγαλώνει... Τέλος, στο αντικείμενο της Επίλυσης Προβλημάτων σε Ψηφιακό Περιβάλλον, που εξετάστηκε για πρώτη φορά φέτος, οι μαθητές στην Ελλάδα πέτυχαν μέσο όρο 461, έναντι 500 του αντίστοιχου μ.ό. του ΟΟΣΑ.

Υπάρχουν βέβαια και κάποια θετικά σημεία για τους Έλληνες μαθητές και τις Ελληνίδες μαθήτριες από τον Διαγωνισμό PISA. Η μείωση της παραβατικότητας στα σχολεία, η επιτυχία της εφαρμογής του μέτρου της απαγόρευσης χρήσης κινητών σε αυτά, η διατήρηση του σχολικού εκφοβισμού (bullying) σε σταθερά επίπεδα τα τελευταία χρόνια, η βοήθεια της οικογένειας προς τα παιδιά, σε μεγαλύτερο βαθμό απ' ό,τι στις χώρες του εξωτερικού κ.ά. Αντίθετα καθόλου ευχάριστα δεν είναι η αύξηση της χαμηλής παραβατικότητας (βλ. ξυλοδαρμοί στα σχολεία με παράλληλη βιντεοσκόπησή τους), προβλήματα πειθαρχίας, απουσίες και καθυστερήσεις, που επιδεινώνονται τα τελευταία χρόνια. Επίσης, να σημειώσουμε ότι και η εισαγωγή της AI (Τεχνητής Νοημοσύνης) στα σχολεία, προκαλεί αρνητικές επιδράσεις.

Το βασικότερο συμπέρασμα απ' όλα τα παραπάνω, όπως αναφέρει και το Υπουργείο Παιδείας είναι ότι σημαντικά υψηλότερο ποσοστό μαθητών/τριών στην Ελλάδα (40,9% στις Φ.Ε., 43,8% στην Κατανόηση Κειμένου και 49,5% στα Μαθηματικά) τελειώνει την υποχρεωτική εκπαίδευση χωρίς να διαθέτει το βασικό επίπεδο λειτουργικού εγγραμματισμού, το οποίο απαιτείται ώστε να μπορεί να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις της καθημερινότητας, κατανοώντας απλά φαινόμενα, το νόημα απλών κειμένων και κάνοντας απλούς μαθηματικούς συλλογισμούς και πράξεις.

Δηλαδή τα παιδιά μετά την αποφοίτησή τους από τα Γυμνάσια αδυνατούν να κατανοήσουν απλά φυσικά φαινόμενα, το νόημα απλών κειμένων και να κάνουν απλούς μαθηματικούς συλλογισμούς και πράξεις. Πόσοι άραγε απόφοιτοι Γυμνασίου γνωρίζουν την προπαίδεια; Πόσοι μπορούν να κατανοήσουν ένα γραμμένο σε απλά Ελληνικά, άρθρο σε ένα σάιτ; Τα σχόλια ορισμένων σε άρθρα του protothema.gr είναι ενδεικτικά. Ή δεν διάβασαν καθόλου το άρθρο το οποίο σχολιάζουν ή, και να το διάβασαν, δεν κατάλαβαν σχεδόν τίποτα από αυτό...

Ας μην πάμε τώρα και σε άλλα πεδία (Γλώσσα, Ιστορία, Γεωγραφία για παράδειγμα). Πόσες λέξεις χρησιμοποιούν κατά μέσο όρο τα Ελληνόπουλα στα 15 τους; 2.000 ας πούμε, με πολλές από αυτές να είναι υβριστικές, τεχνητές, συνθηματικές και ξενικές. «Εντάξει ρε bro», θα πουν ορισμένοι, «εσύ έχεις κόλλημα με τη γλώσσα, είσαι πολύ μεγαλύτερός μας και τι έγινε που δεν ξέρουμε περισσότερες λέξεις»; Δεν έχουν και άδικο... Πόσες λέξεις αποτελούν το λεξιλόγιο ενός μέσου Έλληνα και μιας μέσης Ελληνίδας 30 ετών; 5.000 + κάτι ψιλά, ανάλογα με το επίπεδο και τη θέλησή τους για μάθηση. Ποιος όμως ευθύνεται για τα κάκιστα αποτελέσματα των μαθητών και μαθητριών στον Διαγωνισμό της PISA;

Οι Υπουργοί Παιδείας των τελευταίων ετών, οι σύμβουλοί τους και όλοι όσοι εμπλέκονται, από διοικητική θέση, με την εκπαίδευση. Οι εκπαιδευτικοί. Όσες και όσοι βρίσκονται κοντά στα όρια συνταξιοδότησης γιατί να ασχοληθούν σοβαρά με τις σχολικές τους υποχρεώσεις; Οι νεότεροι, με σαφώς λιγότερες γνώσεις από τους μεγαλύτερους προσπαθούν, αλλά θα πρέπει να παίξουν και τον ρόλο του θηριοδαμαστή και του ειρηνοποιού στις σχολικές αίθουσες. Οι "πυρηνικές οικογένειες" κάνουν ό,τι μπορούν για να έχουν τα παιδιά τους την καλύτερη μόρφωση. Πληρώνουν φροντιστήρια, ομαδικά ή και ιδιαίτερα, χωρίς πάντα να υπάρχει η αντίστοιχη ανταπόκριση από τα παιδιά. Όταν ένα ζευγάρι έχει χωρίσει, ακόμα κι αν αυτό έχει γίνει ομαλά, τα παιδιά αναγκάζονται να γίνονται μπαλάκια του πινγκ-πονγκ και να μετακινούνται από ένα σπίτι σε άλλο. Φυσικά υπάρχουν και κάποια που δεν αντιμετωπίζουν σοβαρά προβλήματα από αυτό, αλλά νομίζω ότι τα περισσότερα, δικαιολογημένα, δυσκολεύονται να προσαρμοστούν στις νέες συνθήκες.

Τα σχολικά βιβλία. Κακογραμμένα, απωθητικά, με πλατειασμούς σε επουσιώδη θέματα και κακή εικονογράφηση (βλ. AI και clipart), σπάνια θα προκαλέσουν το ενδιαφέρον των παιδιών. Από το σχολικό έτος 2026-2027 θα εισαχθεί ο θεσμός του πολλαπλού βιβλίου στην εκπαίδευση. Να δούμε αν και πώς θα λειτουργήσει και αυτό το μοντέλο...Βέβαια, η ύλη του κάθε βιβλίου καθορίζεται από το Υπουργείο, οπότε οι συγγραφείς τους έχουν εκ των προτέρων δεσμεύσεις.

Στα δε Μαθηματικά είναι άγνωστο πόσοι μαθητές και μαθήτριες μπορούν να κάνουν αριθμητικές πράξεις χωρίς κομπιουτεράκι... Πολλοί λιγότεροι απ' όσους δεν μπορούν, νομίζω...Τα smartphones, που θα μπορούσαν να παίζουν σημαντικό ρόλο στη βελτίωση του γνωστικού επιπέδου των Ελληνόπουλων χρησιμοποιούνται για τελείως άλλους σκοπούς. Σέλφι, χρήση των social media, βιντεοσκοπήσεις, παιχνίδια κ.ά. Όποιο παιδί 10 χρονών δεν έχει smartphone γίνεται αντικείμενο χλευασμού, ακόμα και bullying. Οι γονείς υποκύπτουν, αγοράζουν ό,τι θέλει το παιδί και η συνέχεια γνωστή...

Διάβασα με μεγάλη ικανοποίηση είναι η αλήθεια, ότι χώρες της Β. Ευρώπης κυρίως, επιστρέφουν στο χαρτί και στο μολύβι. Οι υπολογιστές, πέρα από το κακό που προκαλούν στην όραση κάνουν κάτι ακόμη πιο άσχημο: παρασύρουν. Το παθαίνω κι εγώ, όταν δεν βρίσκω κάτι σ' ένα βιβλίο και καταφεύγω στον υπολογιστή. Αποτέλεσμα; Να ασχολούμαι για 15'-20' με θέματα που είναι παντελώς άσχετα με αυτό που έψαχνα...

Μια φιλική συμβουλή προς τους γονείς. Μάθετε τα παιδιά σας να διαβάζουν βιβλία. Ακόμα και τα κόμικς, με τα οποία μεγάλωσε η γενιά μου και οι προηγούμενες είναι προτιμότερα από το σκρολάρισμα στο κινητό ή την αναζήτηση στον υπολογιστή. Παιδιά, η γνώση, είναι εφόδιο για το αύριο και δύναμη. Μην περιμένετε με το που θα τελειώσετε το σχολείο και το πανεπιστήμιο, να σας φωνάξουν να διευθύνετε μια επιχείρηση. Οι συνάδελφοί μου, εν μέρει, εκπαιδευτικοί ας φροντίσουν να ασχοληθούν πιο σοβαρά με το λειτούργημά τους. Τουλάχιστον τις ώρες του σχολείου. Τα ιδιαίτερα, στην ώρα τους...

Είμαι βέβαιος ότι τα Ελληνόπουλα δεν υστερούν πνευματικά από τα παιδιά των άλλων 90 χωρών του ΟΟΣΑ. Ούτε θα ξεκινήσω τα εξωφρενικά, ότι "είμαστε ο εξυπνότερος λαός του κόσμου". Ξεκινάμε από την ίδια βάση. Άρα τα προβλήματα προκύπτουν στην πορεία. Ένας καλά προπονημένος αθλητής θα κερδίσει κάποιον άλλο ο οποίος στηρίζεται στο ταλέντο του και δεν το έχει πολύ με τη "δουλειά".

Ας μην κομπορρημονούν οι αρμόδιοι. Ας ασχοληθούν, σοβαρά επιτέλους με το θέμα της Παιδείας. Και ας ασχοληθούν και με το μέγα πρόβλημα της επαγγελματικής αποκατάστασης των αποφοίτων ΑΕΙ και ΤΕΙ. Το brain drain πλήγωσε τη χώρα. Μήπως ήρθε η ώρα για το brain regain; Ας κάνει η Πολιτεία ό,τι πρέπει και ο καθένας κι η καθεμία, ας αποφασίσουν έπειτα, αυτό που νομίζουν καλύτερο για τους ίδιους και τις ίδιες...