Γεωργία Τσανοσίδου

Πέρα από τον παραδοσιακό της ρόλο ως περιφερειακής ευρωπαϊκής θάλασσας, αποτελεί πλέον πεδίο αναδιάταξης ισχύος, όπου οι κρίσιμες υποδομές, η ασφάλεια, η οικονομία, το περιβάλλον και η ανθρώπινη κινητικότητα αλληλοσυνδέονται.

Η διαχείριση της διεθνούς μεταναστευτικής κινητικότητας αποτελεί μία από τις πλέον σύνθετες προκλήσεις για τη διακυβέρνηση των σύγχρονων κυρίαρχων κρατών. Στο κρίσιμο γεωπολιτικό πεδίο της Μεσογείου, οι οξείες περιβαλλοντικές μεταβολές και η κλιματική καταπόνηση στην αφρικανική ήπειρο λειτουργούν ως καταλύτες, εντείνοντας τις πιέσεις στα εξωτερικά σύνορα της Ευρώπης.

Η κύρια θεσμική πρόκληση εντοπίζεται στο ισχύον κανονιστικό πλαίσιο του Διεθνούς Δικαίου Ασύλου. Σύμφωνα με τη Σύμβαση της Γενεύης του 1951 και το Πρωτόκολλο του 1967, ως πρόσφυγας ορίζεται το άτομο που βρίσκεται εκτός της χώρας καταγωγής του και αδυνατεί ή δεν επιθυμεί να επιστρέψει σε αυτήν, εξαιτίας βάσιμου φόβου δίωξης λόγω φυλής, θρησκείας, εθνικότητας, συμμετοχής σε ιδιαίτερη κοινωνική ομάδα ή πολιτικών πεποιθήσεων. Παρά τις σημαντικές περιφερειακές πρωτοβουλίες στην αφρικανική ήπειρο —όπως η Σύμβαση της ΟΑΥ του 1969 για τους Πρόσφυγες, αλλά και η Σύμβαση της Καμπάλα (2009) που μεριμνά για τους εσωτερικά εκτοπισμένους λόγω περιβαλλοντικών καταστροφών— το κανονιστικό κενό παραμένει στο ευρωπαϊκό και διεθνές πλαίσιο όσον αφορά τη διασυνοριακή μετακίνηση.Ως εκ τούτου, οι πληθυσμοί που εξαναγκάζονται σε διεθνή εκτοπισμό εξαιτίας της οικολογικής κατάρρευσης δεν εμπίπτουν κανονιστικά στην κατηγορία των προσφύγων.

Η πολυπλοκότητα των αιτίων εκτοπισμού αναδεικνύεται στην ευρύτερη περιοχή της Ανατολικής Αφρικής και του Σαχέλ. Στο Σουδάν, πέραν της οξείας ένοπλης σύρραξης που μαστίζει τη χώρα, η επικράτεια βρίσκεται αντιμέτωπη με ταχύτατη ερημοποίηση, λειψυδρία και ακραία καιρικά φαινόμενα. Παράλληλα, στη ζώνη του Σαχέλ (όπως στο Τσαντ, το Μάλι και τον Νίγηρα) αλλά και στο Κέρας της Αφρικής (Αιθιοπία, Σομαλία), η παρατεταμένη λειψυδρία και η οικολογική αποδιοργάνωση, σε συνδυασμό με την ακραία φτώχεια και τη γενικευμένη ασταθή διακυβέρνηση, οδηγούν σε αφανισμό του ζωικού κεφαλαίου και ολική κατάρρευση της αγροτικής παραγωγής. Οι συνθήκες αυτές καταδικάζουν εκατομμύρια ανθρώπους σε λιμοκτονία, καθιστώντας τη μετακίνηση τη μοναδική επιλογή επιβίωσης.

Στη διαδρομή της Κεντρικής Μεσογείου, η Λιβύη συνιστά τον κεντρικό κόμβο διέλευσης για τους μεταναστευτικούς πληθυσμούς που καταφθάνουν κυρίως από τη Δυτική Αφρική, το Σαχέλ και το Σουδάν. Ωστόσο, το πολιτικό και θεσμικό κενό που επικρατεί στη χώρα μετά την κατάρρευση των κρατικών δομών έχει μετατρέψει την επικράτειά της σε παγίδα εγκλωβισμού. Παρά το γεγονός ότι η Λιβύη έχει επικυρώσει την Αφρικανική Σύμβαση του 1969, η παντελής απουσία εθνικού συστήματος ασύλου, σε συνδυασμό με τη μη επικύρωση της Σύμβασης του 1951, αφήνει εκατοντάδες χιλιάδες μετακινούμενους εκτεθειμένους σε αυθαίρετη κράτηση, εμπορία ανθρώπων και συστηματικές παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων, αδυνατώντας είτε να επιστρέψουν στις πατρίδες τους είτε να συνεχίσουν με ασφάλεια το ταξίδι τους.

Η ταυτόχρονη διαχείριση πληθυσμών που δικαιούνται το καθεστώς πρόσφυγα και πληθυσμών που μετακινούνται λόγω οικονομικών ή περιβαλλοντικών πιέσεων αναδεικνύει την ανάγκη για διαρκή επιχειρησιακό και διοικητικό συντονισμό. Σε αυτό το πλαίσιο, η ισορροπία ανάμεσα στην αποτελεσματική φύλαξη των συνόρων, την πιστή εφαρμογή του εθνικού και ευρωπαϊκού δικαίου, καθώς και τη συνεργασία με τις χώρες προέλευσης και διέλευσης μέσω διμερών συμφωνιών, συνιστά κομβικό παράγοντα για τη διασφάλιση της θεσμικής ευστάθειας και τη βιώσιμη διαχείριση του φαινομένου.

Της Τσανοσίδου Γεωργία Υπ. Διδάκτωρ στη Μετανάστευση, την Ένταξη και την Αγορά Εργασίας, Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης