Γ. Χ. Παπαγεωργίου

Η δε «εκδίκηση» της ιστορίας είναι ότι και αυτή η αλλαγή έχει ως σημείο εκκίνησης το πετρέλαιο και τη Μέση Ανατολή.

Οι δύο απανωτές ενεργειακές κρίσεις της δεκαετίας του 1970 οδήγησαν στην ανατροπή του κεϋνσιανισμού που επικράτησε μεταπολεμικά με ισχυρό αποτύπωμα του κράτους, ρυθμισμένες αγορές, δημόσια μονοπώλια βασικών αγαθών (ηλεκτρισμός, επικοινωνίες), κρατικές επιχειρήσεις σε διάφορους τομείς, προστασία της εργασίας και πολιτικές πλήρους απασχόλησης με δημόσιες δαπάνες.

Το πρώτο ενεργειακό σοκ μετά το ενεργειακό εμπάργκο, σε συνέχεια του αραβοϊσραηλινού πολέμου το 1973, περίπου τετραπλασίασε τις τιμές πετρελαίου. Ακολούθησε η δεύτερη πετρελαϊκή κρίση, μετά την ιρανική επανάσταση του 1979, με νέο ενεργειακό σοκ, ουρές στα πρατήρια, εκτίναξη του πληθωρισμού, ταυτόχρονα με ύφεση.

Ηταν ο λεγόμενος στασιμοπληθωρισμός, που αξιοποιήθηκε για να αμφισβητηθεί ιδεολογικά το τότε κυρίαρχο οικονομικό μοντέλο, να ενοχοποιηθεί ο ρόλος του κράτους και να επικρατήσουν το άνοιγμα της οικονομίας, οι ιδιωτικοποιήσεις, η κατάργηση της προστασίας των αγορών και των κρατικών μονοπωλίων, ο περιορισμός των συνδικάτων και των εργασιακών δικαιωμάτων. Η μετάβαση σφραγίστηκε με την εκλογή της Μάργκαρετ Θάτσερ το 1979 στο Ηνωμένο Βασίλειο και του Ρόναλντ Ρίγκαν στις ΗΠΑ το 1981. Η μεταστροφή ήταν κυρίως ιδεολογική και όλα τα δεινά της οικονομικής κρίσης αποδόθηκαν στο κεϋνσιανό μεταπολεμικό υπόδειγμα, που δίνει βαρύτητα στον ρόλο του κράτους-ρυθμιστή, των δαπανών του και των εισοδημάτων που τροφοδοτούν τη ζήτηση και την ανάπτυξη.

Ο «νεοφιλελευθερισμός, στον αντίποδα, θεωρεί το κράτος πηγή στρεβλώσεων και το περιορίζει σε ρόλο εγγυητή των συναλλαγών και της νομιμότητας, ενώ επαφίεται στην αγορά για τη ρύθμιση της οικονομίας και της κατανομής των πόρων. Ενώ το κεϋνσιανό κράτος οργανώνει την οικονομία γύρω από τη ζήτηση, με την κοινωνική πλειοψηφία στο επίκεντρο, ο νεοφιλελευθερισμός ακολουθεί μια πολιτική οικονομία της προσφοράς, με προτεραιότητα στις αγορές, στους επενδυτές και τις επιχειρήσεις.

Η παγκοσμιοποίηση, που επικράτησε έκτοτε, μετέφερε το νεοφιλελεύθερο μοντέλο σχεδόν παντού, όμως τα πράγματα έχουν πλέον αλλάξει, έστω κι αν σε επίπεδο ρητορικής και ιδεολογίας η μετάβαση δεν έχει αναγνωριστεί.

Εχουμε ήδη επιστρέψει σε πολιτικές που επαναφέρουν το κράτος στο προσκήνιο, ήδη από την εποχή της πανδημίας, αλλά και νωρίτερα με τη χρηματοπιστωτική κρίση, αλλά με το Δημόσιο σε αρκετά διαφορετικό ρόλο σε σχέση με το παρελθόν. Το κράτος διέσωσε τις τράπεζες μετά το 2008 σε όλο τον κόσμο, ενώ με δημόσιο χρήμα και κρατικά ελλείμματα τροφοδοτήθηκαν οι οικονομίες στην πανδημία και στην ενεργειακή κρίση. Το διεθνές εμπόριο κατακερματίζεται και η ελεύθερη διακίνηση αγαθών γίνεται κατευθυνόμενη, ενώ η κρίση, που εξελίσσεται σχεδόν αδιάλειπτα μετά το 2008, τροφοδοτεί συνεχώς τον εθνικισμό και την επιστροφή σε ένα ισχυρό κράτος. Η διαφορά, σήμερα, είναι ότι το κράτος δεν έχει το κεϋνσιανό πρόσημο του «ρυθμιστή - κοινωνικού προστάτη», αλλά εκείνο του αυταρχισμού.

Στο διεθνές επίπεδο η πολυμερής συνεργασία δίνει τη θέση της στον οικονομικό προστατευτισμό και τη συγκρουσιακή λογική, ενώ η διαρκής επίκληση κρίσεων, από το ενεργειακό μέχρι τη μετανάστευση και τους πολέμους, ανάγει σε προτεραιότητες την αστυνομική ασφάλεια και τη στρατιωτική ισχύ.

Από το κράτος πρόνοιας του 1970 περάσαμε στο απόν κράτος τις δεκαετίες 1980-2000 και τώρα οδηγούμαστε αργά αλλά σταθερά σε ένα κράτος-φρούριο. Η Ευρώπη, που ήταν το λίκνο του μεταπολεμικού κοινωνικού μοντέλου, το οποίο αποδείχθηκε ιδιαίτερα επιτυχημένο σε πολλά πεδία, είναι ίσως η μόνη δύναμη που θα μπορούσε να αποτελέσει το υπόδειγμα για ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο στην εποχή του χάους.

Προϋπόθεση γι’ αυτό, βέβαια, είναι η αφύπνιση των πολιτικών και κοινωνικών δυνάμεων στις ευρωπαϊκές χώρες, ώστε να αλλάξει η πορεία που όλοι ακολουθούν σαν υπνωτισμένοι μέσα στην καταιγίδα των συγκρούσεων.