Ευγενία Μανωλίδου

Μιλώντας μπροστά σε χιλιάδες θεατές, ανέφερε ότι κάθε φορά που παίρνει την κιθάρα του και παίζει κλίμακες, χρησιμοποιεί ονομασίες και έννοιες που προέρχονται από την ελληνική παράδοση. Η αναφορά του στον Πυθαγόρα ξεσήκωσε το κοινό, παράλληλα όμως έδωσε σε εκείνη τη στιγμή μια ιδιαίτερη βαρύτητα: μέσα στον σύγχρονο ήχο της ηλεκτρικής κιθάρας αναδύθηκε ξαφνικά μια πολύ παλαιότερη ιστορία, η ιστορία της ελληνικής σκέψης που συνέδεσε τη μουσική με τον αριθμό, την αναλογία και την αρμονία. Αξίζει να δούμε το γιατί.

Ο Πυθαγόρας από τη Σάμο, τον 6ο αιώνα π.Χ., κατέχει κεντρική θέση στην ιστορία αυτής της σύνδεσης. Η μουσική υπήρχε ήδη στον ελληνικό κόσμο ως μέρος της λατρείας, της ποίησης, του χορού, της αγωγής και της κοινωνικής ζωής, με την πυθαγόρεια παράδοση, όμως, η μουσική άρχισε να νοείται και ως μαθηματικό φαινόμενο. Η αρμονία μπορούσε να μετρηθεί. Ο ήχος μπορούσε να εκφραστεί μέσα από αριθμητικές σχέσεις. Η οκτάβα, η καθαρή πέμπτη και η καθαρή τετάρτη συνδέθηκαν με απλές αναλογίες, 2:1, 3:2 και 4:3. Και κάπως έτσι, η μουσική και μαθηματικά συναντήθηκαν για πρώτη φορά με απόλυτη ακρίβεια.

Το μονόχορδο του Πυθαγόρα, μια τεντωμένη χορδή πάνω σε ηχείο με έναν κινητό καβαλάρη, έγινε το κατεξοχήν όργανο κατανόησης αυτής της σχέσης. Μετακινώντας τον καβαλάρη, ο Πυθαγόρας χώριζε τη χορδή σε συγκεκριμένα κλάσματα και έδειχνε ότι τα μουσικά διαστήματα και οι αρμονικές συχνότητες διέπονται από καθαρές μαθηματικές αναλογίες.

Από εκεί πηγάζει και η μεγάλη πυθαγόρεια ιδέα της κοσμικής αρμονίας. Για τους Πυθαγορείους, οι αριθμητικές σχέσεις δεν περιορίζονταν στη μουσική, αποτελούσαν τρόπο κατανόησης της φύσης και του σύμπαντος. Έτσι γεννήθηκε και η περίφημη «μουσική των σφαιρών» που εξέφραζε την πεποίθηση ότι η κίνηση των ουρανίων σωμάτων υπακούει σε αρμονικές αναλογίες, με το σύμπαν να νοείται ως ένα οργανωμένο σύνολο, όπου η κίνηση, η απόσταση και ο αριθμός συνδέονται με μια βαθύτερη, αόρατη τάξη.

Εντυπωσιακό είναι ότι η σύγχρονη επιστήμη, με εντελώς διαφορετικά εργαλεία, μας έχει επιτρέψει να προσεγγίσουμε ξανά αυτή την ιδέα. Η NASA και το Chandra X-ray Observatory έχουν μετατρέψει αστρονομικά δεδομένα σε ήχο, μέσα από τη διαδικασία της ηχοποίησης δεδομένων (data sonification). Η ηχοποίηση δεν είναι μουσική σύνθεση με την κοινή έννοια, αλλά επιστημονική μετατροπή δεδομένων σε ακουστική μορφή. Φως, ακτινοβολία, πίεση, κύματα και κινήσεις αποδίδονται ως ήχοι, ώστε ο άνθρωπος να μπορεί να αντιληφθεί με την ακοή φαινόμενα που συνήθως προσεγγίζει μόνο με την όραση ή με μαθηματικά διαγράμματα.
Η γέφυρα με τον Πυθαγόρα είναι αναπόφευκτη: η αρχαία ελληνική σκέψη συνέλαβε τη σχέση μουσικής, αριθμού και κοσμικής τάξης με φιλοσοφικούς όρους. Η σύγχρονη επιστήμη προσεγγίζει το σύμπαν με όργανα, δεδομένα, συχνότητες και μετατροπές. Και μπορεί να μην υπάρχει απόλυτη ταύτιση ανάμεσα στα δύο, υπάρχει όμως μια συγκλονιστική συνέχεια: τα ίδια ερωτήματα που γεννήθηκαν στην αρχαία Ελλάδα εξακολουθούν να μας απασχολούν – πώς οργανώνεται ο κόσμος, πώς η κίνηση γίνεται σχέση, πώς η σχέση γίνεται αριθμός και πώς ο αριθμός μετατρέπεται σε ήχο.

Σε αυτό το σημείο η ελληνική γλώσσα αποκαλύπτει για άλλη μια φορά το πόσο ακριβής είναι. Η λέξη «διάστημα» δηλώνει απόσταση. Στη μουσική, διάστημα είναι η απόσταση ανάμεσα σε δύο φθόγγους. Στην αστρονομία, διάστημα είναι ο χώρος ανάμεσα στα ουράνια σώματα. Η ίδια λέξη ταξιδεύει από τη γη στον ουρανό, από τη χορδή στον πλανήτη, από τη μουσική στην κοσμολογία. Το ίδιο ισχύει για λέξεις όπως «αρμονία», «ρυθμός», «τόνος», «μελωδία», «συμφωνία», λέξεις ελληνικές και ταυτοχρόνως διεθνείς. Έχουν περάσει στη γλώσσα της μουσικής, της επιστήμης, της φιλοσοφίας και της καθημερινής παιδείας.

Όταν λοιπόν ένας μουσικός όπως ο Kirk Hammett, αναγνωρίζει δημοσίως αυτήν την κληρονομιά, μας υπενθυμίζει για άλλη μια φορά ότι η ελληνική σκέψη εξακολουθεί να βρίσκεται στο προσκήνιο. Βρίσκεται στις κλίμακες που μελετά ένας κιθαρίστας, στα διαστήματα που αναλύει ένας θεωρητικός της μουσικής, στις λέξεις που χρησιμοποιεί ένας συνθέτης, στις αναλογίες που αναζητά ένας επιστήμονας. Βρίσκεται στη διεθνή γλώσσα της μουσικής και της επιστήμης

Και γι’ αυτό ακριβώς τέτοιες στιγμές μάς συγκινούν και μας ξεσηκώνουν. Γιατί μας θυμίζουν ότι η κληρονομιά μας δεν βρίσκεται μόνο στα μνημεία, στα μουσεία και στα αρχαία κείμενα που βλέπουμε. Βρίσκεται και σε έννοιες αόρατες, αφηρημένες, αλλά θεμελιώδεις. Σε λέξεις που ταξίδεψαν και έγιναν παγκόσμιες. Σε τρόπους σκέψης που εξακολουθούν να οργανώνουν τη γνώση. Αυτή είναι η μεγάλη δύναμη της ελληνικής σκέψης: μας μαθαίνει να ακούμε πίσω από τον ήχο τον αριθμό, πίσω από τη λέξη την έννοια, πίσω από την τέχνη τον μαθηματικό λόγο. Και μας υπενθυμίζει ότι η ελληνική γλώσσα, την οποία έχουμε το προνόμιο να μιλούμε ως μητρική, κρατά μέσα της έναν τρόπο να βλέπουμε, να μετρούμε, να αισθανόμαστε και να κατανοούμε τον κόσμο. Μεγάλη τύχη. Και συγχρόνως, μια μεγάλη ευθύνη.

Η Ευγενία Μανωλίδου είναι μουσικός και διευθύντρια της Σχολής Αρχαίων Ελληνικών «Ελληνική Αγωγή.»