Η νέα υποθαλάσσια απειλή του Ιράν: Πώς μπορεί να επηρεάσει επικοινωνίες, τράπεζες και παγκόσμια οικονομία

Η Τεχεράνη δείχνει πλέον ότι δεν βλέπει το Στενό του Ορμούζ μόνο ως θαλάσσιο πέρασμα πετρελαίου. Το βλέπει ως ολοκληρωμένο εργαλείο ισχύος. Πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας, το Ιράν έδειξε στη διάρκεια του πολέμου ότι μπορεί να μπλοκάρει ή να ελέγξει τη ροή δεξαμενόπλοιων. Κάτω από την επιφάνεια, όμως, βρίσκεται ένα δεύτερο, λιγότερο ορατό δίκτυο: τα υποθαλάσσια καλώδια οπτικών ινών που μεταφέρουν δεδομένα, χρηματοπιστωτικές εντολές, cloud υπηρεσίες, στρατιωτικές επικοινωνίες και μεγάλο μέρος της καθημερινής λειτουργίας της παγκόσμιας οικονομίας.

Αυτό ακριβώς το αόρατο δίκτυο επιχειρεί τώρα να βάλει στο τραπέζι η Ισλαμική Δημοκρατία. Σύμφωνα με ιρανικές δηλώσεις και δημοσιεύματα που συνδέονται με το περιβάλλον των Φρουρών της Επανάστασης, η Τεχεράνη εξετάζει την επιβολή τελών σε εταιρείες τεχνολογίας και τηλεπικοινωνιακούς παρόχους για τη χρήση καλωδίων που περνούν από την περιοχή του Ορμούζ. Στο στόχαστρο μπαίνουν κολοσσοί όπως η Google, η Microsoft, η Meta και η Amazon, αν και παραμένει ασαφές ποια καλώδια διέρχονται από ιρανικά χωρικά ύδατα και πώς θα μπορούσαν οι εταιρείες να πληρώσουν την Τεχεράνη χωρίς να παραβιάσουν τις αμερικανικές κυρώσεις.

Από το πετρέλαιο στα data

Το μήνυμα του Ιράν είναι απλό: αν το Ορμούζ είναι κρίσιμο για την ενέργεια, είναι κρίσιμο και για τη ροή της πληροφορίας. Η σημασία του Στενού δεν περιορίζεται πια στα δεξαμενόπλοια. Περνά στην καρδιά της ψηφιακής οικονομίας.

Η TeleGeography έχει επισημάνει ότι το Ορμούζ αποτελεί κρίσιμο πέρασμα και για τα υποθαλάσσια καλώδια, με δίκτυα όπως το AAE-1, το FALCON, το Gulf Bridge International και άλλα να συνδέουν τον Περσικό Κόλπο, την Ινδία, τη Νοτιοανατολική Ασία, την Αφρική και την Ευρώπη. Παράλληλα, νεότερα projects στην περιοχή αποτυπώνουν την προσπάθεια κρατών και εταιρειών να δημιουργήσουν εναλλακτικές διαδρομές και μεγαλύτερη ανθεκτικότητα.

Η κίνηση της Τεχεράνης δεν σημαίνει απαραίτητα ότι επίκειται επίθεση στα καλώδια. Σημαίνει όμως ότι το Ιράν επιχειρεί να διευρύνει το «λεξιλόγιο» του εκβιασμού και της πίεσης. Μέχρι τώρα η απειλή ήταν η διακοπή της ροής πετρελαίου. Τώρα η απειλή μεταφέρεται στη διακοπή της ροής δεδομένων.

Και αυτή είναι μια πολύ διαφορετική απειλή. Μια διαταραχή στα υποθαλάσσια καλώδια δεν θα σήμαινε απλώς πιο αργό ίντερνετ. Θα μπορούσε να επηρεάσει τραπεζικές συναλλαγές, πλατφόρμες cloud, χρηματιστηριακές ροές, ενεργειακά συστήματα, επικοινωνίες κρατικών μηχανισμών και επιχειρησιακές αλυσίδες που λειτουργούν σε πραγματικό χρόνο.

Το αδύναμο σημείο της παγκοσμιοποίησης

Τα υποθαλάσσια καλώδια είναι η πραγματική ραχοκοκαλιά του διαδικτύου. Όχι οι δορυφόροι. Όχι οι κεραίες. Η συντριπτική μάζα της διεθνούς κίνησης δεδομένων περνά από καλώδια στον βυθό. Αυτό τα καθιστά ταυτόχρονα θεμέλιο της παγκόσμιας οικονομίας και εξαιρετικά ευάλωτη υποδομή.

Η εμπειρία της Ερυθράς Θάλασσας το 2024 έδειξε πόσο εύκολα μπορεί να προκληθεί μεγάλη αναστάτωση. Τότε, καλώδια υπέστησαν ζημιές έπειτα από περιστατικό με πλοίο που είχε πληγεί από τους Χούθι και έσερνε την άγκυρά του στον βυθό. Η HGC Global Communications είχε αναφέρει ότι η βλάβη επηρέασε περίπου το 25% της κίνησης δεδομένων στην περιοχή, ενώ μεταγενέστερες αναλύσεις απέδωσαν τη ζημιά σε άγκυρα εμπορικού πλοίου.

Αυτό είναι το πραγματικό μάθημα για το Ορμούζ. Δεν χρειάζεται μια θεαματική στρατιωτική επιχείρηση για να προκληθεί πρόβλημα. Σε σχετικά ρηχά και στενά περάσματα, ένα καλώδιο μπορεί να καταστεί ευάλωτο από άγκυρες, drones, δύτες, μικρά υποβρύχια ή απλώς από την αδυναμία των συνεργείων να φτάσουν και να εργαστούν με ασφάλεια.

Η επισκευή ενός υποθαλάσσιου καλωδίου δεν είναι γρήγορη υπόθεση. Απαιτεί ειδικά πλοία, άδεια, ασφαλές περιβάλλον και χρόνο. Σε περίοδο πολέμου ή έστω ασταθούς εκεχειρίας, όλα αυτά γίνονται δυσκολότερα. Το πρόβλημα δεν είναι μόνο η κοπή ενός καλωδίου. Είναι η αβεβαιότητα για το πότε μπορεί να αποκατασταθεί.

Το Ιράν θέλει «ψηφιακά διόδια»

Η ιρανική επιχειρηματολογία επιχειρεί να ντύσει αυτή τη στρατηγική με νομικό μανδύα. Η Τεχεράνη και φιλοϊρανικά μέσα επικαλούνται το Δίκαιο της Θάλασσας και ειδικά τις διατάξεις που αφορούν τα υποθαλάσσια καλώδια. Το άρθρο 79 της UNCLOS αναγνωρίζει δικαιώματα για την τοποθέτηση υποθαλάσσιων καλωδίων στην υφαλοκρηπίδα, αλλά ταυτόχρονα αφήνει στα παράκτια κράτη δυνατότητες ρύθμισης για καλώδια που εισέρχονται στο έδαφος ή τη χωρική τους θάλασσα.

Εδώ όμως βρίσκεται και η γκρίζα ζώνη. Το Ιράν έχει υπογράψει αλλά δεν έχει επικυρώσει την UNCLOS και συστηματικά προβάλλει τη δική του, πιο περιοριστική ερμηνεία για το καθεστώς διέλευσης από το Ορμούζ. Αυτό έχει ήδη φανεί και στη συζήτηση περί διοδίων στα πλοία. Η Ουάσιγκτον και άλλες δυτικές κυβερνήσεις θεωρούν ότι η επιβολή τέτοιων περιορισμών αντιβαίνει στην αρχή της ελεύθερης ναυσιπλοΐας σε διεθνή στενά, ενώ η Τεχεράνη επικαλείται κυριαρχικά δικαιώματα και λόγους ασφαλείας.

Η σύγκριση με τη Διώρυγα του Σουέζ, την οποία προβάλλουν ιρανικά μέσα, είναι πολιτικά χρήσιμη αλλά νομικά προβληματική. Το Σουέζ είναι τεχνητή διώρυγα που διασχίζει αιγυπτιακό έδαφος. Το Ορμούζ είναι φυσικό στενό, με διαφορετικό νομικό καθεστώς και πολύ πιο περίπλοκη διεθνή λειτουργία.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η Τεχεράνη δεν μπορεί να δημιουργήσει πρόβλημα. Σημαίνει ότι το πιθανότερο σενάριο δεν είναι μια καθαρή, διεθνώς αναγνωρισμένη επιβολή «ψηφιακών διοδίων». Είναι ένα υβριδικό καθεστώς πίεσης: απειλές, αβεβαιότητα, διεκδικήσεις αδειοδότησης, καθυστερήσεις σε επισκευές, έλεγχος πρόσβασης και διαρκής υπενθύμιση ότι το Ιράν μπορεί να κάνει ακριβότερη τη λειτουργία του Κόλπου.

Η νέα γεωγραφία του εκβιασμού

Η απειλή στα καλώδια δεν μπορεί να αποκοπεί από το ευρύτερο πολεμικό πλαίσιο. Με τον πόλεμο σε παύση αλλά όχι σε λήξη, και με την επιστροφή του Ντόναλντ Τραμπ από την Κίνα να ανοίγει νέο κύκλο αποφάσεων στην Ουάσιγκτον, η Τεχεράνη προσπαθεί να δείξει ότι διαθέτει περισσότερα χαρτιά από τους πυραύλους, τα drones και τους πληρεξουσίους της.

Το πρώτο χαρτί ήταν το πετρέλαιο. Το δεύτερο είναι η ναυσιπλοΐα. Το τρίτο είναι η ψηφιακή συνδεσιμότητα. Και τα τρία συγκλίνουν στο ίδιο γεωγραφικό σημείο: το Ορμούζ.

Αυτό αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο πρέπει να διαβάζεται η ιρανική στρατηγική. Δεν πρόκειται μόνο για απειλή αντιποίνων. Πρόκειται για προσπάθεια μετατροπής της γεωγραφίας σε μόνιμο μηχανισμό εσόδων, αποτροπής και διαπραγματευτικής ισχύος. Η Τεχεράνη θέλει να πείσει ότι κάθε νέα επίθεση εναντίον της δεν θα έχει μόνο στρατιωτικό κόστος. Θα έχει κόστος στην ενέργεια, στη ναυτιλία, στα δεδομένα, στις αγορές, στις τράπεζες και στην καθημερινή λειτουργία της παγκοσμιοποίησης.

Η υπερβολή είναι μέρος της μεθόδου. Ορισμένοι ειδικοί επισημαίνουν ότι τα καλώδια που περνούν από το Ορμούζ αντιστοιχούν σε μικρό ποσοστό της συνολικής παγκόσμιας διεθνούς χωρητικότητας, ενώ υπάρχουν εναλλακτικές δρομολογήσεις. Η ίδια η TeleGeography έχει σημειώσει ότι τα καλώδια του Ορμούζ αντιπροσωπεύουν λιγότερο από 1% της παγκόσμιας διεθνούς χωρητικότητας το 2025.

Αλλά αυτό δεν ακυρώνει τον κίνδυνο. Η παγκοσμιοποίηση δεν καταρρέει πάντα από το απόλυτο μέγεθος ενός πλήγματος. Συχνά αποσταθεροποιείται από το σημείο όπου αυτό πλήττει. Και το Ορμούζ είναι τέτοιο σημείο. Ένας στενός διάδρομος όπου συνυπάρχουν πετρέλαιο, αέριο, καλώδια, στρατιωτικές βάσεις, ασφάλεια του Κόλπου, Ινδία, Κίνα, Ευρώπη και Ηνωμένες Πολιτείες.

Το Ιράν το γνωρίζει. Γι’ αυτό και στρέφει τώρα το βλέμμα του κάτω από τη θάλασσα. Εκεί όπου δεν φαίνονται τα πλοία, δεν καταγράφονται εύκολα οι κινήσεις και η απειλή μπορεί να είναι πιο φθηνή, πιο δύσκολα αποδείξιμη και ενδεχομένως πιο αποσταθεροποιητική. Το μήνυμα της Τεχεράνης δεν είναι ότι θα κόψει το ίντερνετ του κόσμου. Είναι ότι μπορεί να προσθέσει ακόμα ένα στρώμα κόστους σε κάθε απόφαση της Ουάσιγκτον, του Ριάντ, του Αμπού Ντάμπι ή του Τελ Αβίβ.

Και αυτό είναι το πραγματικό διακύβευμα της επόμενης φάσης. Ο πόλεμος με το Ιράν μπορεί να βρίσκεται σε παύση. Όμως το Ιράν επιχειρεί ήδη να διαμορφώσει τους όρους της επανέναρξής του - όχι μόνο με πυραύλους, αλλά με περάσματα, καλώδια και διόδια πάνω στις αρτηρίες της παγκόσμιας οικονομίας.