Άννα Παναγιωταρέα

Η μοναδικότητά της συνίσταται στο ότι παρουσιάζει το πανόραμα της Γλυπτικής Τέχνης ανά τους αιώνες. Τον Νοέμβριο, ο διευθυντής των αρχαίων ελληνικών συλλογών Βίντσεντς Μπρίνκμαν1 παρουσιάζει την έκθεση «Αθηνά, η σκηνή είναι δική σου: Το παζλ του Παρθενώνα».

Δηλώνεται ως «πλήρης ανακατασκευή του ανατολικού αετώματος που απεικόνιζε τη γέννηση της θεάς Αθηνάς από το κεφάλι του Δία». Πρόκειται για ένα κοσμολογικό γεγονός, αναγόμενο στη μυθολογία και διασωζόμενο σε αρχαίες πηγές. Ο ναός, αφιερωμένος στην Αθηνά, προστάτιδα της πόλης, ήταν το σύμβολο της Δημοκρατίας, ασκώντας πολιτική και πολιτιστική επιρροή. Απόδειξη δύναμης, ευμάρειας και ευημερίας της πόλης-κράτους των Αθηνών.

Ο κ. Μπρίνκμαν δήλωσε ότι «η έρευνα απέδωσε θεαματικά αποτελέσματα, ανοίγοντας νέα οπτική για το σπουδαιότερο γλυπτικό σύνολο της αρχαιότητας». Στο πλαίσιο αυτό, υπέβαλε αίτημα δανεισμού εννέα γλυπτών από το Μουσείο της Ακρόπολης και κάποια ακόμη από το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο και το Αρχαιολογικό Μουσείο του Πειραιά. Ο δανεισμός εκθεμάτων είναι συνήθης μουσειακή πρακτική, στην οποία ανταποκρίνονται τα αρχαιολογικά μουσεία της χώρας μας. Ως εδώ καλά. Μετά αρχίζουν τα περίεργα.

Η διεύθυνση του Μουσείου Ακρόπολης ζητούσε επιμόνως να πληροφορηθεί ποια άλλα ιδρύματα δάνειζαν γλυπτά για να συνεκτεθούν με τα Παρθενώνεια. Απάντηση δεν πήρε. Αναγκάστηκε η Διεύθυνση Μουσείων του υπουργείου Πολιτισμού να υποβάλει το αίτημα. Εδέησε ο κ. Μπρίνκμαν να απαντήσει ότι «είχαν ζητηθεί τρία γλυπτά της συλλογής των Ελγινείων, από το Βρετανικό Μουσείο». Γνώριζε ότι ο Ελγιν ξερίζωσε μετόπες, τμήματα της ζωφόρου, ανάγλυφα και γλυπτά από τον Παρθενώνα, αλλά αγνοούσε ότι το Δίκαιο και η Ηθική των Μουσείων επιβάλλει να μη συνεκτίθενται έργα, ανήκοντα σε πιστοποιημένες και «καθαρές» συλλογές, με αποκτηθέντα από κλοπή, βανδαλισμό ή αρχαιοκαπηλία; Δύσκολο.

Κάποιος καχύποπτος θα σκεφτόταν ότι η συνέκθεση αποτελούσε πολύτιμη εκδούλευση της Συλλογής Γλυπτών Liebieghaus προς το Βρετανικό Μουσείο... Να γίνω σαφής: Η συνέκθεση θα «ξέπλενε» και θα νομιμοποιούσε την κατοχή των Γλυπτών του Παρθενώνα, που βρίσκονται σε ομηρία, στο Βρετανικό Μουσείο, από το 1816, σηματοδοτώντας την πιο χυδαία αρχαιοκαπηλική συναλλαγή στην ιστορία της Αρχαιολογίας. Ο Ελγιν δεν ακρωτηρίασε τον Παρθενώνα, ως αθεράπευτα φιλότεχνος, λάτρης της αρχαίας ελληνικής γλυπτικής, ενδίδων στο πάθος του συλλέκτη. Δεν συνέλεξε θραύσματα διάσπαρτα από την καταστροφή του 1687.2 Ηταν γνώστης της οικονομικής αξίας τους, αλλά και της παρανομίας που διέπραττε. Οι Λουζιέρι και Χαντ πριόνισαν βιαστικά δόμους 65 εκατοστών, μετατρέποντάς τους σε «ανάγλυφες πλάκες», 14-23 εκατοστών, φοβούμενοι μην αποκαλυφθεί η ανυπαρξία «φιρμανιού» της Υψηλής Πύλης.

Η βίαιη απόσπαση και η μεταφορά των Γλυπτών, σαν πραμάτεια, εξόφλησε τα χρέη του Ελγιν προς το Βρετανικό Δημόσιο, προς αποφυγή ατιμωτικής φυλάκισης. Το Βρετανικό Μουσείο, γνωρίζοντας την προέλευση και τον τρόπο απόκτησής τους, αγόρασε, ως κλεπταποδόχος, τα Παρθενώνεια, αντί 35.000 λιρών. Μήπως από τις συλλογές του απουσίαζε η αρχαία ελληνική τέχνη; Είχε, ήδη, τεράστια συλλογή. Σήμερα, πολλά βρίσκονται παραμελημένα και κακοεκτεθειμένα. Κορυφαία απόδειξη, τα γλυπτά από τον Ναό του Απόλλωνα της Φιγαλείας...

Τα Γλυπτά του Παρθενώνα, απαύγασμα της ανθρώπινης δημιουργίας, είναι το πετράδι στο στέμμα του. Εξετέθησαν, το 1939, στη σκοτεινή, ακατάλληλη και ανέμπνευστη Duveen Gallery. Δεν έφτανε που ο Ελγιν «κατακρεούργησε» τους δόμους. Τα Γλυπτά δέχθηκαν νέο βανδαλισμό στο Βρετανικό Μουσείο, από απαίδευτους συντηρητές, που αγνοούσαν τις ιδιαιτερότητες του μαρμάρου, την τέχνη και την τεχνική των αρχαίων δημιουργημάτων. Πιστεύοντας ότι το πεντελικό μάρμαρο είναι κατάλευκο, τα «έπλυναν» με χημικά οξέα, κι επειδή δεν απέδωσε η «μπουγάδα», τα έξυσαν με συρματόβουρτσες! Ο «καλλωπισμός» άφησε στην επιδερμίδα των προσώπων, στα γυμνά μέλη, βαθουλώματα, λες και υπέφεραν από ανεμοβλογιά, μηδέποτε αποθεραπευθείσα.

Η πραγματικότητα είναι μία: ο επαναπατρισμός των Γλυπτών είναι θέμα πολιτικό. Προς τούτοις, θυμίζω, ότι ο νυν Βρετανός πρωθυπουργός απαίτησε, δημόσια, από τον προηγούμενο: «Στείλτε τα πίσω, χωρίς όρους». Σήμερα, ως πρωθυπουργός... μας παραπέμπει στο Βρετανικό Μουσείο. Αλλά ΠΟΙΟΣ διορίζει τους Trustees του Μουσείου; Ποιος καλύπτει τον προϋπολογισμό του Βρετανικού Μουσείου; Η κυβέρνηση!

Επομένως, μία είναι η αλήθεια: με κυβερνητική κάλυψη, το Βρετανικό Μουσείο αντιμετωπίζει τα Γλυπτά ως κράχτη προσέλκυσης τουριστών από όλο τον κόσμο. Ενοικιάζει την Duveen Gallery με τα Γλυπτά ως σκηνικό και οι προσκεκλημένοι τα αντιμετωπίζουν ως είδος βοηθητικού «επίπλου» ακουμπώντας τα κρυστάλλινα ποτήρια τους. Δεν είναι άηθες ότι το Βρετανικό Μουσείο3 δάνεισε, με υψηλό τίμημα, το ακέφαλο άγαλμα του ποταμού Ιλισού στο Ερμιτάζ; Τα Γλυπτά του Παρθενώνα για το Βρετανικό Μουσείο είναι η κότα που γεννά χρυσά αυγά.

Το αίτημα δανεισμού της Συλλογής Liebieghaus προς τα τρία ελληνικά αρχαιολογικά μουσεία απορρίφθηκε από το Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο του υπουργείου Πολιτισμού. Η αρνητική γνωμοδότησή του, εξαιτίας της συνέκθεσης με τα κλεμμένα Γλυπτά, υπήρξε ομόφωνη, ομόθυμη και απολύτως δικαιολογημένη, προκαλώντας την μήνιν της ηγεσίας του Βρετανικού Μουσείου και την έκφραση «λύπης» της Συλλογής Liebieghaus.

Η ηγεσία του Βρετανικού Μουσείου δήλωσε «ότι θα συνεχίσει να δανείζει τα γλυπτά του Φειδία σε άλλα μουσεία» - δηλαδή ο κλέφτης θα διαχειρίζεται τα κλοπιμαία ως ιδιόκτητα! Οποία αυταρέσκεια! Αν δεν είναι ύβρις, όπως την εννοούσαν οι Αθηναίοι του 5ου αι. π.Χ., αποδεικνύει ότι η Ηθική και το Δίκαιο δεν διέπουν τη μουσειακή πολιτική της ηγεσίας του. Σχεδόν δύο αιώνες η Ελλάδα απαιτεί τον επαναπατρισμό των Γλυπτών του Παρθενώνα. Πού χάθηκε η βρετανική παράδοση της εντιμότητας, του πολιτισμού, της ηθικής;

Τα Γλυπτά του Παρθενώνα δεν είναι απόθεμα της βρετανικής πολιτιστικής κληρονομιάς. Αποτελούν διαχρονικό έγκλημα αρχαιοκαπηλίας. Πόσο καιρό ακόμη η Μεγάλη Βρετανία θα συμπεριφέρεται... ως μικρή;

1 Ο Βίντσεντς Μπρίνκμαν έχει τέτοια άγνοια της αρχαιοελληνικής γλυπτικής ώστε βάφει γύψινα αντίγραφα με σύγχρονα πλαστικά χρώματα. Στο δε Δωδεκάθεο που παρουσιάζει στην έκθεσή του, ο Δίας κρατάει κοντάρι με αετό σε ύφος Βίκινγκ και ο Ηφαιστος, ο οποίος «ανοίγει το κεφάλι του Δία για να βγει η Αθηνά», βρίσκεται στη δωδέκατη θέση από τον Δία! Η έκθεση που θα παρουσιάσει χαρακτηρίζεται από τους ποιο έμπειρους για τα Παρθενώνεια αρχαιολόγους ως... Disney.
2 Το 1687 ο Βενετός Μοροζίνι, αδιαφορώντας για το ότι οι Οθωμανοί είχαν μετατρέψει τον Παρθενώνα σε πυριτιδαποθήκη, βομβάρδισε τον ναό από τον λόφο Φιλοπάππου. Η καταστροφή ήταν τεράστια.
3 Στις 6 Δεκεμβρίου 2014, το ακέφαλο άγαλμα του Ιλισού εκτέθηκε, αντί υψηλού τιμήματος, στο Ερμιτάζ, για τον εορτασμό των 250 χρόνων της λειτουργίας του.