Συμφωνία ΗΠΑ - Ιράν: Από την «άνευ όρων παράδοση» του Τραμπ, στις υπογραφές που προσφέρουν κέρδη στην Τεχεράνη

Ήταν οι πρώτες ώρες του πολέμου που κήρυξαν ΗΠΑ και Ισραήλ κατά του Ιράν, πριν από περισσότερους από τέσσερις μήνες, όταν ο πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών, Ντόναλντ Τραμπ, έλεγε με έμφαση, στις πρώτες του τοποθετήσεις, ότι οι συγκρούσεις θα τελείωναν μόνο με «άνευ όρων παράδοση» της Τεχεράνης. Ωστόσο, το μνημόνιο κατανόησης που δημοσιοποιήθηκε αυτή την εβδομάδα και υπεγράφη το βράδυ της Τετάρτης από τις δύο αντιμαχόμενες πλευρές (το Ισραήλ απουσιάζει απ' όλη τη διαδικασία) παρουσιάζει μια εντελώς διαφορετική εικόνα. Αντί για μια ταπεινωμένη Τεχεράνη, οι όροι του κειμένου σκιαγραφούν μια χώρα που βγήκε από τη σύγκρουση όχι μόνο αλώβητη πολιτικά (τουλάχιστον μέχρι τώρα), αλλά και με σημαντικά οικονομικά και διπλωματικά οφέλη.

Η πρώτη και πιο εμφανής συνέπεια της συμφωνίας είναι η αποκατάσταση της δυνατότητας του Ιράν (μετά το ξεμπλοκάρισμα των λιμανιών του) να επανεκκινήσει τις εξαγωγές πετρελαίου και να εισπράξει δισεκατομμύρια δολάρια σε έσοδα, προσφέροντας σημαντική οικονομική ανάσα σε ένα καθεστώς που βρισκόταν υπό έντονη πίεση.

Ταυτόχρονα, οι δύο πλευρές προετοιμάζονται για μια νέα και πολύ πιο σύνθετη διαπραγμάτευση: τη συμφωνία που, σύμφωνα με τον Τραμπ, θα περιορίσει το ιρανικό πυρηνικό πρόγραμμα και θα αποκλείσει κάθε δυνατότητα ανάπτυξης όπλου για τα επόμενα 15 έως 20 χρόνια.

Για έναν πρόεδρο που συχνά παρουσιάζει τη διαπραγματευτική πίεση («σε όλη μου τη ζωή έχω μάθει να κάνω deals» λέει συχνά - πυκνά με στόμφο) ως το σημαντικότερο πολιτικό του όπλο, η επιλογή να παραχωρήσει άμεσα οικονομικά οφέλη στην Τεχεράνη προκαλεί ερωτήματα ακόμη και σε πολιτικούς συμμάχους του.

Παράλληλα, η διατύπωση του μνημονίου αφήνει ανοιχτό το ενδεχόμενο το Ιράν να διεκδικήσει μακροπρόθεσμα έναν μόνιμο ρόλο ελέγχου ή κυριαρχίας στα Στενά του Ορμούζ. Μια τέτοια εξέλιξη έρχεται σε αντίθεση με όσα δήλωνε πριν από λίγες εβδομάδες ο Αμερικανός υπουργός Εξωτερικών, Μάρκο Ρούμπιο, ο οποίος είχε χαρακτηρίσει απαράδεκτη οποιαδήποτε αλλαγή στο καθεστώς ελεύθερης ναυσιπλοΐας που ίσχυε πριν από τον πόλεμο. Στο ίδιο μήκος κύματος κινήθηκε τις προηγούμενες ημέρες, σε διαδοχικές του τοποθετήσεις και ο Αμερικανός αντιπρόεδρος Τζέι Ντι Βανς.

Παγωμένα κεφάλαια και ομοιότητες με την πολιτική Ομπάμα

Το μνημόνιο προβλέπει, επίσης, διαδικασία που θα μπορούσε να οδηγήσει στην αποδέσμευση ιρανικών περιουσιακών στοιχείων δισεκατομμυρίων δολαρίων, τα οποία παραμένουν παγωμένα σε διάφορες χώρες, εδώ και χρόνια.

Ο Τραμπ επιμένει ότι τα κεφάλαια αυτά θα αποδεσμευθούν μόνο εφόσον το Ιράν επιδείξει «καλή συμπεριφορά». Ωστόσο, επικριτές της συμφωνίας επισημαίνουν ότι η κίνηση θυμίζει έντονα τις παραχωρήσεις που είχε κάνει η κυβέρνηση του Μπάρακ Ομπάμα το 2015, τις οποίες ο ίδιος ο Τραμπ κατραδικάζει επί χρόνια.

Ο Αμερικανός πρόεδρος υπενθυμίζει συχνά ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες πέτυχαν σημαντικά στρατιωτικά αποτελέσματα. Κατά τη διάρκεια του πολέμου καταστράφηκε μεγάλο μέρος του ιρανικού ναυτικού, εξουδετερώθηκαν αεροπορικές δυνατότητες, επλήγη η αμυντική βιομηχανία της χώρας και καταστράφηκαν εκτοξευτές πυραύλων.

Ωστόσο, οι στόχοι που είχε θέσει ο ίδιος στην αρχή της εκστρατείας ήταν πολύ ευρύτεροι: η πλήρης εξάλειψη του πυρηνικού και πυραυλικού προγράμματος (κάτι που ζητούσε επίμονα το Ισραήλ), η ανατροπή του καθεστώτος (επίσης βασική επιδίωξη της κυβέρνησης Νετανιάχου) και, σε ορισμένες δηλώσεις του, ακόμη και ο αμερικανικός έλεγχος της ιρανικής πετρελαϊκής βιομηχανίας.

Οι πολιτικές αντιδράσεις στο εσωτερικό και στο Ισραήλ

Η συμφωνία ήδη προκαλεί αντιδράσεις τόσο στο εσωτερικό των Ηνωμένων Πολιτειών όσο και στο Ισραήλ.

Στο Ρεπουμπλικανικό Κόμμα, αρκετοί βουλευτές και γερουσιαστές εκφράζουν επιφυλάξεις, ενώ το Ισραήλ εμφανίζεται δυσαρεστημένο επειδή έμεινε εκτός των τελικών διαπραγματεύσεων και φοβάται ότι η νέα πραγματικότητα περιορίζει τη δυνατότητά του να συνεχίσει στρατιωτικές επιχειρήσεις κατά της Χεζμπολάχ.

Ο στενός σύμμαχος Μπενιαμίν Νετανιάχου, ο οποίος σύμφωνα με την Ουάσινγκτον ενημερώθηκε πριν τις υπογραφές για τους όρους της συμφωνίας, δεν έχει τοποθετηθεί ακόμα δημόσια, ωστόσο ο τρόπος που θα αντιδράσει - διπλωματικά και στο πεδίο, καθώς δεν δείχνει διατεθειμένος να υποχωρήσει από τον Λίβανο - γεννά ανησυχίες.

Παράλληλα, ιστορικοί και αναλυτές αναμένεται να εξετάζουν για χρόνια τα διδάγματα μιας σύγκρουσης που κόστισε δεκάδες δισεκατομμύρια δολάρια στις Ηνωμένες Πολιτείες και είχε ως αποτέλεσμα τον θάνατο 13 Αμερικανών και περισσότερων από 3.000 Ιρανών, σύμφωνα με τις μέχρι σήμερα εκτιμήσεις.

Ο φόβος της οικονομικής κρίσης

Ίσως η πιο αποκαλυπτική εξήγηση για την ταχύτητα με την οποία ο Τραμπ επιδίωξε τον τερματισμό του πολέμου να προήλθε από τον ίδιο.

Μιλώντας σε δημοσιογράφους στην πόλη Εβιάν-λε-Μπεν της Γαλλίας, στο περιθώριο της συνόδου της G7, παραδέχθηκε ότι δεν ήθελε να συνδεθεί πολιτικά με τον πρώην πρόεδρο των ΗΠΑ, Χέρμπερτ Χούβερ, ο οποίος ταυτίστηκε με τη χρηματιστηριακή κατάρρευση και τη Μεγάλη Ύφεση της δεκαετίας του 1930.

«Ήταν πάντα ο πρόεδρος που δεν ήθελα να γίνω», είπε ο Τραμπ. «Δεν ήθελα να δω οικονομική καταστροφή».

Αργότερα αναγνώρισε ότι η συνέχιση του πολέμου θα μπορούσε να οδηγήσει σε σοβαρές ελλείψεις πετρελαίου και νέα αναταραχή στις διεθνείς αγορές.

Ακριβώς αυτό, σύμφωνα με αναλυτές, ήταν το βασικό όπλο της Τεχεράνης από την πρώτη ημέρα του πολέμου. Το Ιράν επένδυσε στη διακοπή των ενεργειακών ροών, στο κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ και στις επιθέσεις κατά κρίσιμων υποδομών στον Κόλπο, προκαλώντας φόβους για παγκόσμια ενεργειακή κρίση.

Η επόμενη φάση: Τακτική των καθυστερήσεων από την Τεχεράνη

Η ιστορία των πυρηνικών διαπραγματεύσεων δείχνει ότι η Τεχεράνη έχει αποκτήσει σημαντική εμπειρία στην τακτική των καθυστερήσεων.

Πρώην Αμερικανοί διαπραγματευτές επισημαίνουν ότι λίγοι γνωρίζουν καλύτερα αυτή τη διαδικασία από τον υπουργό Εξωτερικών του Ιράν, Αμπάς Αραγτσί, ο οποίος συμμετείχε και στις προηγούμενες συνομιλίες για το πυρηνικό πρόγραμμα.

Οι Ιρανοί διαπραγματευτές συχνά αμφισβητούσαν διατυπώσεις, ζητούσαν αλλαγές σε κάθε παράγραφο ή επαναπροσδιόριζαν όρους όπως η «πυρηνική έρευνα», επιτρέποντας τη συνέχιση δραστηριοτήτων εμπλουτισμού ουρανίου.

Ο ίδιος ο Τραμπ αναγνώρισε ήδη ότι οι διαπραγματεύσεις ενδέχεται να διαρκέσουν περισσότερο από τις 60 ημέρες που προβλέπει το μνημόνιο.

Οι συνέπειες στο καθεστώς και το δυσεπίλυτο πυρηνικό ζήτημα

Είναι ακόμη πολύ νωρίς για να κριθεί αν ο Τραμπ θα μπορέσει τελικά να διεκδικήσει περισσότερα επιτεύγματα από αυτή τη συμφωνία. Εάν, στο επόμενο στάδιο των διαπραγματεύσεων, καταφέρει να πείσει τους Ιρανούς να μεταφέρουν εκτός χώρας τα αποθέματα πυρηνικού καυσίμου τους — όπως είχε πετύχει ο πρόεδρος Ομπάμα το 2015 — και να σταματήσουν κάθε δραστηριότητα εμπλουτισμού ουρανίου για σχεδόν δύο δεκαετίες, κάτι που η κυβέρνηση Ομπάμα δεν κατάφερε να εξασφαλίσει, τότε ίσως μπορέσει να μιλήσει για μια μακροπρόθεσμη νίκη.

Αν, επίσης, ο πόλεμος αποδειχθεί ότι αποσταθεροποίησε την ιρανική ηγεσία και πυροδότησε διαδηλώσεις και εξέγερση, όπως ζητούσε ο Τραμπ στην αρχή της σύγκρουσης, τότε θα μπορούσε να διεκδικήσει τα εύσημα.

Προς το παρόν, ωστόσο, φαίνεται να συμβαίνει το αντίθετο. Αντί να αποδυναμώσει το καθεστώς, ο Τραμπ μοιάζει να έχει ενισχύσει τη νέα ηγεσία του Ιράν, η οποία φέρεται να καθοδηγείται από τον νέο ανώτατο ηγέτη, τον τραυματισμένο και εκτός δημόσιας θέας Μοτζτάμπα Χαμενεΐ, γιο του Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, ο οποίος σκοτώθηκε στο πρώτο πλήγμα του πολέμου.

Οι Φρουροί της Ισλαμικής Επανάστασης, που επιβλέπουν εδώ και χρόνια το πυρηνικό πρόγραμμα της χώρας, φαίνεται να διατηρούν τον πλήρη έλεγχο. Παρ’ όλα αυτά, ανώτερος αξιωματούχος της αμερικανικής κυβέρνησης υποστήριξε πριν από λίγες ημέρες ότι, επιτυγχάνοντας την ειρήνη, ο Τραμπ αναγκάζει πλέον το επίλεκτο αυτό στρατιωτικό σώμα να αντιμετωπίσει τις δυσκολίες της διακυβέρνησης.

Πρώην υψηλόβαθμα στελέχη της κυβέρνησης Ομπάμα, έχοντας δεχθεί επί χρόνια την κριτική του Τραμπ για τα κενά και τις αδυναμίες της πυρηνικής συμφωνίας του 2015, θεώρησαν ότι ήρθε η στιγμή να απαντήσουν.

«Το μοναδικό “επίτευγμα” της εκεχειρίας είναι πιθανότατα η επαναλειτουργία των Στενών του Ορμούζ — τα οποία ήταν ανοιχτά πριν ξεκινήσει ο πόλεμος», έγραψε την Τετάρτη ο πρώην υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ, Άντονι Μπλίνκεν. «Και μάλιστα φαίνεται ότι θα πληρώσουμε το Ιράν για να το κάνει αυτό, μέσω εξαιρέσεων που θα επιτρέπουν τις εξαγωγές ιρανικού αργού πετρελαίου. Το Ιράν απέδειξε πλέον ότι μπορεί να σταματήσει ή να επιβραδύνει τη διέλευση πετρελαίου, φυσικού αερίου, λιπασμάτων και άλλων κρίσιμων προϊόντων από τα οποία εξαρτάται μεγάλο μέρος του πλανήτη».

Ο Μπλίνκεν, ένας από τους βασικούς αρχιτέκτονες της συμφωνίας του 2015, κατέληξε στο εξής συμπέρασμα: «Στο μέλλον είναι σχεδόν βέβαιο ότι θα βρει τρόπους να εισπράττει “τέλη” για την ασφαλή διέλευση, γεγονός που θα συμβάλει στην περαιτέρω εδραίωση του καθεστώτος».

Παρότι ορισμένοι Ρεπουμπλικανοί εξέφρασαν συγκρατημένη αισιοδοξία ότι η στρατηγική του Τραμπ, η οποία βασίζεται στην ειρήνη μέσω διαπραγματεύσεων, μπορεί τελικά να αποδώσει, αρκετοί σκληροπυρηνικοί απέναντι στο Ιράν, καθώς και υποστηρικτές του δόγματος «America First», δεν ήταν διατεθειμένοι να επαναλάβουν τα επιχειρήματα υπέρ της συμφωνίας που προωθούσε η κυβέρνηση.

Ανάμεσα στους πιο επικριτικούς ήταν πολιτικοί που βρίσκονται κοντά στη συνταξιοδότηση και δεν έχουν πλέον πολλά να χάσουν πολιτικά.

«Ο Ρόναλντ Ρίγκαν στριφογυρίζει στον τάφο του», έγραψε στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ο Ρεπουμπλικανός γερουσιαστής της Λουιζιάνα, Μπιλ Κάσιντι, ο οποίος έχασε πρόσφατα την εσωκομματική αναμέτρηση αφότου ο Τραμπ στήριξε τον αντίπαλό του. Ο Κάσιντι υποστήριξε ότι οι πυρηνικές φιλοδοξίες του Ιράν «δεν περιορίστηκαν» και ότι ο πόλεμος δίδαξε στους Ιρανούς πως διαθέτουν πολύ μεγαλύτερη επιρροή στα Στενά του Ορμούζ και στην παγκόσμια οικονομία απ’ ό,τι πίστευαν μέχρι σήμερα. Μάλιστα, χαρακτήρισε τη σύγκρουση «το μεγαλύτερο λάθος της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής εδώ και δεκαετίες».

Ωστόσο, ο μεγαλύτερος κίνδυνος ίσως είναι διαφορετικός. Όταν η ιρανική ηγεσία αρχίσει να απομακρύνει τα συντρίμμια που άφησαν πίσω τους οι 40 ημέρες βομβαρδισμών και να σχεδιάζει πώς θα αξιοποιήσει τα δισεκατομμύρια δολάρια από τις πετρελαϊκές εξαγωγές που αναμένεται να επανεκκινήσουν, είναι πιθανό να αναρωτηθεί αν η πυρηνική στρατηγική που ακολούθησε μέχρι σήμερα ήταν η σωστή.

Για περισσότερα από 20 χρόνια, το Ιράν έφτανε πολύ κοντά στην κατασκευή πυρηνικού όπλου χωρίς ποτέ να περάσει την τελική γραμμή. Η λογική του ήταν ότι μια «ικανότητα να μένει στο κατώφλι» αρκούσε για να αποτρέπει στρατιωτική επίθεση από τις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ. Αυτό του επέτρεψε να παραμείνει στη Συνθήκη Μη Διάδοσης Πυρηνικών Όπλων και να υποστηρίζει ότι οι προθέσεις του ήταν αποκλειστικά ειρηνικές, έχοντας παράλληλα την ασφάλεια ότι θα μπορούσε μέσα σε λίγους μήνες να αποκτήσει πυρηνικό όπλο αν το αποφάσιζε.

Το αποτέλεσμα ήταν να βομβαρδιστεί τον Ιούνιο του 2025, στον 12ημερο πόλεμο, και να δεχθεί νέα επίθεση τον Φεβρουάριο του 2026.

Το μοντέλο της Βόρειας Κορέας

Η Βόρεια Κορέα ακολούθησε διαφορετική πορεία. Προχώρησε γρήγορα στην ανάπτυξη πυρηνικών όπλων, πραγματοποίησε την πρώτη επιτυχημένη πυρηνική δοκιμή το 2006 και σήμερα διαθέτει, σύμφωνα με τις αμερικανικές υπηρεσίες πληροφοριών, οπλοστάσιο τουλάχιστον 60 πυρηνικών κεφαλών.

Δεν περνά απαρατήρητο στους ειδικούς των πυρηνικών θεμάτων ότι σήμερα ο Τραμπ δεν απειλεί τη Βόρεια Κορέα. Όταν μίλησε στους New York Times την Κυριακή, ερωτήθηκε αν το Ιράν θα μπορούσε πλέον να ακολουθήσει το βορειοκορεατικό μοντέλο.

Αναφερόμενος στον Κιμ Γιονγκ Ουν, τον οποίο κατά την πρώτη θητεία του είχε απειλήσει με ολοκληρωτική καταστροφή προτού συναντηθεί μαζί του τρεις φορές σε μια αποτυχημένη προσπάθεια αφοπλισμού, ο Τραμπ απάντησε: «Διαθέτει σοβαρά πυρηνικά όπλα». Και πρόσθεσε: «Αυτό δεν θα έπρεπε ποτέ να είχε επιτραπεί».

Στη συνέχεια αναρωτήθηκε αν η Βόρεια Κορέα απέκτησε πυρηνικά επί προεδρίας Κλίντον ή Ομπάμα — αν και η πρώτη δοκιμή πραγματοποιήθηκε επί προεδρίας Τζορτζ Μπους.

Ο Τραμπ απέφυγε να απαντήσει ευθέως στο ερώτημα αν η απόφασή του να επιτεθεί στο Ιράν θα μπορούσε τελικά να ωθήσει την Τεχεράνη να ακολουθήσει τον δρόμο της Βόρειας Κορέας.

Αντίθετα, επέμεινε ότι η συμφωνία του θα εμποδίσει το Ιράν να αποκτήσει πυρηνικά όπλα και υποστήριξε ότι ο πρωθυπουργός του Ισραήλ, Μπενιαμίν Νετανιάχου, θα έπρεπε να τον ευχαριστεί επειδή απέτρεψε μια πυρηνική απειλή κατά του Ισραήλ.

«Ό,τι κι αν χρειαστεί», δήλωσε. «Σαράντα επτά χρόνια», είπε αναφερόμενος στην Ιρανική Επανάσταση του 1979, «κανείς δεν κατάφερε να το κάνει. Και εμείς το κάναμε. Το κάναμε με τον σωστό τρόπο».

Η Ιστορία μπορεί τελικά να τον δικαιώσει. Ωστόσο, είναι πολύ νωρίς για να εξαχθεί ένα τέτοιο συμπέρασμα. Ίσως ακόμη και ο ίδιος να το γνωρίζει αυτό. Οι δηλώσεις του το πρωί της Τετάρτης άφησαν να εννοηθεί ότι διατηρεί εναλλακτικό σχέδιο σε περίπτωση αποτυχίας της συμφωνίας. Αν η συμφωνία δεν εφαρμοστεί, προειδοποίησε, οι Ηνωμένες Πολιτείες θα «επιστρέψουν στους βομβαρδισμούς».