Επιστροφή στα ερημωμένα χωριά: Το κίνημα της Φουρνάς πάει Βοιωτία, Ιωάννινα και Ορεστιάδα

Υπάρχουν χωριά στην Ελλάδα όπου το μεγαλύτερο στοίχημα δεν είναι να χτιστεί κάτι καινούριο, αλλά να κρατηθεί ζωντανό αυτό που ήδη υπάρχει. Ενα σχολείο, ένα καφενείο, μια μικρή επιχείρηση. Και πάνω απ’ όλα, η πρόσβαση στην ιατρική περίθαλψη. Ολα εκείνα που μοιάζουν αυτονόητα, αλλά στην ελληνική ύπαιθρο μπορούν να κρίνουν αν ένας τόπος θα παραμείνει ζωντανός. Αν θα υπάρχουν παιδιά στους δρόμους, οικογένειες στα σπίτια και άνθρωποι που θα μπορούν να φανταστούν το μέλλον τους εκεί όπου ζουν.

Στη Φουρνά Ευρυτανίας, η σκληρή αυτή πραγματικότητα μετατράπηκε πριν από λίγα χρόνια σε μια τολμηρή προσπάθεια, που στα μάτια πολλών έμοιαζε σχεδόν αδύνατη. Η ιστορία είναι λίγο πολύ γνωστή. Ηταν 2024, όταν το μικρό ορεινό χωριό, κρυμμένο ανάμεσα στα παρθένα βουνά της Ευρυτανίας, έγινε το σημείο εκκίνησης μιας ξεχωριστής πρωτοβουλίας με στόχο να επιστρέψει η ζωή σε έναν τόπο που έβλεπε τον πληθυσμό του να μειώνεται και το σχολείο του να απειλείται με κλείσιμο. Πλέον, το ένα μετά το άλλο, χωριά σε όλη την Ελλάδα ακολουθούν το παράδειγμα της Φουρνάς - ζητώντας, μάλιστα, τη βοήθεια και την «τεχνογνωσία» που έχουν αποκτήσει οι πρωτοστάτες της Φουρνάς. Στο «κίνημα» της Φουρνάς μετέχουν η Ζίτσα στα Ιωάννινα και το Κόκκινο Χωριό στη Βοιωτία, ενώ η ακριτική Ορεστιάδα ακολουθεί τα βήματα της «Νέας Ζωής στο Χωριό», όπως βαπτίστηκε η πρωτοβουλία, ώστε να κρατηθεί και να ενισχυθεί ο τοπικός πληθυσμός.

Η δασκάλα και ο ιερέας

Η δασκάλα Παναγιώτα Διαμαντή, η οποία μεγάλωσε στη Μακρακώμη, αλλά έχει ρίζες από την περιοχή της Φουρνάς, και ο ιερέας του χωριού, π. Κωνσταντίνος Ντούσικος, ξεκίνησαν μια διαφορετική εκστρατεία, απευθύνοντας δημόσιο κάλεσμα σε οικογένειες που θα ήταν διατεθειμένες να αφήσουν τις μεγαλουπόλεις και να ξεκινήσουν μια «Νέα Ζωή στο Χωριό». Για να γίνει αυτό πραγματικότητα, στους ανθρώπους που ανταποκρίθηκαν προσφέρθηκαν τα απαραίτητα για ένα νέο ξεκίνημα. Στέγη, εργασία και οικονομική στήριξη μέσα από ιδιωτικές πρωτοβουλίες και δωρεές. Αναζητώντας λύσεις για όλα αυτά με επίκεντρο το χωριό της Ευρυτανίας, ουσιαστικά απάντησαν στα ανάλογα ζητήματα που προκύπτουν σε όλες τις περιοχές που ακολουθούν το εγχείρημα. Στόχος των πρωτοπόρων της Φουρνάς δεν ήταν μόνο να παραμείνει ανοιχτό το σχολείο, αλλά να δημιουργηθούν ξανά οι προϋποθέσεις ώστε στην περιοχή να εγκατασταθούν οικογένειες, παιδιά και να ζωντανέψει η καθημερινότητα.

Σήμερα, δύο χρόνια μετά, βλέποντας τα πρώτα αποτελέσματα, θα μπορούσε να πει κανείς πως δεν τα πήγαν άσχημα. Στη Φουρνά άνοιξε πρόσφατα φούρνος, τελέστηκε ο πρώτος γάμος μετά από σχεδόν 11 χρόνια, ενώ στην πλατεία ακούγονται περισσότερες παιδικές φωνές. Στο χωριό ζουν πλέον 27 παιδιά, από τα οποία τα 18 ήρθαν στην περιοχή μετά την έναρξη της πρωτοβουλίας. Για ένα χωριό που μέχρι πριν από λίγα χρόνια έδινε μάχη για να κρατήσει ανοιχτό το σχολείο του, οι αριθμοί αυτοί έχουν ξεχωριστή σημασία.

Η προσπάθεια, πάντως, συνεχίζεται στη Φουρνά, όπου το ενδιαφέρον παραμένει έντονο. Τρεις ακόμη οικογένειες βρίσκονται σε αναμονή, αφού μέχρι στιγμής δεν υπάρχουν διαθέσιμες κατοικίες για να εγκατασταθούν. Μιλώντας στο «ΘΕΜΑ», η κυρία Διαμαντή αναφέρεται στα σπίτια της Δασικής Υπηρεσίας, τα οποία είχαν χτιστεί για να στεγάσουν τις οικογένειες των εργαζομένων στο Δασαρχείο, αλλά σήμερα παραμένουν κλειστά, αφού οι υπάλληλοι που υπηρετούν στην περιοχή είναι ντόπιοι και έχουν τις δικές τους κατοικίες. Η ίδια ευελπιστεί ότι σύντομα θα βρεθεί λύση.

Η Ζίτσα ζωντανεύει

Η επιτυχία της Φουρνάς, ωστόσο, δεν έμεινε μια μεμονωμένη περίπτωση. Η «Νέα Ζωή στο Χωριό», όπως ονομάστηκε η δράση που έλαβε γρήγορα μεγάλη αποδοχή, άρχισε να ανοίγει τον δρόμο και για άλλες περιοχές της χώρας. Η Ζίτσα Ιωαννίνων και το Κόκκινο Βοιωτίας «υιοθετήθηκαν» από την πρωτοβουλία, ενώ ήδη σχεδιάζονται τα επόμενα βήματα.

Ενδεικτικά, στη Ζίτσα Ιωαννίνων, όπου η πρωτοβουλία εφαρμόζεται πλέον στην πράξη, το ενδιαφέρον των οικογενειών αυξάνεται. Οπως λέει η κυρία Διαμαντή, κατά την έναρξη της δράσης εγκαταστάθηκαν στο χωριό δύο οικογένειες, ενώ μέσα στο καλοκαίρι μετακόμισαν ακόμη τρεις. Μάλιστα, μέχρι το τέλος Αυγούστου αναμένεται να εγκατασταθεί άλλη μία, ανεβάζοντας τον συνολικό αριθμό στις έξι. Σήμερα στο χωριό ζουν με τις οικογένειές τους 15 παιδιά!

Η ζήτηση είναι πλέον τέτοια, ώστε τα διαθέσιμα σπίτια να μην επαρκούν. «Στη Ζίτσα τελείωσαν οι διαθέσιμες κατοικίες, ωστόσο υπάρχει ακόμη μεγάλο ενδιαφέρον από τις οικογένειες», θα πει. Ετσι, η αναζήτηση στέγης έχει επεκταθεί και στο γειτονικό χωριό, την Καρίτσα, όπου πλέον προσφέρονται σπίτια σε οικογένειες που ενδιαφέρονται να κάνουν το επόμενο βήμα και να εγκατασταθούν στην περιοχή.

Ανάμεσα σε εκείνους που αποφάσισαν να αφήσουν πίσω τους τη ζωή στην πόλη και να κάνουν μια νέα αρχή στη Ζίτσα είναι και η Ελένη Παρασκευοπούλου, μονογονέας που εγκαταστάθηκε στην περιοχή πριν από λίγες ημέρες μαζί με τη 14χρονη κόρη της. Μιλώντας στο «ΘΕΜΑ», περιγράφει τους λόγους που την οδήγησαν να πάρει αυτήν την απόφαση.

«Η απόφαση να φύγω από την Αθήνα και να έρθω στη Ζίτσα δεν πάρθηκε από τη μία μέρα στην άλλη. Ηθελα να προσφέρω σε εμένα και στη 14χρονη κόρη μου μια πιο ήρεμη και ανθρώπινη καθημερινότητα, με καλύτερη ποιότητα ζωής. Η ζωή στην Αθήνα έχει πολλές δυνατότητες, αλλά συνοδεύεται και από άγχος, πίεση και γρήγορους ρυθμούς που συχνά δυσκολεύουν», αναφέρει. Η πρώτη εικόνα από τη νέα της ζωή είναι θετική, με το φυσικό περιβάλλον, την ηρεμία και κυρίως τους ανθρώπους της περιοχής να έχουν παίξει καθοριστικό ρόλο. «Από την πρώτη στιγμή που ήρθαμε στη Ζίτσα καταλάβαμε ότι βρισκόμαστε σε έναν φιλόξενο τόπο.

Παρότι κάθε μετακόμιση απαιτεί χρόνο προσαρμογής, μέχρι στιγμής η εμπειρία μας είναι ιδιαίτερα θετική και πιστεύουμε ότι κάναμε τη σωστή επιλογή», σημειώνει. Η κυρία Ελένη βλέπει θετικά και το γεγονός ότι ολοένα και περισσότερες οικογένειες επιλέγουν να εγκατασταθούν στην περιοχή, αναζητώντας μια διαφορετική καθημερινότητα μακριά από τους ρυθμούς των μεγάλων πόλεων. Ωστόσο, για την ίδια υπάρχουν ακόμη πρακτικές ανάγκες που πρέπει να αντιμετωπιστούν. Λόγω δυσκολιών που αντιμετωπίζει στις μετακινήσεις της χρειάζεται ένα ηλεκτρικό σκούτερ, το οποίο θα της προσφέρει μεγαλύτερη αυτονομία στην καθημερινότητά της. Για τον λόγο αυτόν αναζητά τους απαραίτητους πόρους ώστε να μπορέσει να το αποκτήσει.

Ιδιαίτερη αναφορά κάνει στη στήριξη που έχει λάβει από τους ανθρώπους της «Νέας Ζωής στο Χωριό», αλλά και από τους χορηγούς και υποστηρικτές της πρωτοβουλίας, τους οποίους ευχαριστεί για τη συμβολή τους στην προσπάθεια να δοθούν σε οικογένειες νέες ευκαιρίες ζωής στην ελληνική περιφέρεια.

Νέες αφίξεις στο Κόκκινο

Από την άλλη, στο Κόκκινο Βοιωτίας, την τρίτη περιοχή που εντάχθηκε στην πρωτοβουλία, έχει ήδη εγκατασταθεί μία οικογένεια με τέσσερα παιδιά, ενώ ακόμη δύο έχουν εκφράσει ενδιαφέρον και, σύμφωνα με την κυρία Διαμαντή, αναμένεται να εγκατασταθούν στην περιοχή έως τον προσεχή Δεκέμβριο, με στόχο... να κάνουν Χριστούγεννα στο χωριό! Μάλιστα, σε μια ιδιαίτερα συμβολική στιγμή για την προσπάθεια, τον περασμένο Ιούλιο, η οικογένεια που εγκαταστάθηκε στο Κόκκινο με τη στήριξη της «Νέας Ζωής» τέλεσε τον γάμο της και βάφτισε τα δύο παιδιά της στο χωριό που πλέον αποκαλεί σπίτι της.

Το στοίχημα της Ορεστιάδας

Επόμενος σταθμός για τη «Νέα Ζωή στο Χωριό» είναι μια περιοχή με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά. Πρόκειται για τον Δήμο Ορεστιάδας, όπου ήδη πραγματοποιήθηκε η πρώτη καταγραφή των χωριών που θα μπορούσαν να ενταχθούν στην πρωτοβουλία. Μια περιοχή που εδώ και χρόνια βρίσκεται αντιμέτωπη με έντονη δημογραφική κρίση και στην οποία όσες προσπάθειες έγιναν στο παρελθόν για την αναζωογόνηση των χωριών και την προσέλκυση νέων κατοίκων έπεσαν στο κενό.

Η απόσταση από τα μεγάλα αστικά κέντρα, η συρρίκνωση του πληθυσμού και η σταδιακή αποδυνάμωση βασικών υποδομών και υπηρεσιών έχουν δημιουργήσει έναν δύσκολο συνδυασμό, που καθιστά την αναστροφή της εικόνας ιδιαίτερα απαιτητική.

Ακριβώς γι’ αυτό, η νέα προσπάθεια επιχειρεί να κινηθεί με διαφορετικό τρόπο, αντιμετωπίζοντας συνολικά τις ανάγκες μιας οικογένειας που θα αποφασίσει να εγκατασταθεί στην περιοχή. Η κυρία Διαμαντή επισκέφτηκε τις προηγούμενες ημέρες την Ορεστιάδα, έπειτα από πρόσκληση του δήμου, προκειμένου να εξετάσει από κοντά τις δυνατότητες που υπάρχουν.

«Αρχικά, η πρωτοβουλία θα εστιάσει σε τρία χωριά, τη Νέα Βύσσα, τα Δίκαια και τον Κυπρίνο. Βρέθηκα στην Ορεστιάδα για να μελετήσουμε αυτά τα χωριά, να φτιάξουμε το προφίλ τους, να καταγράψουμε τα διαθέσιμα σπίτια, τις θέσεις εργασίας που προσφέρονται και όλα όσα είναι απαραίτητα για να διαμορφώσουμε ένα αρχικό πλάνο», λέει.

Το μέγεθος της δημογραφικής πίεσης στον Εβρο αποτυπώνεται και στους αριθμούς από τα τελευταία διαθέσιμα στοιχεία της Ελληνικής Στατιστικής Αρχής. Στον Δήμο Ορεστιάδας ο μόνιμος πληθυσμός μειώθηκε από 37.695 κατοίκους το 2011 σε 31.686 το 2021, καταγράφοντας μια σημαντική απώλεια 6.009 κατοίκων μέσα σε μία δεκαετία, ενώ η πλειονότητα όσων μένουν στα χωριά είναι ηλικιωμένοι.

Ενδεικτικά, στις περιοχές που βρίσκονται τώρα στο επίκεντρο της «Νέας Ζωής στο Χωριό» η εικόνα είναι ακόμη πιο έντονη: η Νέα Βύσσα έχασε περίπου το 40% του πληθυσμού της, η Δημοτική Κοινότητα Δικαίων περίπου το ένα τρίτο και ο Κυπρίνος σχεδόν το 30%. Οπως συνέβη και στις προηγούμενες περιοχές όπου εφαρμόστηκε η δράση, στόχος είναι οι οικογένειες που θα ενδιαφερθούν να μη βρεθούν αντιμέτωπες με το δύσκολο ερώτημα του πώς θα μπορέσουν να ξεκινήσουν από το μηδέν. Η «Νέα Ζωή στο Χωριό» επιχειρεί να έχει έτοιμες τις βασικές απαντήσεις πριν από τη μετακόμιση: πού θα μείνει η οικογένεια, πού θα εργαστούν οι γονείς και πώς θα καλυφθούν τα πρώτα έξοδα.

Στήριξη €5.000+€10.000

Στην περίπτωση του Εβρου, σύμφωνα με την κυρία Διαμαντή, προβλέπεται οικονομική στήριξη ύψους 5.000 ευρώ για τις οικογένειες που θα εγκατασταθούν στα χωριά, μέσω ιδιωτικών πρωτοβουλιών, με το ποσό να προορίζεται για την κάλυψη των πρώτων εξόδων, από τη μεταφορά και τη μετακόμιση μέχρι τα πρώτα ενοίκια. Παράλληλα, στόχος είναι οι οικογένειες να έχουν τη δυνατότητα να αξιοποιήσουν και την κρατική ενίσχυση των 10.000 ευρώ, με την κυρία Διαμαντή να σημειώνει ότι ήδη εξετάζονται οι προϋποθέσεις ένταξης στο πρόγραμμα, ώστε οι σχετικές διαδικασίες να προχωρήσουν άμεσα, μετά και τις αλλαγές που έχουν γίνει.

Οπως λέει, η πρώτη εικόνα από την επίσκεψή της είναι ότι κάθε χωριό έχει διαφορετικά πλεονεκτήματα. Η Νέα Βύσσα διαθέτει αγροτικούς συνεταιρισμούς και βιοτεχνίες, ενώ τα Δίκαια έχουν τουριστική κίνηση, μεταξύ άλλων και από τη γειτονική Βουλγαρία. Παράλληλα, όπως διαπίστωσε, στην περιοχή υπάρχει ανάγκη για εργατικά χέρια, με τις ευκαιρίες απασχόλησης να εντοπίζονται στον αγροτικό τομέα, τον τουρισμό και την εστίαση.

Ενδεικτικό της έλλειψης εργατικού δυναμικού, όπως αναφέρει η κυρία Διαμαντή «είναι το γεγονός ότι πέρυσι έκλεισε στην περιοχή βιοτεχνία που δραστηριοποιούνταν στα σπαράγγια, καθώς δεν κατάφερε να βρει τα απαραίτητα χέρια για να συνεχίσει τη λειτουργία της».

Η ίδια μεταφέρει και την πολύ θετική ανταπόκριση των κατοίκων στην πρωτοβουλία, οι οποίοι εμφανίζονται πρόθυμοι να συμβάλουν στην προσπάθεια, προσφέροντας εργασία αλλά και κατοικίες. Την ίδια ώρα, εκτιμά ότι ο Εβρος εξακολουθεί να αδικείται από την εικόνα που έχει διαμορφωθεί για τη ζωή στην περιοχή, καθώς η γεωγραφική του θέση προσφέρει εύκολη πρόσβαση τόσο στη Βουλγαρία όσο και στην Τουρκία. Στα πλεονεκτήματα προσθέτει και «το ιδιαίτερα χαμηλό κόστος στέγασης, καθώς υπάρχουν σπίτια προς ενοικίαση με 150-200 ευρώ τον μήνα, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις κατοικίες πωλούνται ακόμη και προς 10.000 ευρώ».

«Κρατάμε τα σχολεία ανοιχτά με νύχια και με δόντια»

Την έντονη εικόνα του δημογραφικού προβλήματος στην περιοχή επιβεβαιώνει στο «ΘΕΜΑ» και ο δήμαρχος Ορεστιάδας Διαμαντής Παπαδόπουλος. Η συνεργασία με τη «Νέα Ζωή στο Χωριό» και τη «δασκάλα της καρδιάς μας», όπως αποκαλεί την Παναγιώτα Διαμαντή, ξεκίνησε με στόχο να εξεταστούν στην πράξη οι δυνατότητες προσέλκυσης νέων οικογενειών στον ακριτικό Εβρο.

«Χωριά που πριν από 15 χρόνια είχαν ζωή σήμερα ερημώνουν και σε αρκετές περιπτώσεις έχουν μόλις 50-100 κατοίκους. Θέλουμε να δημιουργήσουμε τις προϋποθέσεις ώστε οικογένειες να μπορούν να χτίσουν τη ζωή τους εδώ. Ηδη κάναμε τις πρώτες επαφές με ανθρώπους που είναι διατεθειμένοι να βοηθήσουν, είτε προσφέροντας σπίτια είτε θέσεις εργασίας», λέει, περιγράφοντας τα πρώτα βήματα της προσπάθειας.

Ιδιαίτερη αναφορά κάνει στις σχολικές μονάδες της περιοχής, όπου χρόνο με τον χρόνο φοιτά ολοένα και μικρότερος αριθμός μαθητών. «Τα σχολεία τα κρατάμε ανοιχτά με νύχια και με δόντια», προσθέτει ο δήμαρχος, φέρνοντας ως παράδειγμα την ανακαίνιση του νηπιαγωγείου στον Κυπρίνο που βρίσκεται στα σκαριά.

Παρόλο που μια τέτοια διαδικασία απαιτεί τεράστια προσπάθεια, και από οικονομικής άποψης, ο κ. Παπαδόπουλος θεωρεί χρέος απέναντι στον Εβρο -έστω και για έναν μαθητή- να γίνεται ό,τι είναι δυνατόν, ώστε να διασφαλίζεται η πρόσβαση στην εκπαίδευση και να δημιουργούνται κίνητρα για την παραμονή των οικογενειών στην περιοχή.

Οπως επισημαίνει σε άλλο σημείο, υπάρχει η αίσθηση ότι η περιοχή «μόνο υποφέρει». Η πραγματικότητα, όμως, είναι διαφορετική. «Υπάρχουν και πλεονεκτήματα στο να μένει κανείς εδώ. Είναι πλεονέκτημα να ζεις σε έναν τέτοιο τόπο, να μπορείς να αφήνεις το παιδί σου να παίζει στην πλατεία, να μεγαλώνει με περισσότερη ελευθερία και ασφάλεια».

Κλείνοντας, ο κ. Παπαδόπουλος στέλνει το δικό του μήνυμα για την επόμενη μέρα, υπογραμμίζοντας την ανάγκη να υπάρξει «μια κεντρική, μακροπρόθεσμη καμπάνια με ισχυρά κίνητρα, ώστε όλο και περισσότερες οικογένειες να επιλέγουν να εγκατασταθούν στον Εβρο και να δημιουργούν εδώ τη ζωή τους».

80 οικογένειες σε αναμονή

Αυτό που ξεκίνησε στη Φουρνά, με την αγωνία να μη σβήσει από τον χάρτη το χωριό, έχει πλέον δημιουργήσει έναν μεγαλύτερο κύκλο ανθρώπων που πιστεύουν ότι η ζωή μπορεί να επιστρέψει στα χωριά.

Η «Νέα Ζωή στο Χωριό» λειτουργεί σήμερα ως ΑΜΚΕ και στηρίζεται σε συνεργασίες, χορηγίες και μια μεγάλη ομάδα εθελοντών, ενώ στο πλευρό της βρίσκεται πλέον και το Ιδρυμα Λάτση. Η στήριξη αυτή, σύμφωνα με την κυρία Διαμαντή, δίνει τη δυνατότητα στην πρωτοβουλία να διευρύνει τη δράση της και να φτάσει σε περισσότερες περιοχές της χώρας.

Η ανταπόκριση αποτυπώνεται και στο ενδιαφέρον των οικογενειών. Αυτήν την ώρα περίπου 80 οικογένειες έχουν ήδη υποβάλει αίτηση μέσω της ιστοσελίδας της δράσης και βρίσκονται σε αναμονή, αναζητώντας την ευκαιρία να κάνουν ένα νέο ξεκίνημα στην ελληνική περιφέρεια.

Την ίδια ώρα, στόχος της πρωτοβουλίας είναι να αυξήσει σταδιακά τον αριθμό των περιοχών στις οποίες δραστηριοποιείται, με την κυρία Διαμαντή να σημειώνει ότι φιλοδοξία είναι κάθε χρόνο να υιοθετούνται ένα με δύο νέα χωριά, ανάλογα με τις δυνατότητες και τις ανάγκες κάθε τόπου.

Οπως λέει, πίσω από αυτήν την προσπάθεια βρίσκεται μια ιδιαίτερα απαιτητική καθημερινότητα, με δικηγόρους, λογιστές, κοινωνικούς λειτουργούς και εθελοντές να συμμετέχουν στην προετοιμασία των οικογενειών και στη μετάβασή τους στη νέα τους ζωή. Η ανταπόκριση, ωστόσο, είναι αυτή που της δίνει τη μεγαλύτερη δύναμη, καθώς όλο και περισσότεροι προσφέρονται να βοηθήσουν.

Από τη Φουρνά μέχρι τη Ζίτσα, το Κόκκινο και πλέον τον Εβρο, η «Νέα Ζωή στο Χωριό» επιχειρεί να δώσει απάντηση σε ένα πρόβλημα που για χρόνια παρέμενε χωρίς ουσιαστική απάντηση. Τα πρώτα δείγματα, όμως, δείχνουν ότι ίσως τελικά και να υπάρχει λύση.