Δέκα χρόνια μετά το Brexit, η Βρετανία ξαναχτυπά την πόρτα που είχε κλείσει με θόρυβο

Απόγνωση ή μεταμέλεια; Συμμόρφωση ή ταπείνωση; Ανακύκλωση ξαναζεσταμένων ιδεών ή ξύσιμο παλαιών πληγών; Ο πραγματισμός μάλλον οδηγεί το Ηνωμένο Βασίλειο να ξαναρίξει στο τραπέζι το ενδεχόμενο επανένταξής του στην Ευρωπαϊκή Ενωση. Η δεύτερη γλυκοκοιτάζει την πρόθυμη διάθεση προσαρμοστικότητας. Με την προϋπόθεση ότι μια επικείμενη αύξηση του μεγέθους της δεν θα απομειώνει το θεσμικό της σχήμα.

Η είδηση δεν έπεσε σαν ξαφνικό αστροπελέκι. Ηταν αναμενόμενη στις κοινωνικοπολιτικές αλλά και καιρικές συνθήκες της συνήθως βροχερής Βρετανίας. Προφανώς, μια χώρα που βιώνει πολιτική αστάθεια -ανάλωσε επτά πρωθυπουργούς σε μια δεκαετία-, αναιμική ανάπτυξη και ζόρια στο Μεταναστευτικό, ξανασκέφτεται να ανοίξει μια χαραμάδα στην πόρτα που άλλοτε βροντοχτύπησε αποχωρώντας.

Λογικό, μια και όταν τελειώνει η υπερηφάνεια, ξεθυμαίνει η αίσθηση υπεροχής, καταλαγιάζει η μοναδικότητα της εξαίρεσης, έρχεται ανυπόφορος ο λογαριασμός. Κι όσο πιο βαρύς είναι αυτός τόσο το μονοπάτι της επιστροφής στην Ε.Ε. φαντάζει εξυπηρετικό. Αν όχι πεπρωμένο. Την περασμένη Τέταρτη, στην εκπομπή «Today», του BBC Radio 4, ο Αντι Μπέρναμ έδειχνε κουρασμένος.

Πρωθυπουργός από τον Ιούλιο, ο πρώην δήμαρχος του ευρύτερου Μάντσεστερ ψέλλισε ότι η επανένταξη στην Ε.Ε. ήταν μεταξύ των επιλογών για το πώς θα μπορούσε να μοιάζει η μελλοντική σχέση της Βρετανίας με την Ευρώπη. Πρόσθεσε πως «θα μπορούσαμε να μείνουμε όπως είμαστε, αν ο κόσμος πιστεύει ότι αυτό είναι το σωστό μέρος για να μείνει».

Μέχρι το τέλος

Δεν έπεσαν δα και τα μικρόφωνα στο στούντιο της Portland Place στο κεντρικό Λονδίνο από τη δήλωσή του ότι θα μπορούσε να προχωρήσει «μέχρι το τέλος» προς αυτήν τη μακροπρόθεσμη προοπτική. Ούτε συγκλονίστηκε κάποιος ακροατής από την τοποθέτησή του ότι το Brexit έχει προκαλέσει «περισσότερο κακό παρά καλό». Το έχουν δοκιμάσει στην πλάτη τους. Την προηγούμενη μέρα, άλλωστε, από το βήμα του συνεδρίου των Εργατικών στο Λίβερπουλ, στην πρώτη του ομιλία ως ο ηγέτης του κόμματος, ο Μπέρναμ ήταν πιο κατατοπιστικός.

Αφού στάθηκε ευθυτενής μπροστά στο φόντο που έγραφε φαρδιά-πλατιά «Ελπίδα Ξανά», υποσχέθηκε να εξετάσει «τι είναι εφικτό» για την αποκατάσταση στενότερων δεσμών της χώρας με την Ε.Ε. Στην κατάμεστη από συνέδρους αίθουσα του Bluecoat, οι φιλοευρωπαίοι βουλευτές και ακτιβιστές τον χειροκρότησαν θερμά. Αντίθετα, οι πιο σκληροπυρηνικοί επικεφαλής των εργατικών συνδικάτων σαν να «ξίνισαν».

Για τους τελευταίους, ο ένοικος της Ντάουνινγκ Στριτ αρ. 10 επιδιδόταν σε μια ακόμη θεαματική κωλοτούμπα. Πέρυσι τον Σεπτέμβριο οραματιζόταν να δει έως το τέλος της ζωής του το Η.Β. ξανά στην αγκαλιά της Ε.Ε. Φέτος τον Μάιο, ως υποψήφιος στις ενδιάμεσες εκλογές του Μέικερφιλντ, που οδήγησαν στην επιστροφή του στο Κοινοβούλιο, αρνιόταν κάθε πιθανότητα επανένταξης. Σήμερα επανήλθε στο παλιό τροπάρι.

Στο κάτω-κάτω για τους εσωκομματικούς αδιάλλακτους το Εργατικό κόμμα στο προεκλογικό μανιφέστο που ψήφισε στο συνέδριο του 2024 είχε δεσμευτεί να «κάνει το Brexit να λειτουργήσει». Αγνωστο πώς. Επ’ αυτής, όμως, της αδιευκρίνιστης προσδοκίας είχε χαράξει πρόσχαρο ανεξίτηλες «κόκκινες γραμμές» που αποκλείουν την επανένταξη στην Ε.Ε., την ενιαία αγορά της, την τελωνειακή Ενωση, την ελεύθερη κυκλοφορία των πολιτών. Αναγκαστικά πλέον πρόβαλε επιτακτικό το ερώτημα αν θα τολμήσει ο πρωθυπουργός να έρθει σε ρήξη με τα «αμετάθετα όρια» και τους «απαράβατους κανόνες» που είχε ψηφίσει το κόμμα του. Ωστόσο, η κουβέντα θέριεψε στην πολιτική αρένα των βρετανικών νησιών. Οι αντιδράσεις της αντιπολίτευσης ήταν καυστικές.

Κορυφαία στελέχη του Συντηρητικού Κόμματος, καθώς και της Μεταρρύθμισης του Νάιτζελ Φάρατζ, κατηγόρησαν τους Εργατικούς ότι ανοίγουν ξανά τις παλιές διαιρέσεις για το Brexit. Στηλίτευσαν την απόπειρά τους να σύρουν τη Βρετανία στις Βρυξέλλες από την πίσω πόρτα.

Χαρακτήρισαν οποιαδήποτε προσπάθεια για επανένταξη ή επανασύνδεση με την Ε.Ε. ως προδοσία. Πράγμα που σημαίνει ότι τα τραύματα της εξόδου με δημοψήφισμα του Η.Β. από την Ε.Ε. πριν από δέκα χρόνια δεν έχουν επουλωθεί. Οι θερμόαιμοι οπαδοί του Brexit στυλώνουν πεισματικά τα πόδια. Ολα αυτά, παρότι πρόσφατες δημοσκοπήσεις δείχνουν συνεχώς και με συνέπεια ότι η πλειονότητα των Βρετανών ψηφοφόρων έχει μετακινηθεί. Υποστηρίζουν την επανένταξη στην Ε.Ε. και μετανιωμένοι θεωρούν την αποσύνδεση ως ιστορικό λάθος. Με δυο λόγια, «στερνή μου γνώση»…

Αρνητικές επιπτώσεις

Η αλήθεια είναι ότι μετά το ιστορικό δημοψήφισμα της 23ης Ιουνίου 2016 και την αποχώρηση της χώρας από την Ευρωπαϊκή Ενωση, το βρετανικό πολιτικό και κοινωνικό τοπίο έχει υποστεί βαθιά μεταμόρφωση, έχει βιώσει ταλαιπωρίες και έχει υποστεί μπόλικα ζόρια. Το Brexit, που αρχικά παρουσιάστηκε ως οριστική ρήξη χωρίς γυρισμό, σημείο υπεροχής και υπόσχεση ανθηρής οικονομικής ανάπτυξης στο πλαίσιο μιας παγκόσμιας κυριαρχίας, μαράζωσε.

Βαθμιαία έδωσε τη θέση του σε ένα κυρίαρχο πλέον κοινωνικοπολιτικό φαινόμενο: το Bregret (τη λύπη του Brexit). Στα χρόνια που μεσολάβησαν η Ε.Ε. εξελισσόταν ολοένα και πιο δελεαστική ως ρυθμιστικός πυλώνας σταθερότητας για τις δυτικές δημοκρατίες.Παρέμενε επίσης ισχυρή οικονομική και εμπορική δύναμη, ανταγωνιστική παρά τις παλινδρομήσεις της με τους αντίπαλους τις ΗΠΑ και την Κίνα σε πλανητικό επίπεδο.

Πώς να μη ζηλέψουν οι αποκομμένοι Βρετανοί τα χαΐρια τους με την προκοπή της Ε.Ε.; Πόσο μάλλον να αισθανθούν φτωχοί συγγενείς, όταν με την πρόσφατη ανακοίνωσή της η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, πρότεινε να δοθεί στον Καναδά το καθεστώς του πρώτου εκτός της ηπείρου «συνδεδεμένου μέλους» της Ε.Ε. Θρύψαλα έγινε η νοσταλγία των παλιών αυτοκρατορικών μεγαλείων τους, αφότου μια πρώην βρετανική αποικία σφυρηλατεί ελκυστικές συμφωνίες προσέγγισης με την Ενωση, ενώ αυτοί βρίσκονται στην «απέξω».

Ολη την προηγούμενη περίοδο βέβαια αναπτύχτηκε το κίνημα Rejoin (Επανασύνδεση). Από πολιτική ακαδημαϊκή δεξαμενή σκέψης εξελίχτηκε σε δυναμικό πολιτικό ρεύμα που οργανώνει τακτικά διαδηλώσεις και εθνικές πορείες υπέρ της επανένταξης. Συνήθως συγκεντρώνεται κάτω από το Μπιγκ Μπεν. Με το αίτημά τους έχουν συνταχτεί διάσημες προσωπικότητες όπως το ζεύγος Μπέκαμ, οι Ντάνιελ Κρεγκ, Ελτον Τζον, Χιου Γκραντ, Τζ. Κ. Ρόουλινγκ, Μπένεντικτ Κάμπερμπατς, Γκάρι Λίνεκερ κ.ά.

Το κύριο βάρος, πάντως, των επιδιώξεων του κινήματος το φέρουν ορισμένα think tanks. Οπως το Ινστιτούτο του πρώην πρωθυπουργού Τόνι Μπλερ (TBI) και το Ινστιτούτο Ερευνας Δημόσιας Πολιτικής (IPPR), που έχουν εγκαταλείψει την αφηρημένη ή συναισθηματική ρητορική επιρροής προκειμένου να αναπτύξουν λεπτομερείς τεχνικές προτάσεις. Δεν συζητούν πλέον αν το Brexit ήταν θετικό ή αρνητικό, αλλά πώς, πότε και υπό ποιες συνθήκες το Ηνωμένο Βασίλειο θα πρέπει να σχεδιάσει την επιστροφή του στο κοινοτικό μπλοκ.

Οι εμπειρογνώμονές του ομόφωνα προτείνουν σταδιακή επανένταξη. Στην κλιμακωτή αρχιτεκτονική τους, η βασική, θεμέλια και πιο κρίσιμη γέφυρα δεν είναι το εμπόριο, η αλιεία ή η μετανάστευση, αλλά η ασφάλεια και η άμυνα. Με μια πρώτη μάτια δεν έχουν άδικο. Το Ηνωμένο Βασίλειο είναι βαθιά ενοχλημένο επειδή αποκλείστηκε από το SAFE (Δράση για την Ασφάλεια στην Ευρώπη).

Παρεμποδίστηκε, ως εκτός Ε.Ε., η παροχή κεφαλαίων από το φιλόδοξο κοινοτικό ταμείο που διαθέτει 150 δισ. ευρώ με στόχο την έρευνα, την ανάπτυξη και την κοινή απόκτηση στρατιωτικού εξοπλισμού αιχμής. Το Brexit μαζί με τις λοιπές συμφορές επέφερε σοβαρό πλήγμα στον αεροδιαστημικό και αμυντικό τομέα, μία από τις βιομηχανικές ατμομηχανές της χώρας, και την απέκοψε από την άμεση χρηματοδοτική πρόσβαση σε μέρος από τα ευρωπαϊκά κονδύλια. Αναπόφευκτα, το Η.Β. κάνει την ανάγκη φιλοτιμία. Γεγονός που το μεταστρέφει σε πιο ελαστικό, αν όχι συμβιβαστικό, αποδέκτη των πολύπλοκων απαιτήσεων των Βρυξελλών.

Από τη μεριά της η Ε.Ε., δίχως άλλο, καλοβλέπει μια επάνοδο του Η.Β. στο μπλοκ των κρατών-μελών της. Η χώρα προσφέρει στην Ενωση μια δυσαναπλήρωτη αξία. Είναι πυρηνική δύναμη, κατέχει μόνιμη έδρα στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ, είναι ιδρυτικό μέλος του ΝΑΤΟ, διαθέτει κορυφαία δίκτυα πληροφοριών. Για το Λονδίνο, το κύρος του μεγέθους και η στρατιωτική ικανότητά του αποτελούν το κύριο διαπραγματευτικό του πλεονέκτημα.

Για τις Βρυξέλλες, πάλι, η συμμετοχή του συνιστά μια πρώτης τάξεως ευκαιρία για την εδραίωση της στρατηγικής της αυτονομίας. Το άρτια καταρτισμένο ανθρώπινο κεφάλαιο και η υλικοτεχνική ικανότητα ενός κράτους με ιστορική εμπειρία στην αμυντική διπλωματία και τη διαχείριση σύνθετων κρίσεων είναι χρήσιμη. Αυτό δεν συνεπάγεται ότι η Ε.Ε. θα καλωσορίσει μια επιστροφή του Η.Β. χωρίς όρους.

Εξάλλου, το Ηνωμένο Βασίλειο ήδη από την ένταξή του στην κοινότητα το μακρινό 1973 υπήρξε πάντα ένας αδέξιος, αμήχανος και ημι-αποστασιοποιημένος παίκτης. Πρόθυμος μεν για ελεύθερο εμπόριο, αλλά ενάντιος στην πολιτική ολοκλήρωση, τη νομισματική και δημοσιονομική Ενωση. Χώρια που κατά καιρούς υποδυόταν τον Δούρειο Ιππο των συμφερόντων των ΗΠΑ. Υπό το πρίσμα και την εμπειρία της προηγούμενης συμπεριφοράς του, η Ε.Ε. δεν είναι διατεθειμένη πλέον για πειράματα. Ετσι κι αλλιώς, το Η.Β. με τις λανθασμένες επιλογές έβγαλε μόνο του τα μάτια του.

Μπορεί ο Γάλλος πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν να πετάει εκστασιασμένος τη σκούφια του και να ανοίγει πρόθυμα τις αγκάλες του, ενώ ο Ισπανός πρωθυπουργός Πέδρο Σάντσεθ να στρώνει ενθουσιασμένος κόκκινο χαλί υποδοχής, αλλά υπάρχουν, όσο να ’ναι, και θεσμικές προϋποθέσεις. Η Ε.Ε. έχει από καιρό πάψει να είναι ρεσεψιόν για ιδιότροπους πελάτες.

Νέοι όροι

Οι παλιοί όροι δεν ισχύουν πλέον και οι εφαρμοζόμενοι σε όλα τα κράτη-μέλη απαιτούν την υιοθέτηση του ευρώ, την ένταξη στη Ζώνη Σένγκεν, τις συνεισφορές στον γενικό προϋπολογισμό. Η πλήρης επανένταξη, ακόμη, θα απαιτούσε την επίκληση των αντίστοιχων άρθρων της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ενωση, η οποία απαιτεί επίσημη αίτηση. Με τη σειρά της αυτή θα πρέπει να εγκριθεί ομόφωνα από κάθε σημερινό κράτος-μέλος της Ε.Ε. Σίγουρα, μια δεύτερη δημοψηφισματική ψηφοφορία δεν είναι τεχνικά απαραίτητη για να υποβάλει αίτηση επανένταξης στην Ε.Ε.

Θεωρητικά, οι Εργατικοί θα μπορούσαν να υποβάλουν αίτηση επανένταξης αν κερδίσουν, αξιοποιώντας τη θετική συγκυρία του εκλογικού σώματος, τις επόμενες γενικές εκλογές του 2029. Πιθανότατα, όμως, θα χρειαστεί δημοψήφισμα για να δοθεί μια σταθερή εντολή για την έναρξη διαπραγματεύσεων με την Ε.Ε. Διότι η τελευταία θα ήθελε να δει ότι αυτή είναι η παγιωμένη βούληση του Ηνωμένου Βασιλείου.

Εξάλλου, γιατί η Ε.Ε. να δεσμευτεί σε σοβαρές διαπραγματεύσεις εάν υπάρχει πιθανότητα να εκλεγεί μια διαφορετική κυβέρνηση που πρόκειται να υπαναχωρήσει από τις δεσμεύσεις της προκάτοχου της; Αντιλαμβάνεται κανείς πως είναι ορατός ο κίνδυνος να γίνει μύλος η πολιτική ζωή στη Βρετανία. Συμπεριλαμβανομένων των αποσχιστικών τάσεων Σκωτίας, Ουαλίας και Βόρειας Ιρλανδίας.

Οφέλη για την Ελλάδα

Οπως, πάντως, και αν έχει, συνολικά εκτιμάται ότι μια επάνοδος του Η.Β. στους κόλπους της Ε.Ε. θα είχε επωφελή αντίκτυπο στα κράτη-μέλη. Για την Ελλάδα, η αντήχησή του συμπεραίνεται πρόσφορη. Η χώρα μας διατηρεί διαχρονικά εμπορικό πλεόνασμα στις διμερείς εμπορικές σχέσεις μαζί του, καθώς αποτελεί τον 7ο σημαντικότερο προορισμό των ελληνικών εξαγωγών. Το 2025 η Ελλάδα εξήγαγε στο Ηνωμένο Βασίλειο €1,942 δισ. αγαθά.

Ταυτόχρονα, έχει πολύ μεγαλύτερη έκθεση στη βρετανική οικονομία μέσω υπηρεσιών, όπως στη ναυτιλία, στις μεταφορές, στα χρηματοοικονομικά, στις τηλεπικοινωνίες, στην πληροφορική, στην εκπαίδευση. Η επανένταξη θα μπορούσε να μειώσει τελωνειακά, κανονιστικά και γραφειοκρατικά εμπόδια. Πράγμα που εκτιμάται ότι θα βοηθούσε τις ελληνικές εξαγωγικές επιχειρήσεις καθώς και τις βρετανικές επενδύσεις στην Ελλάδα.

Το μεγάλο ατού για τη χώρα μας είναι ότι η Βρετανία παραμένει, παρότι εκτός Ε.Ε., μια από τις σημαντικότερες τουριστικές αγορές. Ενας σχεδόν Βρετανός τουρίστας αντιστοιχεί σε κάθε οκτώ περίπου εισερχόμενους ταξιδιώτες στην Ελλάδα. Πέρυσι εισήλθαν περίπου 4,9 εκατομμύρια επισκέπτες από τη Γηραιά Αλβιόνα και άφησαν στον τόπο μας κοντά στα 3,74 δισ. ευρώ. Μια επιστροφή του Η.Β. στην ενιαία ευρωπαϊκή αγορά θα μπορούσε μακροπρόθεσμα να κάνει ευκολότερες τις μετακινήσεις, τις επενδύσεις, τις αεροπορικές συνδέσεις και τις επιχειρηματικές δραστηριότητες στον συγκεκριμένο τομέα.

Παράλληλα, για τους χιλιάδες Ελληνες προπτυχιακούς και μεταπτυχιακούς φοιτητές στη Βρετανία, η επανένταξη του Η.Β. στην Ε.Ε. θα μπορούσε να αποδώσει απτά οφέλη. Πολύ χαμηλότερα δίδακτρα, εφόσον επανερχόταν η ισότιμη μεταχείριση με τους Βρετανούς φοιτητές. Ελεύθερη μετακίνηση χωρίς φοιτητική βίζα, ευκολότερη πρόσβαση σε σπουδές, πρακτική άσκηση και διεπιστημονική συνεργασία.

Το ζήτημα επικεντρώνεται στο πόσος χρόνος θα χρειαστεί για τον γυρισμό από το φευγιό του Η.Β. από την Ε.Ε. Ισως να περάσουν δέκα ή παραπάνω χρόνια μέχρι να κατασταλάξουν τα πράγματα. Ωστόσο, ο πρώην Συντηρητικός πρωθυπουργός Σερ Τζον Μέιτζορ θέτει επιτακτικά χρονοδιάγραμμα επιστροφής εντός, το πολύ, μιας πενταετίας.

Το βέβαιο είναι ότι η εκδηλωμένη επιθυμία επιστροφής του Η.Β. δεν θα συνοδεύεται από τη φωναχτή παραδοχή του ότι έκανε λάθος που αποχώρησε. Στην Ε.Ε. θα αρκεί ότι εκείνο θα σκέφτεται σιωπηλά πως όσο ο κόσμος προχωρούσε, το ίδιο προσπαθούσε με ιδεασμούς να γυρίσει πίσω. Με μια μόνο ένσταση. Η μεταβολή και η επάνοδος στον σωστό δρόμο δεν εγγυάται και την αποφυγή προσεχούς αδιεξόδου.

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ: Getty images / Ideal image