Σπύρος Παππάς

Όταν σε ένα μέρος της κοινωνίας δημιουργείται η αντίληψη ότι η λογοδοσία δεν λειτουργεί με τον ίδιο τρόπο για όλους, η συμμετοχή στα κοινά μειώνεται και η απογοήτευση εντείνεται. Η αντιμετώπιση αυτής της κατάστασης δεν ξεκινά μόνο από τη δικαιοσύνη ή την πολιτική, αλλά και από τη διαφάνεια, τη θεσμική συνέπεια και την ενεργή στάση των πολιτών.

Η δημοκρατία μας, που γεννήθηκε στην αρχαία Αθήνα, σήμερα κινείται σε ένα περιβάλλον γεμάτο αντιφάσεις. Από τη μία πλευρά, υπάρχουν πολίτες που καθημερινά αγωνίζονται για το σωστό και το δίκαιο. Από την άλλη, καταγράφεται στη δημόσια συζήτηση η εντύπωση ότι ορισμένες υποθέσεις δεν οδηγούνται με την ίδια ταχύτητα ή σαφήνεια σε τελική κρίση. Αυτή η αντίληψη εκφράζεται συχνά στις κοινωνικές συναναστροφές, στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και στα τηλεοπτικά πάνελ, όπου κυριαρχούν η δυσπιστία και ο θυμός.

Η έλλειψη ορατής λογοδοσίας δεν αποτελεί μόνο πολιτικό ή νομικό ζήτημα, αλλά και θέμα κοινωνικής ηθικής. Όταν δημιουργείται η εντύπωση ανισομερούς εφαρμογής του νόμου, ακόμη κι αν αυτό δεν αποτυπώνεται πάντα σε δικαστικές αποφάσεις, η εμπιστοσύνη στους θεσμούς κλονίζεται. Μαζί της απειλείται και η κοινωνική συνοχή. Είναι σαν να χτίζεις ένα σπίτι πάνω σε άμμο: μπορεί να μοιάζει σταθερό, αλλά παραμένει ευάλωτο στις πρώτες ισχυρές πιέσεις

Η ιστορία της χώρας δείχνει ότι η δημοκρατία δεν είναι δεδομένη. Από την αρχαία Αθήνα έως σήμερα, η ισότητα απέναντι στον νόμο και η συμμετοχή των πολιτών αποτελούν θεμέλια της πολιτικής ζωής, τα οποία απαιτούν συνεχή φροντίδα. Όταν στη συλλογική συνείδηση εδραιώνεται η αντίληψη ότι ορισμένες συμπεριφορές δεν ελέγχονται επαρκώς, τότε η ίδια η έννοια της δημοκρατίας δοκιμάζεται.

Αυτή η θεωρητική ανησυχία για την ατιμωρησία γίνεται πιο εμφανής σε συγκεκριμένα πρόσφατα παραδείγματα που απασχόλησαν έντονα τη δημόσια συζήτηση.

Τα τελευταία χρόνια, δημόσιες υποθέσεις υψηλού ενδιαφέροντος, όπως οι πολιτικές υποκλοπές του 2022 ή ζητήματα οικονομικών επιδοτήσεων που απασχόλησαν τον δημόσιο διάλογο, σύμφωνα με δημοσιεύματα, προχώρησαν με διαδικασίες που για πολλούς πολίτες φάνηκαν αργές ή δυσνόητες. Αυτό ενισχύει την εντύπωση, ανεξάρτητα από την πραγματική νομική εξέλιξη των υποθέσεων, ότι η διαδικασία λογοδοσίας δεν είναι πάντα ορατή ή κατανοητή, γεγονός που επιβαρύνει το κλίμα δυσπιστίας.

Παράλληλα, δεν απουσιάζουν και θετικά βήματα. Η Επιτροπή Διαφάνειας δημοσίευσε το 2023 αναφορές για δεκάδες υποθέσεις δημοσίων συμβάσεων, η Βουλή ενίσχυσε τους μηχανισμούς κοινοβουλευτικής παρακολούθησης σημαντικών έργων, ενώ η Αρχή Καταπολέμησης της Διαφθοράς ανέπτυξε ψηφιακές πλατφόρμες που επιτρέπουν μεγαλύτερη πρόσβαση των πολιτών σε στοιχεία για τη διαχείριση δημόσιων πόρων.

Ωστόσο, η επίμονη αίσθηση ανισότητας έχει κοινωνικές συνέπειες: εντείνει την ανασφάλεια, απομακρύνει τους νέους από τη συμμετοχή στα κοινά και αποδυναμώνει τη συλλογική ευθύνη. Την ίδια στιγμή, η κοινωνία δεν περιορίζεται στην αδράνεια. Οι πολίτες μπορούν να συμβάλουν ενεργά, ενημερώνοντας τον εαυτό τους, συμμετέχοντας σε δημόσιες διαβουλεύσεις, αξιοποιώντας θεσμικά εργαλεία διαφάνειας και στηρίζοντας πρωτοβουλίες με στόχο το κοινό όφελος.

Το κρίσιμο ερώτημα παραμένει: πώς μπορεί να αποκατασταθεί η εμπιστοσύνη στους θεσμούς και να μετατραπεί η απογοήτευση σε συλλογική υπευθυνότητα; Η απάντηση δεν βρίσκεται μόνο στη νομοθεσία ή στις εξαγγελίες, αλλά στις καθημερινές πρακτικές: περισσότερη διαφάνεια, ουσιαστικός έλεγχος, σαφής ενημέρωση και ενεργός συμμετοχή των πολιτών.

Η σκιά της ατιμωρησίας μπορεί να μοιάζει βαριά, όμως κάθε πράξη θεσμικής συνέπειας και ατομικής ευθύνης ρίχνει φως. Η δημοκρατία στέκεται όρθια όταν η Πολιτεία λογοδοτεί, οι πολίτες συμμετέχουν και κανείς δεν θεωρείται εκ προοιμίου υπεράνω του νόμου.