Παντελής Καψής

Μας έχει μείνει ωστόσο ένα σημαντικό μέρος των συμπολιτών μας που κινείται λίγο κάτω από το 5%, το οποίο ακόμα και σήμερα, δηλώνει έτοιμο να ψηφίσει ξανά τους εγκληματίες. Ακόμα και σήμερα, δηλαδή χωρίς να μπορεί να επικαλεστεί την δικαιολογία της άγνοιας.

Στο πασχαλινό μας τραπέζι αυτοί οι συμπολίτες, κάποιες εκατοντάδες χιλιάδες πια, ήταν το θέμα μας, με το ερώτημα αν είναι ηθικά υπεύθυνοι, και κατά συνέπεια κατακριτέοι, για την επιλογή τους. Τυπικά προφανώς δεν υπάρχει θέμα. Σε μια Δημοκρατία δεν μπορεί μια ψήφος να είναι λιγότερο ηθική από μία άλλη. Κάτι τέτοιο θα αντιστρατευόταν το ίδιο το δικαίωμα της ελεύθερης ψήφου. Αυτό ωστόσο δεν αναιρεί το γεγονός ότι ορισμένοι συμπολίτες μας, για οποιονδήποτε λόγο και με οποιοδήποτε πρόσχημα, , είναι έτοιμοι να στείλουν εγκληματίες στη Βουλή. Ανθρώπους δηλαδή που δεν έχουν κανένα πρόβλημα, αντιθέτως εξιδανικεύουν, τη χρήση βίας σε βάρος όσων στοχοποιούν ή απλώς όσων διαφωνούν με τις επιλογές τους.

Η πιο διαδεδομένη ίσως άποψη είναι ότι αυτοί οι άνθρωποι υιοθετούν αυτή τη στάση εξαιτίας κυρίως αδυναμιών του πολιτικού συστήματος. Αντιδρούν επειδή αισθάνονται ότι δεν έχουν φωνή, ότι βρίσκονται μπροστά σε αλλαγές που βάζουν σε κίνδυνο την κοινωνική τους θέση χωρίς να μπορούν να αντιδράσουν. Όπως γράφει χαρακτηριστικά ο Ευτύχης Βαρδουλάκης στην Καθημερινή, το κυρίαρχο στοιχείο στις επιλογές τους δεν είναι το ιδεολογικό όσο το ψυχολογικό υπόβαθρο. Μετράνε περισσότερο «ο θυμός, η αντισυστημική λογική, η απειλή της περιθωριοποίησης». Γι αυτό και σε περιόδους ομαλότητας η απήχηση αυτών των κομμάτων μειώνεται ενώ αντιθέτως αυξάνεται σε περιόδους εντάσεων, «όπως πχ συνέβη με τα μέτρα την περίοδο της πανδημίας».

Πάνω σε μια τέτοια προσέγγιση ωστόσο έχουν αρχίσει να αναπτύσσονται θεωρίες ότι η Δημοκρατία είναι καταδικασμένη να αποτύχει. Σύμφωνα με αυτές, η Δημοκρατία προϋποθέτει «σκληρή δουλειά» από την πλευρά των πολιτών. Όχι μόνο να σεβόμαστε τις θέσεις άλλων με τις οποίες διαφωνούμε αλλά και την ικανότητα να επεξεργαζόμαστε πλήθος πληροφοριών για να κάνουμε τις σωστές επιλογές καθώς και την ικανότητα να ξεχωρίζουμε το ψέμα από την αλήθεια. Προϋποθέτει «στοχαστικότητα, πειθαρχία και λογική», χαρακτηριστικά τα οποία δεν διακρίνουν τον μέσο πολίτη. Είναι πολύ πιο εύκολο να υιοθετήσει απλουστευτικές προσεγγίσεις και θεωρίες συνομωσίας και να στηρίξει λαϊκιστές πολιτικούς που προσφέρουν έτοιμες λύσεις δια πάσα νόσο. Σύμφωνα με αυτές τις θεωρίες οι δυτικές δημοκρατίες βρίσκονται ήδη σε μια πορεία φθοράς χωρίς επιστροφή. Είναι χαρακτηριστικό ότι τις δύο τελευταίες δεκαετίες η ψήφος σε ακροδεξιά λαϊκιστικά κόμματα στην Ευρώπη υπερτριπλασιάστηκε και από 4% έφτασε στο 13%. ( Μια πολύ καλή παρουσίαση στο Politico, «The shocking paper predicting the end of democracy»).

Δεν χρειάζεται βέβαια να υιοθετήσουμε αυτές τις δυσοίωνες προβλέψεις για το μέλλον της Δημοκρατίας προκειμένου να κατανοήσουμε ότι αυτά που θεωρούμε ως δεδομένα σήμερα, η ελευθερία του λόγου, το κράτος δικαίου, τα πολιτικά δικαιώματα, δεν αποτελούν μια φυσική ανθρώπινη κατάσταση αλλά μια κατάκτηση η οποία πρέπει διαρκώς να ανανεώνεται. Και για να γυρίσουμε στο αρχικό ερώτημα, μπορεί πράγματι να είναι κατανοητή η αντισυστημική επιλογή ορισμένων που θεωρούν εαυτούς απόκληρους του συστήματος. Είναι ανάγκη η πραγματική βάση του θυμού τους να αντιμετωπιστεί, όσο αυτό είναι δυνατό. Δεν παύει ωστόσο η ψήφος τους να είναι μια επιλογή, μια αποκρουστική επιλογή, κι αυτό θα πρέπει να γίνεται σαφές με κάθε ευκαιρία. Φέρουν κι αυτοί ευθύνη. Αν τους δικαιολογήσουμε θα είναι σαν να μη τους αναγνωρίζουμε την ικανότητα της επιλογής άρα και το δικαίωμα της ψήφου. Ο σκοπός βέβαια δεν είναι να μεταπειστούν, αυτό είναι πολύ δύσκολο. Στην περίπτωση τους δεν αρκούν τα λογικά επιχειρήματα. Η Δημοκρατία όμως είναι μια διαρκής άσκηση στην οποία όλοι πρέπει να εκπαιδευόμαστε, που σημαίνει να την υπερασπιζόμαστε. Και για να μη μένουμε στη θεωρία, ανεξάρτητα από το τι ψηφίζουμε, πρέπει να μπορούμε να πάμε και ένα βήμα παρακάτω, να στεκόμαστε απέναντι τόσο στις εκδοχές της «δημοκρατίας» του Παππά, του Πολάκη και του Σπίρτζη όσο και στο Μαξίμου για τις παρακολουθήσεις.