Μαθηματικός της Οξφόρδης αποδομεί θεωρία 2.000 ετών για τον Παρθενώνα: Οι καμπύλες δεν διόρθωναν οπτικές ψευδαισθήσεις

Μία από τις πιο επίμονες και γοητευτικές θεωρίες γύρω από τον Παρθενώνα επιχειρεί να καταρρίψει Βρετανός μαθηματικός, υποστηρίζοντας ότι οι περίφημες καμπύλες του μνημείου δεν σχεδιάστηκαν για να διορθώνουν οπτικές ψευδαισθήσεις, όπως λέγεται εδώ και αιώνες.

Σύμφωνα με τον Guardian, ο καθηγητής Αλέν Γκοριελί του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης εξέτασε με μαθηματικά μοντέλα τις θεωρίες που θέλουν τους αρχιτέκτονες του Παρθενώνα να έχουν χρησιμοποιήσει ανεπαίσθητες καμπυλώσεις και αποκλίσεις στις διαστάσεις του ναού, ώστε στα μάτια του θεατή το κτίριο να εμφανίζεται απολύτως ευθύ και αρμονικό.

Το συμπέρασμά του είναι ανατρεπτικό: οι οπτικές ψευδαισθήσεις τις οποίες υποτίθεται ότι διορθώνουν αυτές οι αρχιτεκτονικές λεπτομέρειες είτε δεν τεκμηριώνονται επιστημονικά είτε είναι τόσο μικρές ώστε πρακτικά να μην γίνονται αντιληπτές από κάποιον που παρατηρεί τον Παρθενώνα από φυσιολογική απόσταση. Σύμφωνα με το βρετανικό site, η μελέτη του επιστήμονα έχει γίνει δεκτή για δημοσίευση στο επιστημονικό περιοδικό «Royal Society Open Science».

Ο μύθος που ξεκίνησε από τον Βιτρούβιο

Ο Γκοριελί εντοπίζει τις ρίζες της θεωρίας πριν από περίπου 2.000 χρόνια, στα κείμενα του Ρωμαίου αρχιτέκτονα και μηχανικού Βιτρούβιου, ο οποίος έγραψε για την ελληνική αρχιτεκτονική περίπου τέσσερις αιώνες μετά την κατασκευή του Παρθενώνα.

Με το πέρασμα των αιώνων, οι ερμηνείες του πέρασαν στα εγχειρίδια αρχιτεκτονικής και σταδιακά άρχισαν να αντιμετωπίζονται σχεδόν ως δεδομένο. Η θεωρία γνώρισε νέα άνθηση τον 19ο αιώνα, όταν έγιναν ακριβείς μετρήσεις των καμπυλώσεων του Παρθενώνα. Σύμφωνα με τον Γκοριελί, έχουν κατά καιρούς διατυπωθεί τουλάχιστον 12 διαφορετικές θεωρίες περί «οπτικών διορθώσεων», χωρίς όμως να υπάρχουν αποδείξεις για αυτές.

Μάλιστα, όπως παρατηρεί ο ίδιος, η εξήγηση έχει ριζώσει τόσο βαθιά στη σύγχρονη αντίληψη για τον Παρθενώνα ώστε αναπαράγεται πλέον ακόμη και από συστήματα Τεχνητής Νοημοσύνης.

Από τον στυλοβάτη στην «ένταση» των κιόνων

Ένα από τα πιο γνωστά παραδείγματα αφορά τον στυλοβάτη, τη βάση επάνω στην οποία πατούν οι κίονες του Παρθενώνα. Η βάση δεν είναι απολύτως οριζόντια. Αντίθετα, σχηματίζει μια ήπια καμπύλη, η οποία ανυψώνεται περίπου κατά έξι εκατοστά προς το κέντρο.

Η παραδοσιακή εξήγηση, που αποδίδεται στον Βιτρούβιο, είναι ότι η συγκεκριμένη καμπύλωση δημιουργήθηκε προκειμένου να αντιμετωπιστεί μια οπτική ψευδαίσθηση: μια μεγάλη απολύτως ευθεία οριζόντια γραμμή υποτίθεται ότι θα φαινόταν στο ανθρώπινο μάτι σαν να «βουλιάζει» στο κέντρο. Ο Γκοριελί, όμως, υποστηρίζει ότι δεν εντόπισε επιστημονικές αποδείξεις για ένα τέτοιο οπτικό φαινόμενο.

Μια δεύτερη θεωρία συνδέει την υποτιθέμενη παραμόρφωση με τους μαρμάρινους κίονες και με τη λεγόμενη ψευδαίσθηση Hering. Πρόκειται για ένα γνωστό οπτικό φαινόμενο κατά το οποίο δύο παράλληλες γραμμές σε μια επίπεδη εικόνα μπορεί να φαίνονται καμπυλωμένες όταν τέμνονται από άλλες γραμμές. Το πρόβλημα, σύμφωνα με τον μαθηματικό της Οξφόρδης, είναι ότι το συγκεκριμένο φαινόμενο γίνεται ισχυρότερο όταν οι γραμμές τέμνονται σε οξείες γωνίες. Οι κίονες του Παρθενώνα είναι υπερβολικά κοντά στην κατακόρυφο για να προκαλούν ανάλογη εντύπωση, ενώ, όπως υπογραμμίζει, δεν υπάρχει καν σαφής απόδειξη ότι η συγκεκριμένη δισδιάστατη οπτική ψευδαίσθηση λειτουργεί με τον ίδιο τρόπο σε ένα τρισδιάστατο κτίριο.

Ο ερευνητής αμφισβητεί και μία ακόμη από τις πιο γνωστές θεωρίες γύρω από την αρχιτεκτονική του Παρθενώνα: ότι η ελαφρά διόγκωση των κιόνων, η λεγόμενη «ένταση», έγινε για να αντιμετωπιστεί η εντύπωση πως ένας εντελώς ευθύς κίονας θα φαινόταν πιο λεπτός στο μέσο του. Και σε αυτή την περίπτωση ο Γκοριελί αναφέρει ότι δεν βρήκε στοιχεία που να αποδεικνύουν την ύπαρξη μιας τέτοιας ψευδαίσθησης. Επιπλέον, η διόγκωση των κιόνων του Παρθενώνα φτάνει μόλις τα 18 χιλιοστά, διαφορά η οποία, σύμφωνα με τους υπολογισμούς του, είναι οριακά αντιληπτή από τις αποστάσεις από τις οποίες συνήθως παρατηρείται το μνημείο.

Γιατί, λοιπόν, κατασκευάστηκε έτσι ο Παρθενώνας;

Η απόρριψη της θεωρίας των οπτικών διορθώσεων γεννά το προφανές ερώτημα: εάν οι καμπύλες δεν δημιουργήθηκαν για να «ξεγελούν» το ανθρώπινο μάτι, για ποιο λόγο τις επέλεξαν οι αρχιτέκτονες του Παρθενώνα;

Ο Γκοριελί δεν ισχυρίζεται ότι διαθέτει οριστική απάντηση. Προτείνει, ωστόσο, πιο πρακτικές και αισθητικές εξηγήσεις. Η ανεπαίσθητη καμπύλωση του στυλοβάτη, για παράδειγμα, θα μπορούσε να βοηθά στην απομάκρυνση των νερών της βροχής και να αποτρέπει τη δημιουργία λιμναζόντων υδάτων στην επιφάνεια του μνημείου.

Αντίστοιχα, οι ελαφρώς καμπυλωμένοι κίονες ίσως επιλέχθηκαν απλώς επειδή οι αρχαίοι Έλληνες τους θεωρούσαν πιο φυσικούς, οργανικούς και καλαίσθητους σε σχέση με απόλυτα ευθύγραμμες μορφές.

Γιατί άντεξε δύο χιλιετίες η θεωρία

Ο ίδιος ο μαθηματικός παραδέχεται ότι, καθώς άρχισε να εξετάζει τη μία θεωρία μετά την άλλη, βρέθηκε να ερευνά ένα περίπλοκο «λαβύρινθο» επιχειρημάτων, πεποιθήσεων και ερμηνειών που είχαν συσσωρευτεί επί αιώνες.

Κατά την εκτίμησή του, ένας από τους λόγους που η θεωρία άντεξε τόσο πολύ είναι και η εικόνα που έχει διαμορφωθεί για την αρχαία Ελλάδα ως έναν πολιτισμό εξαιρετικής γνώσης και ευφυΐας. Αυτή η αντίληψη, υποστηρίζει, έκανε ιδιαίτερα ελκυστική την ιδέα ότι πίσω από κάθε μικρή απόκλιση στην κατασκευή του Παρθενώνα κρυβόταν μια εξαιρετικά σύνθετη μαθηματική προσπάθεια εξαπάτησης του ανθρώπινου ματιού.

Ο Φρανκ Σάλμον, καθηγητής Ιστορίας της Κλασικής Αρχιτεκτονικής στο Πανεπιστήμιο του Κέμπριτζ, σημειώνει από την πλευρά του στον Guardian ότι ειδικοί αντιμετωπίζουν εδώ και χρόνια με επιφυλακτικότητα τις εξηγήσεις του Βιτρούβιου. Όπως επισημαίνει, υπάρχει εγγενής κίνδυνος στο να χρησιμοποιούνται τα κείμενα ενός Ρωμαίου συγγραφέα ως «κλειδί» για την ερμηνεία ελληνικών αρχιτεκτονικών πρακτικών που είχαν προηγηθεί κατά αρκετούς αιώνες.

Ο Γκοριελί κλείνει τη μελέτη του με μια ασυνήθιστη για επιστημονική εργασία προτροπή: καλεί τους αναγνώστες να αφήσουν για λίγο το άρθρο, να περπατήσουν σε μια πόλη, να κοιτάξουν οι ίδιοι τα κτίρια και να εμπιστευθούν τα μάτια τους.