Πώς το Ιράν έχασε τον πόλεμο σε στρατιωτικό επίπεδο αλλά κατάφερε ισχυρό πλήγμα στον κρίσιμο τομέα της παγκόσμιας αγοράς ενέργειας

Σχεδόν τρεις μήνες μετά την έναρξη του πολέμου, το Ιράν δεν έχει κερδίσει στο πεδίο. Δεν έχει αντιστρέψει την αεροπορική υπεροχή των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ισραήλ. Δεν έχει καταφέρει να προστατεύσει τις στρατιωτικές του υποδομές, ούτε και τους πολίτες του. Δεν έχει ακυρώσει το πλήγμα που υπέστη από τις στοχευμένες επιθέσεις στην αρχή της σύγκρουσης. Και όμως, η Τεχεράνη έχει πετύχει κάτι που στην Ουάσιγκτον και στο Τελ Αβίβ αρχικά θεωρούσαν αδύνατο: να επιβιώσει πολιτικά, να αντέξει στρατηγικά και να μετατρέψει έναν πόλεμο που ξεκίνησε με στόχο την ταχεία υποταγή του σε μια σύγκρουση με όρια, κόστος και αναγκαστικές διαπραγματεύσεις.

Αυτό είναι το κρίσιμο σημείο. Το Ιράν δεν χρειάστηκε να γίνει ισχυρότερο από τους αντιπάλους του. Χρειάστηκε να βρει πού αυτοί είναι πιο ευάλωτοι. Και το βρήκε στα Στενά του Ορμούζ, στις ενεργειακές εγκαταστάσεις του Κόλπου και στην εξάρτηση της παγκόσμιας οικονομίας από μια γεωγραφική λωρίδα νερού που μπορεί να γίνει, μέσα σε λίγες ώρες, παγκόσμιο σημείο ασφυξίας.

Η στρατηγική της Τεχεράνης στηρίχθηκε σε αυτό που αναλυτές αποκαλούν «τριγωνική πίεση». Όχι απευθείας αναμέτρηση με τον ισχυρότερο αντίπαλο, αλλά χτύπημα σε τρίτους, πιο ευάλωτους παίκτες, οι οποίοι έχουν άμεση σημασία για τον ισχυρό. Στην προκειμένη περίπτωση, αυτοί οι τρίτοι ήταν τα κράτη του Κόλπου - Κατάρ, Σαουδική Αραβία, Κουβέιτ, Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα. Χώρες στρατιωτικά εκτεθειμένες, ενεργειακά κρίσιμες και πολιτικά συνδεδεμένες με την αμερικανική αρχιτεκτονική ασφάλειας στην περιοχή.

Η εξίσωση που άλλαξε τον πόλεμο

Η καμπή ήρθε όταν το Ισραήλ χτύπησε το ιρανικό κοίτασμα φυσικού αερίου South Pars και η Τεχεράνη απάντησε με επίθεση στο Ras Laffan του Κατάρ, έναν από τους σημαντικότερους κόμβους υγροποιημένου φυσικού αερίου στον κόσμο, καθώς και με drones κατά διυλιστηρίων στη Σαουδική Αραβία και στο Κουβέιτ. Από εκείνη τη στιγμή, ο πόλεμος απέκτησε άλλη λογική. Το μήνυμα του Ιράν ήταν καθαρό: κάθε πλήγμα στην ιρανική ενέργεια θα έχει απάντηση στην ενέργεια του Κόλπου και εξ αντανακλάσεως και στην ενέργεια του μεγαλύτερου τμήματος στον κόσμο. Αυτή η «εξαγωγή» κρίσης αποδεικνύεται πιο ισχυρή από οποιαδήποτε ρητορική απειλή. Διότι δεν απευθυνόταν μόνο στο Ισραήλ. Απευθυνόταν στις αγορές, στους Αμερικανούς καταναλωτές, στους Ευρωπαίους εισαγωγείς ενέργειας, στις ασιατικές οικονομίες, στις ασφαλιστικές εταιρείες, στις ναυτιλιακές, στους παραγωγούς LNG, στους ηγέτες του Κόλπου που δεν θέλουν να δουν τις χώρες τους να μετατρέπονται σε παραπλεύρεια πεδία μάχης.

Η Ουάσιγκτον βρέθηκε και εξακολουθεί να βρίσκεται μπροστά σε ένα δίλημμα που δεν μπορεί να λυθεί μόνο με αεροπλανοφόρα, πυραύλους και stealth βομβαρδιστικά. Μπορεί να πλήξει το Ιράν. Μπορεί να καταστρέψει υποδομές. Μπορεί να ανεβάσει την πίεση. Αλλά δεν μπορεί να εγγυηθεί ότι το κόστος θα μείνει μέσα στα ιρανικά σύνορα. Και αυτό ακριβώς είναι το ιρανικό πλεονέκτημα.

Η Τεχεράνη μετέφερε το βάρος από τη στρατιωτική αναμέτρηση στην οικονομική ευπάθεια. Δεν απείλησε απλώς τις ΗΠΑ. Απείλησε το περιβάλλον μέσα στο οποίο οι ΗΠΑ ασκούν ισχύ. Τις ενεργειακές ροές. Τη σταθερότητα των συμμάχων. Την τιμή της βενζίνης. Την ασφάλεια της ναυσιπλοΐας. Τη δυνατότητα του Λευκού Οίκου να εμφανίζεται ως δύναμη ελέγχου και όχι ως δύναμη που προκαλεί ανεξέλεγκτες παρενέργειες.

Τα Στενά του Ορμούζ ως «ασφάλεια ζωής» του ιρανικού καθεστώτος

Το κλείσιμο ή ο μερικός έλεγχος των Στενών του Ορμούζ δεν είναι απλώς ένα στρατιωτικό εργαλείο. Είναι το ασφαλιστήριο συμβόλαιο του ιρανικού καθεστώτος. Από εκεί περνά περίπου το ένα πέμπτο του παγκόσμιου πετρελαίου. Από εκεί περνά ένα κρίσιμο μέρος του LNG που τροφοδοτεί αγορές στην Ευρώπη και στην Ασία. Από εκεί περνά η αίσθηση ότι η παγκόσμια οικονομία, όσο τεχνολογικά εξελιγμένη κι αν είναι, παραμένει όμηρος μερικών στενών θαλάσσιων περασμάτων. Για την Τεχεράνη, αυτό το σημείο είναι πλέον περισσότερο από γεωγραφία. Είναι μοχλός διαπραγμάτευσης. Αν το Ιράν καταφέρει να βγει από τον πόλεμο με ρόλο - έστω και άτυπο - στον τρόπο με τον οποίο θα ξανανοίξει πλήρως η ναυσιπλοΐα, τότε θα έχει μετατρέψει μια σύγκρουση που ξεκίνησε ως απειλή επιβίωσης σε εργαλείο αναβάθμισης.

Αυτό είναι το μεγάλο παράδοξο. Το Ιράν μπορεί να έχει υποστεί σοβαρές ζημιές. Μπορεί να έχει χάσει στελέχη, υποδομές, δυνατότητες. Μπορεί να βρίσκεται υπό τεράστια οικονομική πίεση. Αλλά εάν ο κόσμος χρειαστεί την ιρανική συναίνεση για να αποκατασταθεί η ομαλότητα στα Στενά του Ορμούζ, τότε η Τεχεράνη δεν θα αντιμετωπίζεται μόνο ως στόχος. Θα αντιμετωπίζεται και ως αναγκαίος συνομιλητής. Αυτό δεν σημαίνει νίκη με την κλασική έννοια. Σημαίνει όμως κάτι πιο σύνθετο: επιβίωση μέσω μόχλευσης. Και στη Μέση Ανατολή, πολλές φορές αυτό αρκεί.

Το όριο της αμερικανικής ισχύος

Η υπόθεση αυτή φωτίζει ένα βαθύτερο πρόβλημα για την Ουάσιγκτον. Οι Ηνωμένες Πολιτείες παραμένουν η ισχυρότερη στρατιωτική δύναμη στον κόσμο. Αλλά η ισχύς τους δεν λειτουργεί «in vitro». Λειτουργεί μέσα σε ένα πλέγμα συμμαχιών, αγορών, υποδομών, θαλάσσιων οδών, πολιτικών ισορροπιών και εσωτερικών πιέσεων. Όσο πιο περίπλοκο είναι αυτό το πλέγμα, τόσο περισσότερα σημεία πίεσης διαθέτει ένας αντίπαλος που δεν μπορεί να κερδίσει κατά μέτωπο.

Το Ιράν διάβασε αυτή την πραγματικότητα καλύτερα από όσο περίμεναν οι αντίπαλοί του. Αντί να απαντήσει μόνο στο επίπεδο όπου ήταν πιο αδύναμο, δηλαδή στο συμβατικό στρατιωτικό πεδίο, άνοιξε την παρτίδα στο επίπεδο όπου η αμερικανική υπεροχή είναι λιγότερο καθοριστική: στην περιφερειακή αλληλεξάρτηση.

Έτσι εξηγείται και η πίεση για διαπραγματεύσεις. Δεν είναι ένδειξη αμερικανικής αδυναμίας με την «απλοϊκή» ή την υπεραπλουστευμένη έννοια. Είναι ένδειξη ότι η Ουάσιγκτον αναγνωρίζει πως η συνέχιση της σύγκρουσης μπορεί να παράγει κόστος δυσανάλογο με το στρατιωτικό όφελος. Κάθε επιπλέον χτύπημα μπορεί να φέρει νέα επίθεση στον Κόλπο. Κάθε νέα επίθεση μπορεί να ανεβάσει την τιμή της ενέργειας. Κάθε άνοδος στις τιμές μπορεί να περάσει στην αμερικανική πολιτική σκηνή. Και κάθε πολιτικό κόστος περιορίζει την ελευθερία κινήσεων του προέδρου. Το Ιράν έχει μετατραπεί μετά από 90 ημέρες στο σημείο όπου η στρατηγική συναντά την οικονομία και η οικονομία την εσωτερική πολιτική.

Η δυσκολία της επόμενης ημέρας

Ακόμη κι αν υπάρξει συμφωνία, το πρόβλημα δεν τελειώνει. Διότι το ερώτημα δεν είναι μόνο πώς θα ανοίξουν ξανά τα Στενά του Ορμούζ. Είναι με ποιους όρους θα ανοίξουν. Ποιος θα εγγυηθεί τη ναυσιπλοΐα. Ποιος θα επιβλέπει την ασφάλεια. Ποιος θα αποζημιωθεί. Ποιος θα έχει δικαίωμα ελέγχου. Και κυρίως, τι θα εμποδίσει το Ιράν από το να χρησιμοποιήσει ξανά το ίδιο εργαλείο σε μελλοντική κρίση. Η απάντηση δεν είναι απλή, το αντίθετο, δεν θα μπορούσε άλλωστε. Αν η Δύση επιχειρήσει να αποκαταστήσει την προπολεμική κατάσταση σαν να μη συνέβη τίποτα, θα υποτιμήσει το νέο ιρανικό χαρτί. Αν, αντίθετα, αναγνωρίσει στην πράξη έναν ρόλο στην Τεχεράνη, θα ενισχύσει ένα καθεστώς που χρησιμοποίησε τον εκβιασμό ως στρατηγική. Και αν επιχειρήσει να αφαιρέσει βίαια αυτό το χαρτί, κινδυνεύει να προκαλέσει την ίδια κρίση που θέλει να λύσει.

Αυτό είναι και το αδιέξοδο στο οποίο φαίνεται πως οδηγούμαστε ανεξάρτητα μάλιστα από το εάν ή όχι εκκινήσουν εκ νέου οι βομβαρδισμοί. Το Ιράν δεν χρειάζεται να ελέγχει πλήρως τα Στενά του Ορμούζ. Του αρκεί να αποδείξει ότι μπορεί να τα διαταράξει. Δεν χρειάζεται να κλείσει για πάντα τη ροή της ενέργειας. Του αρκεί να κάνει τον κόσμο να υπολογίζει την πιθανότητα. Δεν χρειάζεται να νικήσει την Αμερική. Του αρκεί να ανεβάσει το τίμημα κάθε αμερικανικής επιλογής.

Το μάθημα για τους υπόλοιπους αντιπάλους της Δύσης

Υπάρχει και μια ευρύτερη διάσταση. Η ιρανική τακτική θα μελετηθεί – αν δεν μελετάται ήδη – και από άλλους αντιπάλους των ΗΠΑ. Όχι απαραίτητα ως αντιγραφή, αλλά ως υπόδειγμα. Όποιος δεν μπορεί να χτυπήσει απευθείας την αμερικανική ισχύ, μπορεί να αναζητήσει τους τρίτους κρίκους που τη στηρίζουν. Συμμάχους, θαλάσσιες οδούς, υποδομές, ενεργειακά δίκτυα, καλώδια, βάσεις, εφοδιαστικές αλυσίδες. Αυτό είναι το πραγματικό μήνυμα του πολέμου. Η εποχή όπου η υπεροχή σε πυραύλους, αεροπορία και στόλους αρκούσε για να καθορίσει την έκβαση μιας κρίσης έχει περάσει. Η ισχύς σήμερα μετριέται και από την αντοχή των δικτύων που τη στηρίζουν. Και τα δίκτυα αυτά είναι ευάλωτα ακριβώς επειδή είναι παγκόσμια. Η Τεχεράνη το κατανόησε. Έκανε τον Κόλπο πεδίο πίεσης, τα Στενά του Ορμούζ διαπραγματευτικό όπλο και την ενεργειακή ασφάλεια πολιτικό εκβιασμό. Δεν ανέτρεψε την αμερικανική ισχύ. Αλλά την υποχρέωσε να κοιτάξει το κόστος της στον καθρέφτη. Και αυτό, για ένα καθεστώς που πολλοί πίστευαν ότι θα λυγίσει γρήγορα, είναι ήδη μια σοβαρή στρατηγική επιτυχία.