Το παράδοξο του Ορμούζ: Τα Στενά παραμένουν σε καθεστώς ασφυξίας αλλά η παγκόσμια αγορά δεν έχει εκραγεί

Το μεγαλύτερο μυστήριο της διεθνούς οικονομίας αυτή τη στιγμή δεν είναι μόνο αν οι Ηνωμένες Πολιτείες και το Ιράν θα φτάσουν σε συμφωνία για το τέλος του πολέμου. Είναι κυρίως το γιατί η αγορά πετρελαίου δεν έχει ακόμη αντιδράσει ή καλύτερα γιατί δεν βρίσκεται σε αναβρασμό και πανικό ενώ βιώνει μία από τις μεγαλύτερες διαταραχές εφοδιασμού στη σύγχρονη ιστορία.

Τα Στενά του Ορμούζ παραμένουν επί τρεις μήνες σχεδόν παραλυμένα από τον πόλεμο. Πρόκειται για το σενάριο που πριν από την κρίση με το Ιράν οι περισσότεροι θεωρούσαν εφιάλτη - και ταυτόχρονα απίθανο να συμβεί σε τέτοια κλίμακα. Η ορατή κυκλοφορία μέσω των Στενών έχει πέσει, σύμφωνα με εκτιμήσεις της JP Morgan, στο 15% των προπολεμικών επιπέδων. Με άλλα λόγια, ο σημαντικότερος ενεργειακός διάδρομος του πλανήτη λειτουργεί σε καθεστώς ασφυξίας.

Κι όμως, οι τιμές του πετρελαίου δεν έχουν εκτοξευθεί στα επίπεδα που φοβούνταν οι αναλυτές. Το Brent κινείται κοντά στα 93 δολάρια το βαρέλι - πολύ υψηλότερα από τα περίπου 70 δολάρια πριν από τον πόλεμο, αλλά σαφώς χαμηλότερα από το πρόσφατο peak των 114 δολαρίων. Για μια αγορά που βλέπει το Ορμούζ να υπολειτουργεί, αυτή η συμπεριφορά μοιάζει σχεδόν αφύσικη. Η εξήγηση βρίσκεται σε μια λιγότερο «ορατή» πραγματικότητα. Το πετρέλαιο συνεχίζει να περνά. Όχι με τον κανονικό, διαφανή, εμπορικό τρόπο. Αλλά μέσα από «σκιώδεις» ροές, παρακάμψεις, αγωγούς, αποθέματα και μια σειρά από έκτακτες προσαρμογές που επιτρέπουν στην παγκόσμια αγορά να απορροφά - προς το παρόν - το σοκ.

Τα «φαντάσματα» των Στενών

Η πρώτη απάντηση στο παράδοξο είναι οι λεγόμενες «clandestine flows» - οι μυστικές ή αδήλωτες ροές πετρελαίου που φαίνεται να διαφεύγουν από τον διπλό αποκλεισμό των Στενών του Ορμούζ. Σύμφωνα με την JP Morgan, αυτές οι ροές έφτασαν περίπου τα 2,1 εκατομμύρια βαρέλια ημερησίως τις δύο τελευταίες εβδομάδες του Μαΐου. Πρόκειται για μικρό μέρος σε σχέση με τα 15,6 εκατομμύρια βαρέλια που περνούσαν καθημερινά από το Ορμούζ πριν από τον πόλεμο. Δεν είναι όμως αμελητέο.

Σε μια αγορά που ζει με οριακές ισορροπίες, ακόμη και 2 εκατομμύρια βαρέλια την ημέρα μπορούν να αλλάξουν την κατάσταση. Ο μηχανισμός είναι γνωστός από άλλες περιόδους κυρώσεων και ναυτικών κρίσεων. Δεξαμενόπλοια απενεργοποιούν τους αναμεταδότες τους, εξαφανίζονται από τα συστήματα παρακολούθησης, περνούν «στο σκοτάδι» και επανεμφανίζονται αλλού. Είναι τα «ghost transits» - διελεύσεις-φαντάσματα. Δεν αναιρούν τον αποκλεισμό. Τον διαπερνούν.

Η εκτίμηση της Piper Sandler ανεβάζει την εικόνα ακόμη πιο ψηλά. Περίπου 2,9 εκατομμύρια βαρέλια ημερησίως φέρονται να βγήκαν από τα Στενά τον Μάιο. Από αυτά, τα 2,1 εκατομμύρια φαίνεται να πέρασαν με πλοία που κατέβαλαν τέλη σε ιρανικές οντότητες. Τα υπόλοιπα, περίπου 900.000 βαρέλια ημερησίως, αποδίδονται σε «σκοτεινές» διελεύσεις, με απενεργοποιημένα συστήματα εντοπισμού.

Αυτό είναι κρίσιμο. Διότι δείχνει ότι το Ιράν, ακόμη και μέσα σε συνθήκες πολέμου και αποκλεισμού, διατηρεί κάποιον έλεγχο πάνω στη ροή. Όχι πλήρη, όχι κανονικό, αλλά αρκετό για να μετατρέψει το Ορμούζ από απλό σημείο στρατιωτικής αντιπαράθεσης σε εργαλείο οικονομικής διαπραγμάτευσης.

Η αγορά που επιλέγει να απορροφά ακόμη το κόστος

Το λάθος θα ήταν να διαβαστούν οι τιμές κοντά στα 100 δολάρια ως ένδειξη ότι η κρίση είναι περιορισμένη. Δεν είναι. Η πιο σωστή ανάγνωση είναι διαφορετική: η αγορά έχει βρει τρόπους να απορροφά ένα ιστορικό σοκ, αλλά το κάνει με ακριβούς, προσωρινούς και εύθραυστους μηχανισμούς.

Οι «σκιώδεις» ροές είναι μόνο ένα μέρος της εικόνας. Πολύ μεγαλύτερη σημασία έχουν οι εναλλακτικές διαδρομές. Η Piper Sandler εκτιμά ότι περίπου 4,5 εκατομμύρια βαρέλια αργού την ημέρα βγήκαν από τον Περσικό Κόλπο μέσω άλλων οδών, κυρίως μέσω του East-West Pipeline, που συνδέει τα πετρελαϊκά πεδία της Σαουδικής Αραβίας με το λιμάνι Γιανμπού στην Ερυθρά Θάλασσα. Αυτή η παράκαμψη δίνει ανάσα. Δεν αντικαθιστά πλήρως το Ορμούζ, αλλά περιορίζει το σοκ. Η Σαουδική Αραβία μπορεί να εξάγει μέρος της παραγωγής της χωρίς να περάσει από τα Στενά. Άλλοι παραγωγοί και αγοραστές προσαρμόζονται με καθυστερήσεις, αλλαγές φορτίων και ακριβότερες διαδρομές.

Υπάρχει όμως και ένας ακόμη, ίσως σημαντικότερος παράγοντας: η Κίνα.

Το Πεκίνο έχει μειώσει δραστικά τις εισαγωγές αργού και καλύπτει μεγαλύτερο μέρος των αναγκών του από τα τεράστια αποθέματά του. Αυτό έχει συγκρατήσει τη ζήτηση σε μια στιγμή όπου η προσφορά πιέζεται. Αν η Κίνα συνέχιζε να αγοράζει με τους προηγούμενους ρυθμούς, η αγορά θα ήταν πολύ πιο νευρική και οι τιμές πιθανότατα πολύ υψηλότερες.

Η κινεζική στάση λειτουργεί, έτσι, σαν αθέατος σταθεροποιητής. Δεν είναι πολιτική χάρη προς τη Δύση. Είναι ψυχρός υπολογισμός αποθεμάτων, τιμών και στρατηγικής αναμονής. Όμως το αποτέλεσμα είναι σαφές: μειώνει την άμεση πίεση στην αγορά.

Το ρίσκο της «ψευδούς» ηρεμίας

Η αγορά, ωστόσο, μπορεί να έχει πέσει σε μια παγίδα. Οι έκτακτες λύσεις, οι σκιώδεις διελεύσεις, οι αγωγοί και τα αποθέματα δημιουργούν την εντύπωση ότι το σύστημα αντέχει. Αλλά αυτή η αντοχή έχει ημερομηνία λήξης. Τα εμπορικά αποθέματα πετρελαίου έχουν ήδη μειωθεί αισθητά από την έναρξη του πολέμου. Το αμερικανικό Στρατηγικό Απόθεμα Πετρελαίου κινείται γρήγορα προς τα χαμηλότερα επίπεδα από τις αρχές της δεκαετίας του 1980. Αυτό σημαίνει ότι η αγορά δεν έχει λύσει το πρόβλημα. Το μεταθέτει.

Η σημερινή ηρεμία βασίζεται σε τέσσερις υποθέσεις: ότι οι «σκιώδεις» ροές θα συνεχιστούν, ότι οι εναλλακτικές διαδρομές θα αντέξουν, ότι η Κίνα θα συνεχίσει να καταναλώνει αποθέματα αντί να αγοράζει μαζικά και ότι δεν θα υπάρξει μεγάλη στρατιωτική κλιμάκωση στον Περσικό Κόλπο. Καμία από αυτές τις υποθέσεις δεν είναι ασφαλής.

Αν μία από αυτές «σπάσει», η τιμή μπορεί να κινηθεί προς τα πάνω πολύ γρήγορα. Η Piper Sandler προβλέπει μέση τιμή Brent στα 130 δολάρια το βαρέλι για τον Ιούλιο και τον Αύγουστο. Αν αυτή η εκτίμηση επιβεβαιωθεί, οι τιμές της βενζίνης στις Ηνωμένες Πολιτείες μπορεί να ξεπεράσουν τα 5 δολάρια το γαλόνι, από περίπου 4,20 σήμερα.

Το πετρέλαιο ως βασικός διαπραγματευτής

Η ενεργειακή αγορά δεν είναι απλώς συνέπεια της διπλωματίας ΗΠΑ - Ιράν. Είναι μέρος της διαπραγμάτευσης. Το Ιράν γνωρίζει ότι το Ορμούζ είναι ο πιο αποτελεσματικός μοχλός πίεσης που διαθέτει. Η Ουάσιγκτον γνωρίζει ότι κάθε εβδομάδα αβεβαιότητας μπορεί να μεταφραστεί σε πολιτικό κόστος στο εσωτερικό. Αυτό εξηγεί γιατί οι συνομιλίες δεν αφορούν μόνο το πυρηνικό πρόγραμμα, τα δεσμευμένα ιρανικά κεφάλαια ή την άρση κυρώσεων. Αφορούν και τον χρόνο. Η Τεχεράνη ποντάρει ότι μπορεί να αντέξει περισσότερο από όσο αντέχει πολιτικά ο Λευκός Οίκος. Θεωρεί ότι η άνοδος των τιμών ενέργειας, η επιβράδυνση της παγκόσμιας οικονομίας και η πίεση στους Αμερικανούς καταναλωτές θα οδηγήσουν τελικά τον Τραμπ σε πιο ευέλικτη στάση.

Η Ουάσιγκτον, από την άλλη, προσπαθεί να αποδείξει ότι μπορεί να περιορίσει την ιρανική δυνατότητα πίεσης χωρίς να εμφανιστεί ότι πληρώνει πολιτικά λύτρα. Συνοδεύει πλοία, ενισχύει τον αποκλεισμό στα ιρανικά φορτία, πιέζει διπλωματικά και προσπαθεί να κρατήσει την αγορά όσο πιο ήρεμη γίνεται. Όμως η αγορά ηρεμεί κυρίως επειδή καταναλώνει «μαξιλάρια». Και τα «μαξιλάρια» τελειώνουν.

Το παράδοξο είναι ότι η ίδια η μη έκρηξη των τιμών μπορεί να καθυστερεί τη συμφωνία. Όσο το Brent μένει κάτω από τα ακραία επίπεδα, η Ουάσιγκτον έχει περισσότερο χρόνο. Όσο όμως δεν υπάρχει συμφωνία, αυξάνεται η πιθανότητα το επόμενο σοκ να είναι απότομο και ανεξέλεγκτο.

Η Κίνα ως σιωπηλός ρυθμιστής

Ο ρόλος της Κίνας αξίζει ξεχωριστή ανάγνωση. Σε μια κρίση που μοιάζει διμερής - Ηνωμένες Πολιτείες εναντίον Ιράν - το Πεκίνο λειτουργεί ως σιωπηλός ρυθμιστής της παγκόσμιας ζήτησης. Μειώνοντας τις εισαγωγές και χρησιμοποιώντας αποθέματα, συγκρατεί τις τιμές. Ταυτόχρονα, όμως, διατηρεί στρατηγική ευελιξία.

Αν οι τιμές κινηθούν ακόμη υψηλότερα, η Κίνα μπορεί να συνεχίσει για κάποιο διάστημα να απορροφά μέρος του κόστους από τα αποθέματά της. Αν, όμως, αποφασίσει να επιστρέψει δυναμικά στην αγορά, το ισοζύγιο θα αλλάξει απότομα. Τότε οι ίδιες ποσότητες που σήμερα λείπουν από τη ζήτηση θα επανεμφανιστούν σε μια αγορά ήδη πιεσμένη από περιορισμένη προσφορά.

Αυτό σημαίνει ότι η σημερινή εικόνα μπορεί να είναι παραπλανητική. Δεν έχουμε κανονικοποίηση. Έχουμε αναβολή. Και σε κάθε αναβολή αυτού του τύπου, το ερώτημα είναι ποιος θα πληρώσει τον λογαριασμό όταν τελειώσουν τα αποθέματα.

Το πιθανότερο σενάριο για το καλοκαίρι

Το πιθανότερο σενάριο είναι ότι οι τιμές θα κινηθούν υψηλότερα μέσα στους επόμενους μήνες, ακόμη και χωρίς πλήρη στρατιωτική κλιμάκωση. Οι λόγοι είναι απλοί. Τα αποθέματα μειώνονται. Οι παρακάμψεις έχουν όριο. Οι «σκιώδεις» ροές μπορούν να βοηθήσουν, αλλά δεν μπορούν να αντικαταστήσουν την κανονική λειτουργία του Ορμούζ. Η Κίνα δεν μπορεί να στηρίζεται επ’άπειρον στα αποθέματά της. Και η πολιτική αβεβαιότητα παραμένει.

Αν υπάρξει προκαταρκτική συμφωνία ΗΠΑ - Ιράν, η αγορά θα πάρει ανάσα. Αλλά ακόμη και τότε, η επιστροφή στην κανονικότητα δεν θα είναι άμεση. Η ναυσιπλοΐα χρειάζεται ασφάλεια, ασφαλιστική κάλυψη, καθαρές εγγυήσεις και χρόνο. Οι εταιρείες δεν επιστρέφουν μαζικά σε έναν θαλάσσιο διάδρομο επειδή υπογράφεται ένα ασαφές πολιτικό πλαίσιο. Θέλουν να δουν ότι ο κίνδυνος έχει πράγματι μειωθεί.

Αν δεν υπάρξει συμφωνία, το καλοκαίρι μπορεί να μετατραπεί σε ενεργειακή παγίδα. Η αγορά θα αρχίσει να τιμολογεί όχι μόνο τη σημερινή απώλεια προσφοράς, αλλά και τον κίνδυνο ότι τα προσωρινά εργαλεία εξάντλησαν τα όριά τους. Τότε η κίνηση προς τα 120 ή τα 130 δολάρια δεν θα είναι ακραίο σενάριο. Θα είναι η λογική συνέπεια μιας κρίσης που μέχρι τώρα συγκαλύφθηκε από αποθέματα, αγωγούς και «φαντάσματα» στα Στενά.

Η ηρεμία στην αγορά πετρελαίου δεν σημαίνει ότι η κρίση στο Ορμούζ είναι υπό έλεγχο. Σημαίνει ότι το παγκόσμιο ενεργειακό σύστημα έχει ενεργοποιήσει όλους τους μηχανισμούς άμυνας που διαθέτει. Μυστικές ροές. Εναλλακτικές διαδρομές. Στρατηγικά αποθέματα. Μειωμένη κινεζική ζήτηση. Προσαρμογή στην κατανάλωση.

Αλλά όλα αυτά δεν είναι λύση, είναι χρόνος.

Και ο χρόνος, στη σημερινή σύγκρουση ΗΠΑ - Ιράν, είναι το πραγματικό «νόμισμα». Η Τεχεράνη τον χρησιμοποιεί για να αυξήσει την πίεση. Η Ουάσιγκτον για να αποφύγει μια συμφωνία που θα μοιάζει με υποχώρηση. Η αγορά για να ελπίζει ότι η διπλωματία θα προλάβει την επόμενη έκρηξη.