Ελ Αλαμέιν 1942: Ο ανιχνευτής που έδωσε τη νίκη στους Συμμάχους

Το Ελ Αλαμέιν της Αιγύπτου έχει μείνει στην ιστορία για τις μάχες που έγιναν εκεί το 1942, μεταξύ βρετανικών, κυρίως, στρατευμάτων και των δυνάμεων του Άξονα (Γερμανών και Ιταλών) που διοικούσε ο Στρατάρχης Έρβιν Ρόμελ, που έμεινε στην ιστορία ως "η αλεπού της ερήμου".

Άγνωστο είναι το γεγονός ότι σημαντικό ρόλο στη νίκη των Βρετανών έπαιξε ο ανιχνευτής ναρκών "Polish Mine Detector" ("Πολωνικός ανιχνευτής ναρκών"), εφεύρεση του Πολωνού μηχανικού Josef Kosacki (προφέρεται Γιόζεφ Κοσάτσκι), που βοήθησε σημαντικά στην εξουδετέρωση ναρκών που είχαν τοποθετήσει σχεδόν παντού οι δυνάμεις του Άξονα. Έτσι, τα άρματα μάχης της 8ης Στρατιάς του Μοντγκόμερι πέρασαν και συνέτριψαν τους αντιπάλους τους. Ήταν η αρχή του τέλους των "Άφρικα Κορπς"...

Πού βρίσκεται το Ελ Αλαμέιν;

Το Ελ Αλαμέιν είναι χωριό της βορειοδυτικής Αιγύπτου, περίπου 100 χιλιόμετρα δυτικά της Αλεξάνδρειας, πάνω στη σιδηροδρομική γραμμή Αλεξάνδρεια - Μάρσα Ματρούχ και την οδική αρτηρία που συνδέει την Αίγυπτο με τη Λιβύη. Συνεπώς η στρατηγική του σημασία είναι πολύ μεγάλη. Στο Ελ Αλαμέιν έγιναν το 1942, δύο μάχες: η πρώτη, τον Ιούλιο, που ήταν αμφίρροπη και κατέληξε σε αδιέξοδο και η δεύτερη, τον Οκτώβριο - Νοέμβριο του ίδιου έτους. Ο Έρβιν Ρόμελ ηττήθηκε και αυτό ήταν η αρχή του τέλους των δυνάμεων του Άξονα στη Βόρεια Αφρική.

Η πρώτη μάχη του Ελ Αλαμέιν

Αφού οι Βρετανοί είχαν προκαλέσει σοβαρές ήττες στις ιταλικές δυνάμεις στη Βόρεια Αφρική, ο Ρόμελ επιλέχθηκε ως διοικητής των δυνάμεων του Άξονα στη Λιβύη (Φεβρουάριος 1941). Τον Ιανουάριο του 1942, οι δυνάμεις του ξεκίνησαν μια νέα προέλαση ανατολικά κατά μήκος των ακτών της Βόρειας Αφρικής για να καταλάβουν τη Διώρυγα του Σουέζ. Αφού έχασαν τη Βεγγάζη τον Ιανουάριο, οι Βρετανοί κράτησαν τους Γερμανούς υπό έλεγχο μέχρι τον Μάιο. Στη συνέχεια, οι γερμανικές και ιταλικές δυνάμεις κατάφεραν να καταστρέψουν το μεγαλύτερο μέρος της βρετανικής δύναμης αρμάτων μάχης, να καταλάβουν το Τομπρούκ και να κινηθούν ανατολικά στην Αίγυπτο, φτάνοντας στις βρετανικές θέσεις άμυνας στο Ελ Αλαμέιν στις 30 Ιουνίου 1942. Ο Ρόμελ επιτέθηκε σε αυτή τη γραμμή την 1η Ιουλίου, αλλά την επόμενη μέρα ο Βρετανός διοικητής, στρατηγός Claude Auchinleck, αντεπιτέθηκε και ξεκίνησε μια μάχη φθοράς. Μέχρι τα μέσα Ιουλίου, ο Ρόμελ βρισκόταν ακόμα στο Ελ-Αλαμέιν, αποκλεισμένος και μάλιστα είχε βρεθεί σε αμυντική θέση, τερματίζοντας έτσι την πρώτη μάχη. Οι Βρετανοί είχαν σταματήσει την προσπάθειά του να κατακτήσει την Αίγυπτο και να καταλάβει τη Διώρυγα του Σουέζ.

Οι απώλειες των Συμμάχων σε αυτή την πρώτη μάχη ανήλθαν σε περίπου 13.250 νεκρούς ή τραυματίες από 150.000 στρατιώτες, ενώ για τον Άξονα, περίπου 10.000 νεκρούς ή τραυματίες, από ένα σύνολο 96.000 στρατιωτών. Παρά την επιτυχή του άμυνα, η βρετανική ηγεσία θεώρησε ότι ο Auchinleck (1884-1980) είχε ακολουθήσει αμφισβητούμενη στρατηγική και είχε προβεί σε μεγάλες δαπάνες. Ανακλήθηκε από την Αφρική και μετατέθηκε στην Ινδία, ως Διοικητής, το 1943. Το 1946 προήχθη σε Στρατάρχη. Να σημειώσουμε, ότι ο Auchinleck είχε μετατεθεί στη Μέση Ανατολή το 1941, αντικαθιστώντας τον Σερ Άρτσιμπαλντ Γουέιβελ (Archibald Wavell) και πέτυχε να νικήσει, το ίδιο έτος, τον Ρόμελ που είχε υπέρτερες δυνάμεις στην Κυρηναϊκή. Όμως, ο αντικαταστάτης του, Στρατηγός William Gott σκοτώθηκε στις 7 Αυγούστου 1942, όταν το μεταγωγικό αεροσκάφος που τον μετέφερε έκανε αναγκαστική προσγείωση και στη συνέχεια καταστράφηκε σχεδόν ολοσχερώς από δύο γερμανικά Messerschmitt Bf 109. Ελάχιστοι από όσους επέβαιναν στο αεροπλάνο του Gott επέζησαν. Ο Gott ήταν τότε μόλις 45 ετών (γεν. το 1897). Έτσι, τη διοίκηση της 8ης Βρετανικής Στρατιάς ανέλαβε ο Στρατηγός Μπέρναρντ Μοντγκόμερι. Καθώς ο Ρόμελ προέβαινε σε αμυντικές προετοιμασίες, ο Μοντγκόμερι βρήκε την ευκαιρία να οργανώσει την 8η Στρατιά για να περάσει στην αντεπίθεση...

Η δεύτερη μάχη του Ελ Αλαμέιν (Οκτώβριος - Νοέμβριος 1942)

Όμως ο αντίπαλός του, Υποστράτηγος τότε, Ερνστ Ρόμελ δεν ήταν τυχαίος. Το 1941 του ανατέθηκε η διοίκηση της 13ης Μεραρχίας Πάντσερ και της 5ης Ελαφράς Μεραρχίας, που αποτελούσαν τη βάση των θρυλικών Afrika Korps. Ο Ρόμελ στάλθηκε στη Βόρεια Αφρική καθώς οι Ιταλοί σύμμαχοί των Γερμανών είχαν υποστεί αλλεπάλληλες ήττες. Το προσωνύμιο «αλεπού της ερήμου» δεν το απέκτησε τυχαία. Οι τακτικές που εφάρμοζε παραπλανούσαν τους Συμμάχους και δημιουργούσαν σύγχυση Κι εκεί πήρε το προσωνύμιο «Αλεπού της Ερήμου», για τα πανέξυπνα τεχνάσματά του: διέταζε ψευδείς υποχωρήσεις που οδηγούσαν σε παγίδες, τοποθετούσε παλιούς κινητήρες αεροσκαφών σε φορτηγά με σκοπό να σηκώνουν σκόνη για να δείχνουν υπέρτερες οι δυνάμεις του, μετακινούσε φορτηγά προς κάποια κατεύθυνση για να επισημανθούν από την αεροπορία και το βράδυ αυτά γύριζαν στη βάση τους, δημιουργούσε ξύλινα ομοιώματα αρμάτων μάχης για την παραπλάνηση των αεροπλάνων και στη διάρκεια των μαχών έστηνε ψεύτικα πυροβόλα για τον αποπροσανατολισμό του εχθρού!

Μετά από πολλές προετοιμασίες, τον Οκτώβριο του 1942 οι συμμαχικές δυνάμεις, με αρχηγό τον Στρατηγό Αλεξάντερ και Διοικητή της 8ης Βρετανικής Στρατιάς, τον Μοντγκόμερι περιλάμβαναν:

α) το 30ο Σώμα Στρατού (4 Μεραρχίες Πεζικού και μία Ταξιαρχία αρμάτων)

β) το 13ο Σώμα Στρατού (2 Μεραρχίες Πεζικού, 1 θωρακισμένη Μεραρχία, η 1η Ελληνική Ταξιαρχία και 1 γαλλική Ταξιαρχία) και

γ) το 10ο Σώμα Στρατού (2 Μεραρχίες Πεζικού και 1 μηχανοκίνητη Μεραρχία).

Από την άλλη πλευρά, οι δυνάμεις του Άξονα αποτελούνταν από:

α) το Γερμανικό Εκστρατευτικό Σώμα Β. Αφρικής, υπό τη διοίκηση του Ρόμελ. Αυτό περιλάμβανε: τη 15η Θωρακισμένη Μεραρχία, την 21η Θωρακισμένη Μεραρχία, την 90η Ελαφρά Θωρακισμένη Μεραρχία, την 164η Μεραρχία Πεζικού και τη 19η αντιαρματική Μεραρχία.

β) τις ιταλικές θωρακισμένες Μεραρχίες "Αριέτε", "Λιτόρνο" και "Τριέστε" και 5 ιταλικές Μεραρχίες Πεζικού, υπό τη διοίκηση του Στρατηγού Μπάστικο.

Το πεδίο της μάχης είχε μήκος γύρω στα 70 χιλιόμετρα και οριζόταν βόρεια από τη Μεσόγειο Θάλασσα και νότια από το εκτεταμένο αμμώδες και αδιάβατο "Βύθισμα Κατάρα". Τι είναι όμως το "Βύθισμα" αυτό; Το "Βύθισμα Κατάρα" είναι μια τεράστια, ακατοίκητη φυσική λεκάνη στη βορειοδυτική Αίγυπτο (Κυβερνείο Ματρούχ) που καλύπτει περίπου 19.605 τ. χλμ. και αποτελεί το δεύτερο χαμηλότερο σημείο στην Αφρική, καθώς βρίσκεται 133 μέτρα κάτω από την επιφάνεια της θάλασσας. Είναι γνωστό για το άνυδρο ερημικό τοπίο του με τις αλυκές και τα έλη, ενώ ήταν αδιάβατο κατά τη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου.

Το μέτωπο χωριζόταν σε δύο τμήματα, το βόρειο και το νότιο, από μια χαμηλή οροσειρά, τη Ρουβεϊσάτ. Αριθμητικά , οι Σύμμαχοι υπερτερούσαν ως προς το προσωπικό, καθώς οι Γερμανοί δεν είχαν αναπληρώσει τις καλοκαιρινές απώλειες, αλλά και ως προς το υλικό. Συγκεκριμένα:

Οι Σύμμαχοι είχαν 1.114 άρματα μάχης, πλήρη εφοδιασμό σε καύσιμα και πυρομαχικά, 500 καταδιωκτικά αεροπλάνα και 500 βομβαρδιστικά. Παράλληλα, βρίσκονταν κοντά στις βάσεις ανεφοδιασμού τους. Από την άλλη πλευρά: Οι δυνάμεις του Άξονα διέθεταν 230 γερμανικά άρματα μάχης, 300 ιταλικά, πολύ κατώτερα από τα γερμανικά, μόνο 7 μονάδες καυσίμων, 3,8 μονάδες πυρός και μικρή αεροπορική δύναμη. Παράλληλα βρίσκονταν μακριά από τις γραμμές ανεφοδιασμού τους στη Βόρεια Αφρική (Ντέρνα, Βεγγάζη και Τρίπολη, της Λιβύης βέβαια).

Η διοίκηση των Συμμάχων όρισε ως ημέρα επίθεσης την 23η Οκτωβρίου 1942 για τους εξής λόγους: α) είχε επιτευχθεί η ετοιμότητα των συμμαχικών δυνάμεων, β) το σεληνόφως από τις 23 Οκτωβρίου και τις επόμενες μέρες επέτρεπε τη διεξαγωγή νυχτερινών επιθέσεων, γ) η φρουρά της Μάλτας, που αγωνιζόταν σκληρά έπρεπε να ενισχυθεί με την απόκτηση προωθημένων αεροπορικών βάσεων και δ) οι επικείμενες συμμαχικές αποβάσεις στη ΒΔ Αφρική καθιστούσαν αναγκαίο τον αντιπερισπασμό στα ανατολικά.

Η διάταξη των δυνάμεων του Άξονα, στον βόρειο τμήμα του πεδίου μάχης ήταν πιο βαθιά και πιο πυκνή. Στον νότιο τομέα, οι οχυρώσεις ήταν λιγότερο περίπλοκες. Σε ολόκληρο το μέτωπο είχαν αναπτυχθεί 5 ιταλικές Μεραρχίες, πλαισιωμένες από γερμανικό Πεζικό και προστατευμένες από πυκνά ναρκοπέδια. Πίσω από τις ιταλικές Μεραρχίες είχαν τοποθετηθεί 4 Θωρακισμένες Μεραρχίες και η 90η Ελαφρά. Μια ακόμα ιταλική μεραρχία βρισκόταν πίσω από το μέτωπο ως εφεδρική.

Ποιο ήταν όμως το σχέδιο επίθεσης του Μοντγκόμερι; Αυτό περιλάμβανε τα εξής:

α) μια προσποίηση προς τον νότο για παραπλάνηση του αντιπάλου,

β) μια νυχτερινή επίθεση με το σεληνόφως, στον βόρειο τομέα, για τη διάνοιξη δύο διαδρόμων διαμέσου του εχθρικού εδάφους,

γ) αγώνα για τη συντριβή του εχθρικού Πεζικού, με σκοπό να στερήσει τον Ρόμελ από τις σταθερές βάσεις του, με την παράλληλη λήψη μέτρων για την απόκρουση των τεθωρακισμένων και

δ) μετά την επιτυχία των παραπάνω, επίθεση του συνόλου των συμμαχικών τεθωρακισμένων μέσων για την επιτυχία της τελικής μάχης.

Πώς θα περνούσαν όμως τα άρματα μάχης και τα τεθωρακισμένα οχήματα από τα ναρκοπέδια που είχε στήσει ο Ρόμελ; Εκεί, σαν ουρανόσταλτο δώρο ήρθε στους Βρετανούς μια εφεύρεση ενός Πολωνού μηχανικού, του Joseph Kosacki, ο φορητός ανιχνευτής ναρκών. Χάρη στην εφεύρεση αυτή, οι Σύμμαχοι κατάφεραν και εξουδετέρωσαν εκατοντάδες νάρκες πολύ σύντομα (μάλιστα, τους ανιχνευτές τους χειρίζονταν κατά κύριο λόγο Πολωνοί μηχανικοί) και έτσι τα άρματα μάχης πέρασαν από εκεί που ο Ρόμελ δεν περίμενε. Γερμανοί και Ιταλοί αιφνιδιάστηκαν και από αυτή την εξέλιξη και υπέστησαν μια καθοριστικής σημασίας ήττα, για την εξέλιξη του Β' Παγκοσμίου Πολέμου...

Η δεύτερη μάχη του Ελ Αλαμέιν (23 Οκτωβρίου - 5 Νοεμβρίου 1942)

Ήδη, στις 23 Οκτωβρίου, η Αεροπορία των Συμμάχων είχε επικρατήσει των αντιπάλων. Τη νύχτα της 23/10 εξαπολύθηκε στον βόρειο τομέα, με τη βοήθεια του σεληνόφωτος, η βρετανική επίθεση του Πεζικού. Στις 25/10, ο Μοντγκόμερι εγκατέστησε προγεφύρωμα στον βόρειο τομέα των αντιπάλων. Αλλά και στο εσωτερικό του εχθρικού εδάφους, ο αγώνας εξελισσόταν θετικά.

Τότε, επιτέθηκε στον βορρά, με επανειλημμένες ενέργειες στο παραλιακό τμήμα του μετώπου. Οι δύο θωρακισμένες γερμανικές Μεραρχίες εξαπατήθηκαν από τις ενέργειες του Μοντγκόμερι και συγκεντρώθηκαν στον βόρειο τομέα. Ξαφνικά, ο Μοντγκόμερι άλλαξε πορεία και χτύπησε νότια, τους Ιταλούς. Αφού απώθησε σε ένα φράγμα από γερμανικά τεθωρακισμένα, προώθησε τις δυνάμεις του πέρα από την αμυντική διάταξη του Άξονα, στο ανοιχτό πεδίο. Στις 5 Νοεμβρίου 1942 η μάχη του Ελ Αλαμέιν έληξε με θρίαμβο των Συμμάχων. Ο Μοντγκόμερι έγινε εθνικός ήρωας στη Βρετανία. Μετά τη νίκη άρχισε η καταδίωξη Γερμανών και Ιταλών... Οι Σύμμαχοι είχαν 4.800 νεκρούς και 9.000 τραυματίες (σε σύνολο 195.000 ανδρών), ενώ οι δυνάμεις του Άξονα, είχαν 9.000 νεκρούς, 15.000 τραυματίες και 30.000 αιχμαλώτους (σε σύνολο 110.000 ανδρών).

Η ελληνική συμβολή (και..) στο Ελ Αλαμέιν

Η Ελλάδα έδωσε το παρών και στη μάχη του Ελ Αλαμέιν, με την 1η Ελληνική Ταξιαρχία, υπό τις διαταγές του Συνταγματάρχη τότε, Παυσανία Κατσώτα. Η Ταξιαρχία διέθετε 300 αξιωματικούς και 5.200 οπλίτες. Την αποτελούσαν: 1 Σύνταγμα Πεδινού Πυροβολικού, 1 Σύνταγμα Αντιαρματικού Πυροβολικού, 3 Τάγματα Πεζικού και βοηθητικοί σχηματισμοί. Έφτασε στο Ελ Αλαμέιν στις 11/9/1942. Τοποθετήθηκε στο τμήμα της τοποθεσίας Ρουβεϊσάτ, σε μήκος 9 χιλιομέτρων, στη γραμμή διαχωρισμού, ανάμεσα στον βόρειο και τον νότιο τομέα της αμυντικής διάταξης. Πήρε μέρος στην προπαρασκευή και τη διεξαγωγή της μάχης και στην καταδίωξη των αντιπάλων, σε απόσταση 160 χλμ. από τη βάση εξόρμησης! Η Ταξιαρχία είχε 6 αξιωματικούς και 83 οπλίτες νεκρούς, ενώ 28 αξιωματικοί και 202 οπλίτες της τραυματίστηκαν. Οι Αλεξάντερ, Μοντγκόμερι κ.ά. με τηλεγραφήματα εκφράστηκαν με άκρως κολακευτικά λόγια για τη δράση της Ελληνικής Ταξιαρχίας στο Ελ Αλαμέιν...

Josef Kosacki (Γιόζεφ Κοσάτσκι): ο αφανής ήρωας της νίκης των Συμμάχων

Η νίκη των Συμμάχων στη δεύτερη μάχη του Ελ Αλαμέιν οφείλεται σε μεγάλο βαθμό σε μια εφεύρεση του Πολωνού μηχανικού Jozef Kosacki (1909-1990). Κατάφερε και διέφυγε από την Πολωνία το 1939 προς τη Μεγάλη Βρετανία. Το 1941 κατασκεύασε τον πρώτο φορητό ανιχνευτή ναρκών. Πριν τη δεύτερη μάχη του Ελ Αλαμέιν, 500 τέτοιοι ανιχνευτές παραδόθηκαν στην 8η Στρατιά. Η ταχύτητα "καθαρισμού" των ναρκοπεδίου διπλασιάστηκε, από 100 σε 200 μέτρα την ώρα. Η συσκευή χρησιμοποιήθηκε ως τον Πόλεμο του Κόλπου (1991). Μετά τον Β' ΠΠ δίδαξε στο Ινστιτούτο Πυρηνικών Ερευνών και στη Στρατιωτική Τεχνική Ακαδημία της Πατρίδας του. Οι Βρετανοί του πρότειναν να πατεντάρει (κατοχυρώσει) την εφεύρεσή του. Έτσι, ο Kosacki θα γινόταν εκατομμυριούχος. Δεν δέχτηκε όμως, λέγοντας: "Τη δημιούργησα (τη συσκευή) για να νικήσουμε τους Ναζί, όχι για να γεμίσω τις τσέπες μου...". Κάτι ανάλογο έγινε και με το εκατοστομετρικό ραντάρ, εφεύρεση του μεγάλου, ιδιόρρυθμου, Έλληνα φυσικού Παύλου Σαντορίνη, που οικειοποιήθηκαν οι Βρετανοί λίγο πριν τον Β' ΠΠ ασκώντας τεράστια πίεση στον Ιωάννη Μεταξά...

Ο Ρόμελ πέτυχε μια νίκη επί των Αμερικανών το 1943, στο Κασερίν της Τυνησίας, δεν αρκούσε όμως για να ανατρέψει την κατάσταση. Η «αλεπού της ερήμου» υποχρεώθηκε να αυτοκτονήσει με υδροκυάνιο το 1944, καθώς κατηγορήθηκε, μάλλον άδικα, ότι συμμετείχε στη συνωμοσία εναντίον του Χίτλερ…