Το τέλος της Λεωφόρου: Άγνωστες ιστορίες, από τα ντέρμπι, τα... μυθικά επεισόδια και την αντίσταση στους ναζί

Στο γήπεδο της Λεωφόρου Αλεξάνδρας, το «Απόστολος Νικολαΐδης», όπως μετονομάστηκε το 1981 προς τιμήν ενός εκ των πατριαρχών της παναθηναϊκής οικογένειας, έπεσαν οι τίτλοι τέλους το βράδυ της Κυριακής με τον αγώνα των «πράσινων» με τον ΠΑΟΚ που έληξε ισόπαλος 2-2.

Μετά την απόφαση της Διαρκούς Επιτροπής Αντιμετώπισης της Βίας (ΔΕΑΒ), ο τελευταίος επίσημος αγώνας του ΠΑΟ στην ιστορική έδρα του, απέναντι στον ΠΑΟΚ, να γίνει χωρίς θεατές, πιθανότατα θα επιλεγεί στην επόμενη περίοδο να υπάρξει ένα αποχαιρετιστήριο, φιλικό ή επίσημο παιχνίδι.



Ομως, η ουσία δεν αλλάζει. Και πληγώνει τους φίλους του Τριφυλλιού που φρόντισαν χθες να αποχαιρετήσουν τη Λεωφόρο με συνθήματα και σηκωμένα πανό.



Το ίδιο συνέβη βέβαια με το παλιό «Γεώργιος Καραϊσκάκης» εν όψει των Ολυμπιακών Αγώνων και το «Νίκος Γκούμας» στη Νέα Φιλαδέλφεια λόγω των ζημιών από τον σεισμό της Πάρνηθας. Κατεδαφίστηκαν για να ξεφυτρώσουν στη θέση τους δύο γήπεδα-κοσμήματα.



Υπάρχει όμως μια ειδοποιός διαφορά. Η έδρα του Παναθηναϊκού θα μεταφερθεί, στο πλαίσιο της διπλής ανάπλασης, στον Βοτανικό.

Εκεί θα στεγαστεί το νέο γήπεδο των σχεδόν 40.000 θέσεων και όλα τα τμήματα του Ερασιτέχνη σε πρωτοποριακές υπερσύγχρονες εγκαταστάσεις.

Το γήπεδο της Λεωφόρου θα κατεδαφιστεί, αλλά στη θέση του δεν θα υπάρξει η «νέα Λεωφόρος». Τα γήπεδα των «ερυθρόλευκων» και των «κιτρινόμαυρων» μεταμορφώθηκαν, αλλά δεν μετακινήθηκαν χιλιοστό.

Η συνήθεια, και το συνοδό προτρεπτικό, παρέμειναν: «πάμε στο Φάληρο», «πάμε στη Φιλαδέλφεια». Εδώ θα γίνει «πάμε στον Ελαιώνα, στον Βοτανικό» κ.ο.κ. Η Λεωφόρος τελείωσε.

Και είναι το μέρος απ’ όπου ξεκίνησαν όλα. Η ιστορία του Παναθηναϊκού. Από το σχεδόν τίποτα μέχρι τον τεράστιο σύλλογο στον οποίο γρήγορα μετεξελίχθηκε.

Η καρδιά και μαζί και τα κόκαλα που στήριξαν τον οργανισμό του Παναθηναϊκού, αγκαλιάζοντας το ποδοσφαιρικό, αλλά και όλα τα άλλα τμήματά του. Κατακτώντας τη δική του ξεχωριστή θέση στις καρδιές των οπαδών του, αλλά και όλων των Αθηναίων, στην ιστορία της πόλης και του ελληνικού αθλητισμού.

Γι’ αυτό δεν μοιάζει απλά με αλλαγή σελίδας, αλλά με τέλος εποχής. Με αλλαγή τόμου στην ιστορία του Παναθηναϊκού, που αισίως έκλεισε ήδη τα 118 της χρόνια και προχωρά.

Η πρώτη έδρα

Από την ίδρυσή του, το 1908, ο Παναθηναϊκός Αθλητικός Ομιλος χρησιμοποιούσε ως πρώτη έδρα του ένα γήπεδο που βρισκόταν στο οικόπεδο ιδιοκτησίας Καραπάνου στην οδό Πατησίων, εκεί όπου σήμερα στεγάζεται το Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών.

Το 1910 υπήρξε διάσπαση της ομάδας. Ο Πανελλήνιος Ποδοσφαιρικός Ομιλος του Καλαφάτη χρησιμοποίησε ως έδρα το γήπεδο Σιμοπούλου στην πλατεία Αγάμων (Αμερικής). Το 1912 η ομάδα επέστρεψε στο γήπεδο της Πατησίων, το οποίο πουλήθηκε το 1918.

Ηταν η πρώτη περιπέτεια με το γήπεδο του ΠΑΟ. Ο ιδρυτής του Γιώργος Καλαφάτης έψαξε για νέο χώρο.

Κατέληξε σε ένα οικόπεδο στην Περιβόλα, στην ανατολική πλευρά του Λυκαβηττού, στον χώρο απέναντι από τις Φυλακές Αβέρωφ στη Λεωφόρο Αλεξάνδρας. Ο τότε δήμαρχος Αθηναίων Γεώργιος Τσόχας, αρχικά, αρνήθηκε την παραχώρηση. Ο Καλαφάτης έφτασε μέχρι τον πρίγκιπα Νικόλαο, επίτιμο πρόεδρο του ΣΕΓΑΣ, που παρενέβη και το Δημοτικό Συμβούλιο στις 23 Φεβρουαρίου 1923, με την απόφαση του υπ’ αριθμόν 3294, παραχώρησε την έκταση.

Τότε τελείωσαν οι περιπέτειες. Και άρχισαν οι πρωτιές και τα ρεκόρ. Στις 25 Νοεμβρίου 1923 διεξήχθη για πρώτη φορά ποδοσφαιρικός αγώνας στο γήπεδο της Λεωφόρου Αλεξάνδρας. Χωρίς τον Παναθηναϊκό, όμως. Το εγκαινίασαν τα γυμνασιόπαιδα Αθηνών και Πειραιώς.

Στις 6 Ιανουαρίου 1924 ήρθε η επίσημη πρεμιέρα του Παναθηναϊκού. Αναμετρήθηκε με τον ΑΠΣ Πειραιώς, νικώντας με 2-0.
Την ίδια χρονιά, η Λεωφόρος ήταν το μοναδικό γήπεδο στην Ελλάδα με χωρητικότητα 6.000 θεατών. Στις 6 Απριλίου 1925, ο ΠΑΟ έδωσε το πρώτο διεθνές παιχνίδι. Αντίπαλος η Γιουγκοσλαβική Βιτόρια Ζάγκρεμπ, αποτέλεσμα 1-1. Το 1928 το γήπεδο απέκτησε την πρώτη ξύλινη εξέδρα, προς την πλευρά της Αλεξάνδρας, 1.200 θεατών.

Το 1931 κατασκευάστηκε η πρώτη εξέδρα από μπετόν. Κάτω από αυτήν δημιουργήθηκαν αγωνιστικοί χώροι και προπονητήρια για την πυγμαχία, τη γυμναστική και την ξιφασκία. Το 1933 κατασκευάστηκε σκεπαστή εξέδρα, προς την πλευρά της σημερινής οδού Τσόχα, με αριθμημένες θέσεις για 800 θεατές. Το 1936 έγινε γενική ανακαίνιση του γηπέδου από τον τότε δήμαρχο Αθηναίων Κωνσταντίνο Κοτζιά, όμως με την έναρξη του Ελληνοϊταλικού Πολέμου χρησιμοποιήθηκε ως στρατιωτικό νοσοκομείο και ορφανοτροφείο.

Εν μέσω Κατοχής, την άνοιξη του 1942, Παναθηναϊκός και ΑΕΚ διοργάνωσαν φιλικό αγώνα για να ενισχύσουν με τα έσοδα τους νοσηλευόμενους του νοσοκομείου «Σωτηρία». Οι Γερμανοί επενέβησαν, ορίζοντας έναν Αυστριακό αξιωματικό διαιτητή. Οι αρχηγοί των ομάδων, Κρητικός και Μαρόπουλος, αποφάσισαν να μη γίνει ο αγώνας και οι φίλαθλοι προχώρησαν σε διαδήλωση διαμαρτυρίας προς το κέντρο της Αθήνας. Οι κατακτητές απάντησαν με επίταξη του γηπέδου.

Στο μεταξύ, ο διευθυντής του γηπέδου Αντώνης Βρεττός, παρά τους κινδύνους, είχε μετατρέψει τους δυσπρόσιτους χώρους του σε σημεία αντίστασης, εξοπλισμένα με ραδιοπομπούς. Τέσσερις ημέρες πριν οι Γερμανοί φύγουν από την πρωτεύουσα, ο Βρεττός ύψωσε στο γήπεδο την ελληνική σημαία, για πρώτη φορά στην Αθήνα.

Στις 28 Ιουλίου 1948 έγινε στη Λεωφόρο ο πρώτος (φιλικός) αγώνας υπό το φως των προβολέων στην Ελλάδα: ΠΑΟ - Ολυμπιακός 2-0. Το 1950 ξεκίνησε η κατασκευή του πετάλου προς τον Λυκαβηττό. Η χωρητικότητα του γηπέδου αυξήθηκε σε 13.000 θεατές. Το 1951 ξεκίνησε η κατασκευή του κολυμβητηρίου και το 1955 του ανατολικού πετάλου. Και το 1958 το γήπεδο του Παναθηναϊκού έγινε το πρώτο ελληνικό με χλοοτάπητα. Εγκαινιάστηκε στο αθηναϊκό ντέρμπι Παναθηναϊκού - ΑΕΚ. Η χωρητικότητά του, τη δεκαετία του ’60, έφτασε τις 24.000-25.000 θέσεις.

Αρκετά αργότερα, καθώς το γήπεδο δεν επαρκούσε, άρχισαν οι μετακινήσεις προς και από το ΟΑΚΑ. Η πρώτη μεταξύ 1984-2000, ακολούθησαν άλλες 4 φορές. Σε κάποιες περιόδους, όπως φέτος, ακολουθήθηκε το μεικτό σύστημα. Οι ευρωπαϊκοί αγώνες στο ΟΑΚΑ, των εγχώριων διοργανώσεων στη Λεωφόρο. Στην πρώτη επάνοδο, ωστόσο, είχαν προστεθεί τα νέα καθίσματα, με συνέπεια τον αισθητό περιορισμό της χωρητικότητας της Λεωφόρου σε 16.000 θέσεις.

Η ταύτιση

Το «Απόστολος Νικολαΐδης» έχει γίνει ο ναός των απανταχού Παναθηναϊκών και το σημείο αναφοράς της μακρόχρονης ιστορίας των «πράσινων», ομάδας, διοικήσεων και οπαδών. Είναι τέτοια η ταύτιση και η οικειότητα που νιώθουν με τον χώρο, ώστε σχεδόν κανένας τους, ούτε καν οι οπαδοί των άλλων ομάδων, το αναφέρουν ως «Απόστολος Νικολαΐδης». Ολοι το αποκαλούν «γήπεδο της Λεωφόρου Αλεξάνδρας» ή ακόμα πιο απλά και οικεία «Λεωφόρο». Χωρίς άλλα προσδιοριστικά. Λεωφόρος των θριάμβων. Αλλά και των δακρύων.

Του έπους του δρόμου προς το Γουέμπλεϊ. Των συγκινήσεων. Της χαράς και της ευφορίας. Αλλά και της πίκρας, της ήττας. Της ηγεμονίας, αλλά και της απογοήτευσης. Αυτός είναι ο αθλητισμός. Τοπόσημο πια της Αθήνας, η ποδοσφαιρική της «Ακρόπολης» στους βόρειους πρόποδες του Λυκαβηττού, όπου χτίστηκε ο μύθος του Τριφυλλιού. Αλλά και που όχι σπάνια τραυματίστηκε.

Το γήπεδο-κλουβί. Η «στρούγκα». Με τους φιλάθλους κρεμασμένους σαν τσαμπιά στα κάγκελα, τα σίδερα των προβολέων, στα προφυλακτικά σύρματα. Με τις φωνές τους να σπάνε τα τύμπανα των αυτιών. Ακόμα και σήμερα, στο πιο καυτό κλειστό γήπεδο της Ευρώπης, το ΟΑΚΑ των 20.000 οπαδών, το σύνθημα ισχύος της έδρας είναι το ίδιο: «Στη Λεωφόρο παίζουμε». Τι άλλο για να αποδειχθεί το δέσιμο των «πράσινων» οπαδών με τη Λεωφόρο. Των 14 από τα 20 πρωταθλήματα της ομάδας, του αήττητου της περιόδου ’63-’64. Ενα άψυχο, γκρίζο κατασκεύασμα, που όμως αποδεικνύεται ότι ζέσταινε καρδιές, χρωμάτιζε και ξεκλείδωνε συναισθήματα και τώρα θα αφήσει παρακαταθήκες.

Τα τσιμέντα που θα γκρεμιστούν έχουν γνωρίσει πρόσωπα και ζήσει στιγμές μοναδικές, που συναπαρτίζουν το ιστορικό αθλητικό αποτύπωμα του Παναθηναϊκού. Εχουν να διηγηθούν ιστορίες διαφορετικών εποχών και ανθρώπων που έχτισαν την πρωταγωνιστική διαδρομή του συλλόγου σε όλα σχεδόν τα αθλήματα. Χιλιάδες αθλητές και προπονητές σε αυτά τα τμήματα εργάστηκαν κάτω από τρομερά αντίξοες συνθήκες για να φτιάξουν το οικοδόμημα του μεγάλου συλλόγου, πρωταθλητή σε όλα τα σπορ παντοτινού, όπως λέει ο ύμνος του, κάτω από τις εξέδρες της Λεωφόρου.

Αλλοτε με αφόρητο κρύο και δραματική υγρασία, χωρίς θέρμανση, άλλοτε με εξοντωτική ζέστη, χωρίς κλιματισμό, φτιάχτηκαν χρυσές ομάδες σε πλειάδα αθλημάτων, αναδεικνύοντας τεράστιους πρωταθλητές και αθλητές σπουδαίες προσωπικότητες. Πυγμαχία, πάλη, άρση βαρών, σκοποβολή, ξιφασκία κ.ά., όπως και κολύμβηση και πόλο στο μικρό αλλά ηρωικό κολυμβητήριο κάτω από το πέταλο της Θύρας 13.

Η Λεωφόρος είναι κόπος, ιδρώτας, μόχθος, θυσία πολλών ανθρώπων από διαφορετικές γενιές, πολλοί δεν υπάρχουν πια σήμερα, ένας ξεχωριστός μύθος άρρηκτα δεμένος, σφιχταγκαλιασμένος με εκείνον του ίδιου του συλλόγου. Γι’ αυτό από τον κόσμο του Τριφυλλιού αντίο δεν θα υπάρξει ποτέ. Αναμνήσεις, εικόνες, ιαχές, δάκρυα, πάθος, περηφάνια δεν θα σβήσουν ποτέ.

Η ατμόσφαιρα

Τι θα μπορούσαν να πρωτοαφηγηθούν αυτές οι εξέδρες; Για εποχές, καταστάσεις και πρόσωπα; Στην εποχή της αθωότητας του ελληνικού ποδοσφαίρου, οι οπαδοί των αντίπαλων ομάδων ήταν ανακατεμένοι σε αυτές. Και μπορεί να τσακωνόντουσαν, να βριζόντουσαν, να αλληλοδέρνονταν ακόμα, αλλά δεν έβγαζαν ποτέ μαχαίρια ή φωτοβολίδες. Καταστάσεις και με έντονο ταξικό-κοινωνικό στίγμα. Οπου οι «πράσινοι» οπαδοί από τα πέταλα, όπου τα φθηνότερα «κοινά» εισιτήρια, στρέφονταν κατά των συνοπαδών τους στις πλάγιες εξέδρες, στα «αριθμημένα», όταν δεν φώναζαν αρκούντως υπέρ του Τριφυλλιού.

Είναι το γήπεδο όπου στον αλησμόνητο ημιτελικό μεταξύ ΠΑΟ - Ερυθρού Αστέρα της 28ης Απριλίου 1971 εμφανίστηκε το πιο ιστορικό ίσως πανό στην υπερεκατονταετή διαδρομή του ελληνικού ποδοσφαίρου: «Οι φίλαθλοι του Ολυμπιακού είναι μαζί σας». Στ’ αλήθεια ήταν μαζί με τους 11 του Πούσκας. Αδιανόητο και σαν αστείο θα ακουγόταν φυσικά σήμερα. Το έχουν διασώσει ο κινηματογραφικός και ο φωτογραφικός φακός.

Οταν το γήπεδο αυτό είναι έρημο, νομίζεις ότι από τα αποδυτήριά του θα μπουν οι ενδεκάδες διαφορετικών εποχών. Με ποδοσφαιριστές-θρύλους. Από τον Αγγελο Μεσσάρη, τον Πιερράκο που σκοτώθηκε στο μέτωπο της Αλβανίας, τον Λινοξυλάκη, τον Παπαεμμανουήλ, τον Λουκανίδη, τον Δομάζο και τον Αντωνιάδη μέχρι τις πιο σύγχρονες ηγετικές μορφές του Τριφυλλιού, που γνώρισαν και πρόσφεραν ανεπανάληπτες στιγμές ποδοσφαιρικής δόξας στην ομάδα τους. Νομίζεις ότι στην εξέδρα των επισήμων θα κάθονται οι εμβληματικές διοικητικές μορφές του.

Από τους Γιώργο Καλαφάτη, Απόστολο Νικολαΐδη, Λουκά Πανουργιά μέχρι τον Αντώνη Μαντζαβελάκη και κατόπιν τους νεότερους.

Ακόμα όμως και κάποιες άλλες μορφές, που ταυτίστηκαν με το γήπεδο. Οπως τον αείμνηστο φροντιστή του γηπέδου και της ομάδας επί δεκαετίες Μήτσο Μπακούρο -που οι παίκτες είχαν σαν πατέρα- να ασπρίζει πριν από κάθε αγώνα με το μηχάνημά του, με υπομονή και επιμέλεια, όλες τις γραμμές του γηπέδου.

Ή, πάλι, να απλώνει στα κάγκελα για στέγνωμα τις εμφανίσεις των παικτών την παραμονή του ιστορικού αγώνα με την Εβερτον για το Κύπελλο Πρωταθλητριών το 1971 και τους Αγγλους που είχαν προπόνηση να μιλούν μετά για το... πολιτισμικό σοκ που υπέστησαν.

Πρόσωπα όπως αυτά που οργάνωναν τους φανατικούς της πράσινης εξέδρας. Οχι τους χουλιγκάνους, αυτοί δεν υπήρχαν τότε. Ο Ολυμπιακός είχε τον Ατίλιο, που με την τρομπέτα του ξεσήκωνε τα «ερυθρόλευκα» πλήθη. Στη Λεωφόρο το έκανε ο Λουκανίδης, όχι φυσικά ο αείμνηστος Νεοτάκης, αλλά ο Παναγιώτης, ένα μελαμψό παλικάρι που συγχρόνιζε όλη την «πράσινη» εξέδρα. Και αργότερα ο Πιτζάμας, μέχρι να φτάσουμε στη σημερινή εποχή του λεγόμενου Ντόκεν.

Εικόνες της δεκαετίας του ’50 και του ’60, με θεατές κουστουμαρισμένους, αργότερα με πιο απλό ντύσιμο, μέχρι τη σημερινή εποχή που όλοι φοράνε πράσινα. Είναι το πρώτο γήπεδο στο οποίο υπήρξε κινηματογραφική κάλυψη αγώνων και τα ντοκουμέντα έκτοτε υπάρχουν.

Και κάθε Κυριακή ιεροτελεστία, «πράσινη» μυσταγωγία. Για πολλές δεκαετίες, τα παιχνίδια 14.45 τον χειμώνα, από νωρίς το γήπεδο να γεμίζει, με τους πλανόδιους να πουλάνε κασκόλ και φουλάρια εκτός γηπέδου και πορτοκαλάδες στην αξέχαστη στρογγυλή πλαστική συσκευασία, σάντουιτς εντός, όπου περιόδευε και ο γνωστός... «τσάκα-τσούκας» πουλώντας πασατέμπο, αλλά και οργανωτές αυτοσχέδιων λοταριών.

Το ασύλληπτο 8-2 και άλλες αναμνήσεις

Υπάρχουν πολλοί αγώνες του Παναθηναϊκού στη Λεωφόρο που έχουν μείνει στην ιστορία, όχι πάντα για αγωνιστικούς λόγους, προκαλώντας στα 103 αυτά χρόνια ανάμεικτα συναισθήματα.

Οι αναμετρήσεις του Παναθηναϊκού με τον «αιώνιο» στη Λεωφόρο, όπως και παντού, είχαν πάντα ενδιαφέρον. Κάποιες, όμως, έχουν μείνει στην Ιστορία - όχι πάντα φυσικά για καλό λόγο. Οι οπαδοί του Τριφυλλιού έχουν να λένε, βεβαίως, για το ντέρμπι της 1ης Ιουνίου 1932 και το ασύλληπτο 8-2, που έμελλε να είναι και το μεγαλύτερο σκορ στην ιστορία των δύο συλλόγων.

Παναθηναϊκός – Ολυμπιακός 8-2 (1/6/1930)

Αξέχαστο έμεινε άλλο ένα ντέρμπι των «αιωνίων», στις 17 Ιουνίου 1964, προημιτελικός Κυπέλλου. Εληξε 1-1 και πήγε στην παράταση, όπου οι οπαδοί και των δύο ομάδων υποπτεύτηκαν ότι οι παίκτες -προφανώς κατόπιν συμφωνίας των διοικήσεων- σκόπιμα απέφευγαν να οργανώσουν επιθέσεις, για να λήξει το ματς ισόπαλο και να ακολουθήσει κατά τον κανονισμό επαναληπτικός, άρα νέα εισιτήρια και βεβαίως εισπράξεις.

Μια κλασική χαμένη ευκαιρία του Δομάζου στο 113΄ έδωσε το έναυσμα. Εισβολή πανταχόθεν όλων στον αγωνιστικό χώρο, καταστροφές, βανδαλισμοί, φωτιές, πρωτοφανείς καταστάσεις.

Αργότερα ήρθαν οι χρυσές στιγμές της Λεωφόρου για τους «πράσινους». Περίοδος 1970-71, ο δρόμος προς το Γουέμπλεϊ. Ο Φέρεντς Πούσκας, ο «καλπάζων συνταγματάρχης», στον πάγκο. Η τετράδα αγώνων με μηδέν παθητικό, με Ζενές Ες Λουξεμβούργου (5-0), Σλόβαν Μπρατισλάβα (3-0), Εβερτον (0-0) και Ερυθρό Αστέρα (3-0), το απόγευμα της Τετάρτης 28 Απριλίου 1971, που έστειλε τον ΠΑΟ στον τελικό του Γουέμπλεϊ εναντίον του Αγιαξ.

Παναθηναϊκός – Ερυθρός Αστέρας 3-0 (28/4/1971)

Τα εισιτήρια για τα δύο τελευταία παιχνίδια, των 80 και 150 δραχμών, πουλιόντουσαν στη μαύρη αγορά αντί ακόμα και δεκαπλάσιου ποσού. Τρία ακόμα «ντέρμπι των αιωνίων» στη Λεωφόρο έχουν περάσει στην Ιστορία για διαφορετικούς λόγους. Το 1977 στον (μονό) ημιτελικό του Κυπέλλου, όταν οι «πράσινοι», με πολλούς απόντες (Δομάζος, Αντωνιάδης, Ελευθεράκης κ.ά.), αλλά κυρίως με εννέα παίκτες στο γήπεδο λόγω αποβολών, κέρδισαν τον Ολυμπιακό με 2-1 στην παράταση και προκρίθηκαν στον τελικό.

Το δεύτερο είναι πάλι ο αγώνας Κυπέλλου 3-2, προκριματικός γύρος, στις 13 Ιανουαρίου 1982, που έμεινε στην ιστορία για τα 3 πέναλτι που δόθηκαν υπέρ του ΠΑΟ, προκαλώντας τα έντονα -και για το τρίτο δίκαια- παράπονα των «ερυθρόλευκων». Από 0-2, ανατροπή, πάλι στην παράταση, σε 3-2. Διαιτητικό τρίο οι Δέδες, Ζλατάνος, Βουράκης. Εκτοτε δεν ξανασφύριξαν.

Και το τρίτο είναι ο αγώνας πρωταθλήματος στις 24 Μαρτίου 2002, με το πέναλτι που καταλόγισε ο διαιτητής Μάκης Ευθυμιάδης κατά του ΠΑΟ στο 93’ και με το οποίο ο Ολυμπιακός ισοφάρισε σε 1-1. Ακολούθησε σύρραξη, ένας όχλος μαινόμενων ανθρώπων του ΠΑΟ, ανάμεσά τους ακόμα και διοικούντες, ξυλοφόρτωσαν αγρίως τον διαιτητή. Οι ντροπιαστικές εικόνες του Ευθυμιάδη να φυγαδεύεται αιμόφυρτος έκαναν τον γύρο του κόσμου.

Η Λεωφόρος είναι το γήπεδο όπου έχουν συμβεί και απίθανα γεγονότα, που προκάλεσαν παγκόσμια αίσθηση. Ηταν Τετάρτη 27 Σεπτεμβρίου 1972, επαναληπτικός αγώνας ΠΑΟ - ΤΣΣΚΑ Σόφιας, πρώτος γύρος του Κυπέλλου Πρωταθλητριών. Ρεβάνς του 1-2. Με το ίδιο σκορ αντίστροφα έληξε το ματς της Αθήνας. Καμία αλλαγή στην παράταση, ο «λόγος» στα πέναλτι.

Ξεκίνησε ο Δομάζος αστοχώντας. Το ίδιο και ο Ιράλα στο τέταρτο, ενώ οι Βούλγαροι ήταν εύστοχοι και στα τρία δικά τους. Σκορ 2-3. Απέμεναν δύο για τους Βούλγαρους και ένα για τους «πράσινους».

Θεωρητικά, αν οι Βούλγαροι αστοχούσαν και στα δύο και ο ΠΑΟ ήταν εύστοχος στο δικό του, υπήρχε ελπίδα. Αλλά ο Σοβιετικός διαιτητής Λιπάτοφ, για έναν ανεξήγητο λόγο, με το που έχασε το πέναλτι ο Ιράλα σφύριξε λήξη και έδειξε τα αποδυτήρια. Ακολούθησε σύγχυση. Ο Πούσκας αντελήφθη την γκάφα του Λιπάτοφ και μάζεψε γρήγορα τους παίκτες του στα αποδυτήρια.

Ο ΠΑΟ κατέθεσε στη συνέχεια ένσταση στην UEFA, που φυσικά τον δικαίωσε. Ο αγώνας επαναλήφθηκε στις 26 Οκτωβρίου και η ΤΣΣΚΑ νίκησε με 2-0, αποκλείοντας τον ΠΑΟ. Αλλά κι εκείνο το ματς έμεινε στην ιστορία για εντελώς άλλους λόγους. Την προηγούμενη, ο Ολυμπιακός είχε συντριβεί με 4-0 από την Τότεναμ στο Λονδίνο σε αγώνα του Κυπέλλου UEFA.

Και ο θρυλικός Τότης Φυλακούρης είχε την έμπνευση λίγο πριν από την έναρξη του αγώνα ΠΑΟ - ΤΣΣΚΑ να αφήσει έναν κόκορα στο κέντρο του γηπέδου (σ.σ.: το έμβλημα της Τότεναμ είναι ένας πετεινός πάνω σε μια μπάλα), προκαλώντας ντελίριο στην εξέδρα. Αλλά το αστείο βγήκε ξινό...

Τα κόλπα των οπαδών

Πολλοί για να δουν δωρεάν τους αγώνες του ΠΑΟ, αυτούς και άλλους, προσέφευγαν σε διάφορες μεθόδους. Πολλοί έσπευδαν στο νοσοκομείο του «Αγίου Σάββα» παριστάνοντας τους επισκέπτες συγγενείς νοσηλευομένων και ανέβαιναν στην ταράτσα, με το προσωπικό να κάνει τα στραβά μάτια. Αλλοι εφάρμοζαν την ίδια τακτική σε μια κλινική που υπήρχε τότε πίσω από το ανατολικό πέταλο (Θύρες 6, 7) και από την ταράτσα της έβλεπε κανείς το μισό γήπεδο.

Αλλοι πήγαιναν στις πολυκατοικίες πίσω από το δυτικό πέταλο, που όμως η ταράτσα και τα μπαλκόνια των ρετιρέ ήταν ήδη κατάμεστα από τους ενοίκους τους. Ακρως προνομιακό, το ρετιρέ της γνωστής οικογένειας Βγενόπουλου.

Εδρα της Εθνικής

Η Λεωφόρος ήταν και για 55 ολόκληρα χρόνια, μεταξύ 1929-1984, η επίσημη έδρα της εθνικής ομάδας. Σε αυτήν γράφτηκαν δύο προκρίσεις σε τελικούς Euro. Η πρώτη όταν η Εθνική στις 12 Σεπτεμβρίου 1979, με γκολ του Νικολούδη (26’) κέρδισε την αντίστοιχη της Σοβιετικής Ενωσης με 1-0, σφραγίζοντας έτσι το εισιτήριο για την τελική φάση της Ιταλίας.

Και μετά, στην προκριματική φάση του Euro 2004, η Εθνική αγωνίστηκε στα εντός έδρας ματς στη Λεωφόρο, πέρασε στην τελική φάση της Πορτογαλίας, όπου σήκωσε και το τρόπαιο. Πήρε την πρόκριση όταν στις 11 Οκτωβρίου 2003 κέρδισε τη Βόρειο Ιρλανδία (1-0) με πέναλτι του Τσιάρτα (69’).

Ο «Τάφος του Ινδού»

Μαζί με το ποδοσφαιρικό γήπεδο, παρελθόν θα αποτελέσει και το κλειστό του μπάσκετ, ο περίφημος «Τάφος του Ινδού», το απίστευτο ημιυπόγειο γήπεδο μπάσκετ κάτω από το ανατολικό πέταλο, το πρώτο κλειστό γήπεδο για μπάσκετ και βόλεϊ που απέκτησε η χώρα και που έσβησε στις 8 Ιανουαρίου τα 65 του κεράκια.

Τα εγκαίνιά του έγιναν στις 8 Ιανουαρίου 1961, μια βροχερή μέρα και η αλήθεια είναι ότι το νερό έσταζε από τα μεγάλα παράθυρα που βρίσκονται ψηλά στην ανατολική πλευρά του. Ηταν ο αγώνας μεταξύ των εφηβικών ομάδων ΠΑΟ - Μίλωνα, που έληξε 94-60.

Στο γήπεδο αυτό, των 1.500 φιλάθλων, ξεκίνησε η πιο πετυχημένη διεθνώς ελληνική αθλητική συλλογική οντότητα, η ομάδα μπάσκετ του Παναθηναϊκού, να γράφει τον ενθουσιώδη πρόλογο της «χρυσής εποχής» με τις 7 Ευρωλίγκες που θα ακολουθούσε.

Δεκατέσσερα πρωταθλήματα κέρδισε σε αυτό το γήπεδο, αλλά και στις ευρωπαϊκές διοργανώσεις σημείωσε αξιόλογες πορείες. Κορυφαία ανάμνηση, ίσως, ο αγώνας ΠΑΟ - ΤΣΣΚΑ Μόσχας (87-83), στις 12 Νοεμβρίου 1981. Ο ΠΑΟ ήθελε διαφορά 4 πόντων για να προκριθεί, κέρδιζε μόνο με 2. Το κατάφερε με εύστοχες βολές του Απόστολου Κόντου. Αλλά η ανατροπή συνέβη με μυθιστορηματικό τρόπο στο τελευταίο δευτερόλεπτο, που λόγω... παρατεταμένης διάρκειας ονομάστηκε «αιώνιο».

Ατυπος «νονός» του γηπέδου ήταν ο αείμνηστος Τάσος Στεφάνου, επιστήθιος συνεργάτης των αδερφών Γιαννακόπουλων, αλλά και παίκτης της εφηβικής ομάδας του ΠΑΟ στα εγκαίνιά του. Αφορμή; Παρακολουθούσε με κάποιους συμπαίκτες του στον κινηματογράφο «Αρζεντίνα» το έργο του Φριτς Λανγκ «Ο τάφος του Ινδού». «Οταν είδα τα σκαλιά που κατέβαιναν, είπα, ρε παιδιά, αυτό είναι σαν το γήπεδό μας. Εγινε χαμός από τα γέλια. Αργότερα το είπα στον δημοσιογράφο Γιώργο Δόγα, έτσι έμεινε αυτή η ονομασία», εκμυστηρεύτηκε αργότερα.

Το θρυλικό γήπεδο απ’ όπου έχουν περάσει δεκάδες μπασκετικές δόξες του ΠΑΟ και της Εθνικής (ανάμεσά τους, Κορωναίος, Κολοκυθάς, Κόντος, Κέφαλος, Ιορδανίδης, Κοκολάκης κ.ά.) ανακαινίστηκε πολλές φορές. Χρησιμοποιείται ακόμα από την ομάδα μπάσκετ γυναικών για τις εγχώριες διοργανώσεις. Στις 13 Σεπτεμβρίου 2015 μετονομάστηκε σε «Παύλος Γιαννακόπουλος» προς τιμήν του ιστορικού προέδρου της ΚΑΕ και στις 13 Μαΐου 2017 σε «Παύλος και Θανάσης Γιαννακόπουλος» ώστε να τιμηθεί και ο αδερφός του, Θανάσης.

Το... φεστιβάλ κατς

Η ζωή της Λεωφόρου, μεταξύ 1965-1974, είχε και μπόλικο κατς... Στο αυτοδιαφημιζόμενο και ως Παγκόσμιο Φεστιβάλ Κατς, χιλιάδες λάτρεις του αθλήματος του... ελεύθερου ξύλου κατέκλυζαν τα καλοκαιρινά βράδια κάθε Κυριακής και Τετάρτης το μεγάλο πέταλο, όπου και στηνόταν το ρινγκ, αφού αφαιρούνταν τα δοκάρια της ποδοσφαιρικής εστίας για να απολαύσουν τις «τιτάνιες μάχες» των Ελλήνων με τους ξένους πρωτοπαλαιστές μέχρις εσχάτων. Με πολλούς πάντα να αμφιβάλουν για την πραγματική ταυτότητα των «ξένων».

«Ερχεται ο γίγας Αραψ Αττίλιο διά τους αγώνας της προσεχούς Κυριακής», προανήγγελλε η «Αθλητική Ηχώ» και 10.000 θεατές γέμισαν, όπως πάντα, το μισό γήπεδο της Λεωφόρου για να δουν τις ομηρικές μάχες. Τι είδαν; «Ο τρομερός γίγας Αττίλιο που συνήρπασεν τους φιλάθλους με την κυκλώπειον δύναμίν του και την θηριώδη εμφάνισί του, κτυπά με μανία τον φιλότιμο Ασημάκη και τον συντρίβει εντός δύο λεπτών», έγραφε η σχετική λεζάντα της φωτογραφίας την επομένη του αγώνα τους.

Ημερομηνίες-σταθμοί

23 Φεβρουαρίου 1923

Αποφασίζεται η παραχώρηση του οικοπέδου στην Περιβόλα

25 Νοεμβρίου 1923

Διεξήχθη για πρώτη φορά ποδοσφαιρικός αγώνας στο γήπεδο της Λεωφόρου Αλεξάνδρας. Το εγκαινίασαν τα γυμνασιόπαιδα Αθηνών και Πειραιώς

6 Ιανουαρίου 1924

Ηρθε η επίσημη πρεμιέρα του Παναθηναϊκού. Αναμετρήθηκε με τον ΑΠΣ Πειραιώς, νικώντας με 2-0

6 Απριλίου 1925

Ο ΠΑΟ έδωσε το πρώτο διεθνές παιχνίδι. Αντίπαλος η γιουγκοσλαβική Βιτόρια Ζάγκρεμπ, αποτέλεσμα 1-1

1928

Το γήπεδο απέκτησε την πρώτη ξύλινη εξέδρα, προς την πλευρά της Αλεξάνδρας, 1.200 θεατών

1931

Κατασκευάστηκε η πρώτη εξέδρα από μπετόν

1933

Κατασκευάστηκε σκεπαστή εξέδρα, προς την πλευρά της σημερινής οδού Τσόχα, για 800 θεατές

1936

Εγινε γενική ανακαίνιση του γηπέδου

28 Ιουλίου 1948

Εγινε στη Λεωφόρο ο πρώτος (φιλικός) αγώνας υπό το φως των προβολέων στην Ελλάδα: ΠΑΟ - Ολυμπιακός 2-0

1950

Ξεκίνησε η κατασκευή του πετάλου προς τον Λυκαβηττό

1958

Το γήπεδο του Παναθηναϊκού έγινε το πρώτο ελληνικό με χλοοτάπητα. Εγκαινιάστηκε στο αθηναϊκό ντέρμπι Παναθηναϊκού - ΑΕΚ.
Η χωρητικότητά του, τη δεκαετία του ’60 έφτασε, τις 24.000-25.000 θέσεις