Μία γυναίκα στο ψαλτήρι: Η Νεκταρία Καραντζή σπάει τα στερεότυπα στην εκκλησία μέσα από τη διαδρομή της

Η παρουσία των γυναικών στο αναλόγιο, αν και ιστορικά τεκμηριωμένη, εξακολουθεί να προκαλεί αντιδράσεις, αποκαλύπτοντας βαθύτερες εντάσεις ανάμεσα στην παράδοση, την ερμηνεία της και τα κοινωνικά στερεότυπα στο χώρο της Ορθόδοξης Εκκλησίας.

Η περίπτωση της ψάλτριας Νεκταρίας Καραντζή είναι ένα ζωντανό παράδειγμα της σύγκρουσης ανάμεσα σε παγιωμένα στερεότυπα και μια διαφορετική ανάγνωση της εκκλησιαστικής παράδοσης.

Μέσα από τη μαρτυρία της, αναδεικνύονται – εκτός από την προσωπική της διαδρομή - τόσο η εκπαιδευτική διάσταση της ψαλτικής, όσο και ο ίδιος ο ρόλος της γυναίκας στην Εκκλησία διαχρονικά.

Η κ. Καραντζή – νομικός στο επάγγελμα - η οποία, εκτός από τα μαθήματα βυζαντινής μουσικής που παραδίδει σε μαθήτριες ανά τον κόσμο, τα τελευταία χρόνια έχει αναδειχθεί σε μια από τις πιο αναγνωρίσιμες φωνές υπέρ της ενεργής συμμετοχής των γυναικών στη λειτουργική ζωή της Εκκλησίας.

Η ίδια περιγράφει την εμπειρία της ως «έναν αγώνα πολυετή», απέναντι —όπως λέει— σε «ένα πολύ γνωστό κομμάτι του χριστιανικού ποιμνίου, το οποίο δεν έχει καμία σχέση με το ορθόδοξο πνεύμα».

Η διαδρομή της Νεκταρίας

Η πορεία της Νεκταρίας Καραντζή στο χώρο της ψαλτικής τέχνης δεν ξεκίνησε ως συνειδητή διεκδίκηση. Αντίθετα, πρόκειται για μια διαδρομή, που διαμορφώθηκε σταδιακά, μέσα από βιώματα, επιρροές και επιλογές που συχνά υπερέβαιναν τον αρχικό της σχεδιασμό.

«Δεν φανταζόμουν ποτέ ότι η ψαλτική θα αποτελούσε τον βασικό άξονα της δημόσιας παρουσίας μου. Δεν το είχα καν στο νου μου…», αναφέρει η ίδια.

Η καθοριστική στροφή ήρθε σε ηλικία μόλις εννέα ετών, όταν, κατόπιν προτροπής του Αγίου Πορφυρίου του Καυσοκαλυβίτη, ο οποίος ήταν ο πνευματικός της πατέρας – όπως και της οικογένειάς της— ανέβηκε για πρώτη φορά στο ψαλτήρι.

Η εμπειρία αυτή ήταν ενταγμένη στο πλαίσιο της λειτουργίας μιας γυναικείας ψαλτικής χορωδίας στην ενορία της Αγίας Παρασκευής στη Μαλακάσα, όπου εφημέριος ήταν ο πατέρας Δανιήλ Γούβαλης, επίσης πνευματικό τέκνο του Πορφυρίου.

«Εκεί, κάθε Κυριακή, μετά τον όρθρο, οι γυναίκες αναλάμβαναν το αναλόγιο. Δεν υπήρχε έλλειψη ανδρών, υπήρχε κανονικά ψάλτης. Ήταν συνειδητή επιλογή του Πορφυρίου, ο οποίος ήθελε να μεταδώσει το μήνυμα ότι η γυναίκα μπορεί να έχει ρόλο στο ψαλτήρι, όχι απλώς βοηθητικό αλλά κανονικό», σημειώνει.

Η εικόνα της εποχής είναι χαρακτηριστική: «Ήμασταν πραγματικά “τσαμπί” – μικρά κορίτσια, μεγάλες γυναίκες… 25-30 άτομα στο αναλόγιο».

Η συμμετοχή ήταν συλλογική, οικογενειακή, και η μάθηση βιωματική. Μαζευόμασταν σε σπίτια, όλα αυτά τα άτομα, κάναμε πρόβες… είχαμε κασέτες τότε, ακούγαμε και λέγαμε», θυμάται για τα πρώτα της βήματα η Νεκταρία ως εκπαιδευόμενη ψάλτρια. Παράλληλα, άρχισαν να εμφανίζονται και οι πρώτες οργανωμένες σχολές βυζαντινής μουσικής.

Η ίδια εγγράφηκε σε μία από αυτές. Αν και κάτοικος Πειραιά, συνέχισε να ψάλει τόσο στη Μαλακάσα όσο και αργότερα, όταν έγινε 14 ετών, στο μοναστήρι του Αγίου Πορφυρίου.

Παρά τη βαθιά της σχέση με την Εκκλησία, η Νεκταρία Καραντζή επέλεξε αρχικά να σπουδάσει Νομικά, συνεχίζοντας με μεταπτυχιακές σπουδές στο ποινικό δίκαιο και την ποινική δικονομία όπως και στο εκκλησιαστικό δίκαιο, επιδιώκοντας —όπως λέει— να αποκτήσει «ειδική γνώση για τον χώρο που κινούμαι».

«Ανέκαθεν ήθελα να μελετώ… το μυαλό μου ήταν εκεί, είμαι από τους ανθρώπους που λατρεύουν τη δια βίου μάθηση», προσθέτει. Για χρόνια δραστηριοποιήθηκε και ακαδημαϊκά, επικουρώντας το έργο Καθηγητών στον τομέα του ποινικού δικαίου.

Η ψαλτική, ωστόσο, παρέμεινε σταθερά παρούσα. Από την εφηβεία της μέχρι και τα φοιτητικά της χρόνια, συμμετείχε ενεργά σε ακολουθίες, τόσο στο μοναστήρι όσο και σε ενορίες του Πειραιά: «Φοίτησα στη σχολή βυζαντινής μουσικής, που είχε ιδρύσει ο πρώην Πειραώς, Καλλίνικος.

Γύρω στα 20-21 και μετά, ξεκίνησα να βρίσκομαι σε ένα ναό του Πειραιά, στην Παναγία, Ρόδον το Αμάραντον, δίπλα σε ένα πρωτοψάλτη, τον Ηλία Νικολαϊδη. Κάθε Κυριακή κανονικά. Πολλές φορές, μάλιστα, παρουσία του Δεσπότη. Δεν αντιμετώπισα κανένα θέμα», τονίζει.

Σταδιακά, η δραστηριότητα αυτή απέκτησε μεγαλύτερη βαρύτητα, μέχρι που τελικά κυριάρχησε. Σήμερα, η ίδια εργάζεται ως νομικός σύμβουλος ενώ έχει αφιερωθεί σχεδόν εξ ολοκλήρου στη βυζαντινή μουσική και τη διδασκαλία της.

Την ίδια στιγμή, εκπονεί διδακτορική διατριβή στη Θεολογική Σχολή Αθηνών με θέμα τις γυναίκες ψάλτριες και τη θέση τους στην Εκκλησία, επιδιώκοντας να συγκεντρώσει το σύνολο των ιστορικών και θεολογικών στοιχείων, που τεκμηριώνουν την παρουσία τους.

Η σχολή ψαλτριών – Μαθήματα στην Ελλάδα και στο εξωτερικό

Η δημιουργία της Σχολής Ψαλτριών προέκυψε μέσα από την αυξανόμενη ζήτηση. «Με προσέγγιζαν κορίτσια, γυναίκες… ήθελαν μαθήματα», αναφέρει.

Αυτό που ξεκίνησε ως μεμονωμένη διδασκαλία εξελίχθηκε σε οργανωμένη εκπαιδευτική δομή. «Έχουμε σταθερή με το Ωδείο Κλασικής και Σύγχρονης Μουσικής του Σπύρου Μάζη, στο Μαρούσι, όπου δίνεται η δυνατότητα παροχής αναγνωρισμένων σπουδών, με πενταετή διάρκεια και συγκεκριμένη ύλη, όπως ορίζεται από το υπουργείο. Τα μαθήματα ξεκινούν από τη σημειογραφία και φτάνουν ως το … ψαλτήρι», θα πει η ίδια αναφορικά με την εκπαίδευση, που περιλαμβάνει τόσο θεωρητική κατάρτιση όσο και πρακτική εφαρμογή, καλύπτοντας όλες τις ανάγκες της λειτουργικής μουσικής: εσπερινό, όρθρο, θεία λειτουργία.

Η διδασκαλία επεκτείνεται και σε παιδιά. Η δημιουργία της παιδικής χορωδίας «Νέκταρ» αποτελεί μια προσπάθεια εισαγωγής των κοριτσιών στη βυζαντινή μουσική από μικρή ηλικία. Όπως μου το έμαθε ο Άγιος Πορφύριος, το κάνω κι εγώ», τονίζει.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η διεθνής διάσταση των μαθημάτων βυζαντινής μουσικής και ψαλτικής καθώς η Νεκταρία διδάσκει διαδικτυακά και μαθήτριες από διάφορες χώρες του κόσμου, όπως την Αυστραλία, τη Νέα Ζηλανδία, τη Γερμανία, την Ιταλία, την Ισπανία, την Πορτογαλία, την Ουγγαρία.

«Ειδικά με την Ουγγαρία, έχουμε σταθερή συνεργασία με την εκκλησιαστική χορωδία της Ακαδημίας Λιστ», υπογραμμίζει, προσθέτοντας ότι «έχω και μία μικρή μαθήτρια, 10 ετών, από τη Νέα Ζηλανδία!». Η προσέγγιση των μαθητριών γίνεται κυρίως μέσα από τη συμμετοχή της Νεκταρίας και της χορωδίας της σε διεθνή φεστιβάλ και συναυλίες.

Σημαντική είναι, επίσης, η έμφαση στην προσβασιμότητα. Η περίπτωση μαθήτριας ψαλτικής με αναπηρία, που «την έφεραν οι γονείς της έξι χρονών και πρώτα έμαθε νότες και μετά γράμματα», αναδεικνύει τη δυναμική της μουσικής εκπαίδευσης ως εργαλείου ένταξης.

Όσον αφορά τη σημασία της εκπαίδευσης γυναικών στο πεδίο της ψαλτικής, η Νεκταρία Καραντζή διευκρινίζει ότι σε πολλές περιπτώσεις, οι γυναίκες αυτές καλύπτουν κρίσιμες λειτουργικές ανάγκες.

«Είναι οι γυναίκες που κρατούν τις εκκλησίες», λέει χαρακτηριστικά, ιδίως στην επαρχία ή στις κοινότητες της διασποράς, όπου υπάρχει έλλειψη ψαλτών. «Υπάρχουν ναοί που χωρίς τις γυναίκες, δεν ανοίγουν».

Σήμερα, περίπου 45-50 μαθήτριες παρακολουθούν συστηματικά μαθήματα ψαλτικής, ενώ πολλές περισσότερες συμμετέχουν σε χορωδίες. Οι περισσότερες δεν λαμβάνουν αμοιβή για τη συμμετοχή τους ως ψάλτριες στην Εκκλησία. Σύμφωνα με τη Νεκταρία, «η πρόθεση των γυναικών δεν έχει τίποτε χρησιμοθηρικό».

Σχετικά με τη θέση της γυναίκας στην Εκκλησία – Η «παρεξηγημένη» προσέγγιση και οι ιστορικές ρίζες

Το ζήτημα της παρουσίας των γυναικών στο αναλόγιο συνδέεται άμεσα με ένα ευρύτερο ερώτημα: ποια είναι η θέση της γυναίκας στην Εκκλησία;

Η Νεκταρία Καραντζή στέκεται απέναντι από την κυρίαρχη αντίληψη, που κρατά τις γυναίκες μακριά από την εκκλησιαστική πράξη, αποδυναμώνοντας το ρόλο τους. «Μεγαλώνουμε με μία αντίληψη ότι η γυναίκα πρέπει να μένει εκτός… ότι είναι μιαρή, υποδεέστερη», αναφέρει. Ωστόσο, όπως υποστηρίζει, αυτή η αντίληψη δεν ανταποκρίνεται στο αρχικό χριστιανικό μήνυμα. Στην πραγματικότητα, την εποχή του Χριστού και της πρώτης Εκκλησίας, η παρουσία των γυναικών ήταν ενεργή και ουσιαστική. Όσο πιο πίσω πάμε, τόσο πιο ενεργή ήταν η παρουσία της γυναίκας», τονίζει η ίδια. Ο Χριστός, όπως εξηγεί, αντιμετώπιζε τις γυναίκες ισότιμα και τις ενέτασσε ενεργά στο έργο του. Παράλληλα, στην πρώτη Εκκλησία υπήρχαν γυναίκες σε θέσεις ευθύνης, όπως η Φοίβη, διακόνισσα και επικεφαλής οίκου εκκλησίας.

Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στον Απόστολο Παύλο. «Είναι αυτός, που διατυπώνει τον παιάνα της ισότητας, “ούκ ένι άρσεν και θήλυ”», σημειώνει.

Η φράση περί «σιγής των γυναικών», που αποτελεί τη μόνιμη επωδό όσον αντιτίθενται στον ενεργό ρόλο της γυναίκας - όπως εξηγεί - αφορά συγκεκριμένες συνθήκες και δεν μπορεί να γενικευθεί. Χρησιμοποιείται εσφαλμένα από «αθεολόγητους, που διακρίνονται από άγνοια» - «Ο Παύλος απευθυνόταν στις γυναίκες της Κορίνθου, που ήταν ένα από τα πιο σημαντικά και πολυσύχναστα λιμάνια. Πολλές ήταν οι γυναίκες ελευθερίων ηθών, όπως συμβαίνει σε κάθε λιμάνι. Ήταν όμως εκείνες, που συνέθεταν την Εκκλησία του Παύλου, αυτές βάστηξαν το χριστιανισμό κι έφεραν μαζί τον κόσμο τους. Και ο Παύλος, με μεγάλη μαεστρία, έδωσε συγκεκριμένες οδηγίες στο συγκεκριμένο ποίμνιο. Η λέξη ‘σιγή’, που χρησιμοποίησε, απευθύνεται στις ‘φλύαρες’ γυναίκες της εποχής – ασφαλώς και δεν μιλάμε για την ίδια εκκλησία τότε και σήμερα. Δεν είχε το τυπικό, το λατρευτικό που έχουμε σήμερα. Που είμαστε δι’αντιπροσώπου, δηλαδή σήμερα, μπαίνοντας στο ναό δεν μιλάμε αλλά ακούμε τον ιερέα και τον ψάλτη. Στην αρχαία εκκλησία, όμως, που είχε εντελώς διαφορετική δομή και οργάνωση από τη σημερινή, ήταν πιο ισχυρή η αλληλεπίδραση μεταξύ των μελών του ποιμνίου. Αναγιγνώσκονταν οι επιστολές του Παύλου, τις οποίες απέπεμπε στη συγκεκριμένη κοινότητα κάθε φορά, απαντώντας στα ερωτήματα του κόσμου».

Η σταδιακή επικράτηση πατριαρχικών προτύπων οδήγησε, σύμφωνα με την ίδια, σε συρρίκνωση του ρόλου της γυναίκας. «Το πατριαρχικό μοντέλο της κοινωνίας επιβλήθηκε και εντός της Εκκλησίας, αποδυναμώνοντας τη γυναίκα και διαστρεβλώνοντας τελικά την ουσία του ρόλου της, όπως ορίζεται από τον Χριστιανισμό. Η επίσημη Εκκλησία δεν έχει θεσπίσει απαγορεύσεις για τη συμμετοχή των γυναικών, δεν υπάρχει τέτοιος Ιερός Κανόνας. Μάλιστα, την εποχή του Ιουστινιανού, υπήρχαν 100 γυναίκες ψάλτριες στην Αγία Σοφία! Όπως υπήρχαν και οι διακόνισσες – ο ίδιος ο άγιος Νεκτάριος είχε χειροτονήσει διακόνισσα… Επομένως, εγώ δεν πάω να κάνω κάποια μεταρρύθμιση αλλά επιδιώκω να επαναφέρω έναν αρχαιότατο θεσμό», εξηγεί η Νεκταρία Καραντζή, λέγοντας ότι «το ζήτημα δεν είναι αν οι γυναίκες πρέπει να αποκτήσουν ρόλο, αλλά αν η Εκκλησία θα αναγνωρίσει αυτό που ήδη υπήρχε».

Οι αντιδράσεις για τις γυναίκες και η στήριξη

Οι αντιδράσεις απέναντι στις γυναίκες ψάλτριες προέρχονται κυρίως από ‘παραεκκλησιαστικούς σχηματισμούς’», διαπιστώνει. Συχνά είναι έντονες, επιθετικές ή και χυδαίες. «Λαμβάνω σχόλια κυρίως σεξιστικά, γεμάτα αισχρά λόγια ακόμη και από ανθρώπους του εκκλησιαστικού χώρου-ψάλτες κυρίως», θα πει η Νεκταρία Καραντζή. Η ίδια, μέσα από τον Πανελλήνιο Σύνδεσμο Ψαλτριών, που ίδρυσαν το 2013 και έχει ενταχθεί στην Ομοσπονδία Ιεροψαλτών Ελλάδος – ενδεικτικό του κλίματος ευρύτερης αποδοχής - αναφέρει ότι συγκεντρώνει και καταγράφει συστηματικά αυτά τα μηνύματα, με στόχο να αναδείξει «τον τρόπο με τον οποίο, άνδρες μέσα στο χώρο της Εκκλησίας αντιμετωπίζουν τις γυναίκες όταν κανείς δεν τους βλέπει».

Ωστόσο, υπάρχει και σημαντική στήριξη. Θεολόγοι, ιερείς και καταξιωμένοι ψάλτες έχουν σταθεί στο πλευρό των ψαλτριών. «Το υγιές και καλλιεργημένο κομμάτι της ψαλτικής, μας έχει στηρίξει», σημειώνει. Αν και η συζήτηση για τη θέση της γυναίκας στην Εκκλησία εξακολουθεί να προκαλεί αντιδράσεις, αυτές προέρχονται από ανθρώπους «τυχαίους, φοβικούς, αστοιχείωτους και ανασφαλείς, που ‘κρύβονται’ πίσω από την ανωνυμία του διαδικτύου», όπως λέει η Νεκταρία Καραντζή, για να προσθέσει: «Στην πραγματικότητα, θέλουν ένα Θεό ‘κομμένο στα μέτρα τους’ ενώ αρνούνται να εννοήσουν πως κατά το ορθόδοξο πνεύμα, η γυναίκα είναι κομμάτι της Εκκλησίας», καταλήγει.