Τήνος: Ο Ναός του Αγίου Ιωσήφ, στα Λουτρά, αποκαθίσταται από το υπουργείο Πολιτισμού

Ένας ναός στενά συνδεδεμένος με τη μακραίωνη ιστορία της καθολικής κοινότητας της Τήνου αλλά και ένα σημαντικό νεότερο μνημείο λόγω της ιδιαίτερης αρχιτεκτονικής και ιστορικής του αξίας είναι αυτός του Αγίου Ιωσήφ, στα Λουτρά, τηn αποκατάσταση του οποίου δρομολογεί το υπουργείο Πολιτισμού.

Η λειτουργία του ναού συνδέθηκε, επίσης, άμεσα με τη δραστηριότητα των εκπαιδευτικών και πνευματικών ιδρυμάτων που αναπτύχθηκαν στην περιοχή, υπό την εποπτεία των Ιησουιτών και των Ουρσουλινών, συμβάλλοντας στη διαμόρφωση της θρησκευτικής, εκπαιδευτικής και πολιτιστικής φυσιογνωμίας των Λουτρών.

Το μνημείο ανεγέρθηκε την περίοδο 1859–1872 και αποτελεί αξιόλογο δείγμα εκκλησιαστικής αρχιτεκτονικής του 19ου αιώνα, συνδυάζοντας στοιχεία του τοπικού νεοκλασικισμού με επιρροές της δυτικοευρωπαϊκής, κυρίως ιταλικής, εκκλησιαστικής παράδοσης. Πρόκειται για μονόκλιτη λιθόκτιστη βασιλική με ξύλινη θολωτή οροφή («ουρανία»), πλούσιο ζωγραφικό και ξυλόγλυπτο διάκοσμο, μαρμάρινο αλτάριο, γυναικωνίτη και κωδωνοστάσιο, ενώ διατηρεί εμφανή στοιχεία των διαδοχικών οικοδομικών φάσεων και μεταγενέστερων επεμβάσεων.

Η κατάσταση διατήρησης του μνημείου επιδεινώθηκε μετά τη δεκαετία του 1960, όταν περιορίστηκε η παρουσία των Ιησουιτών και μειώθηκε η λειτουργική χρήση του Ναού, γεγονός που οδήγησε στην εγκατάλειψη της συστηματικής συντήρησης. Ως αποτέλεσμα, παρουσιάστηκαν εκτεταμένες φθορές από υγρασία, προβλήματα στο σύστημα απορροής ομβρίων και τοπικές δομικές βλάβες, ενώ, από τα τέλη της δεκαετίας του 1990, ο Ναός έχει ουσιαστικά πάψει να λειτουργεί ως χώρος λατρείας.

Το 2002, εκπονήθηκε μελέτη επισκευής του Ναού, αλλά προχώρησαν μόνο οι επείγουσες εργασίες στερέωσης του ζωγραφικού διακόσμου και υποστύλωσης της καμάρας. Το 2005, ιδρύθηκε ο Σύλλογος «Οι Φίλοι του Ιερού Ναού Αγίου Ιωσήφ Λουτρών Τήνου», ο οποίος συνέβαλε στον χαρακτηρισμό του Ναού ως νεότερου μνημείου, το 2006, και στην υλοποίηση προσωρινών εργασιών προστασίας, όπως η στεγάνωση της στέγης και περιορισμένες σωστικές επεμβάσεις. Το 2011, εγκρίθηκε η μελέτη αποκατάστασης, με έμφαση στη δομική ενίσχυση, στη χρήση συμβατών υλικών και στην προστασία του ζωγραφικού διακόσμου. Ωστόσο, η μελέτη δεν εφαρμόστηκε πλήρως. Πραγματοποιήθηκαν μόνο επιμέρους επεμβάσεις για την αντιμετώπιση άμεσων προβλημάτων, όπως ενίσχυση της θεμελίωσης και τοπικές αποκαταστάσεις της ξύλινης οροφής και της τοιχοποιίας. Η μη ολοκλήρωση του προγράμματος αποκατάστασης και η έλλειψη συστηματικής συντήρησης επέτρεψαν τη συνέχιση των φθορών, καθιστώντας αναγκαία την εκπόνηση επικαιροποιημένης μελέτης για την ολοκληρωμένη προστασία και αποκατάσταση του μνημείου.

Τώρα το υπουργείο Πολιτισμού έχει ετοιμάσει έργο ένα ολοκληρωμένο πρόγραμμα επεμβάσεων, σύμφωνα με τις αρχές προστασίας των μνημείων και τις σύγχρονες επιστημονικές προδιαγραφές, με στόχο τη διατήρηση της αυθεντικότητας και της ιστορικής φυσιογνωμίας του, τη δομική και λειτουργική του αποκατάστασή του και την ασφαλή επαναλειτουργία του ως τόπου λατρείας και πολιτιστικής αναφοράς.

Η καταγεγραμμένη παθολογία του Ναού αποδίδεται κυρίως στη μακροχρόνια έλλειψη συντήρησης, στις σεισμικές καταπονήσεις, στη φυσική γήρανση των υλικών, στη χρήση ασύμβατων επεμβάσεων (κυρίως τσιμεντοκονιαμάτων) και, κυρίως, στην υγρασία, η οποία έχει προκαλέσει εκτεταμένες φθορές. Εντοπίζονται σημαντικές ρηγματώσεις, απώλειες κονιαμάτων και τοπική αποδιοργάνωση της λιθοδομής, ιδιαίτερα στο Ιερό Βήμα, καθώς και φθορές στις όψεις, στα μαρμάρινα στοιχεία και στα μεταλλικά εξαρτήματα λόγω διάβρωσης. Η στέγη και η ξύλινη θολωτή οροφή έχουν υποστεί σοβαρές αλλοιώσεις από παλαιότερες επεμβάσεις και εισροές υδάτων, με αποτέλεσμα εκτεταμένες βλάβες στον ξύλινο φέροντα οργανισμό, στον ζωγραφικό διάκοσμο και στα ξυλόγλυπτα στοιχεία. Επιπλέον, το κωδωνοστάσιο εμφανίζει έντονες ρηγματώσεις, ενώ ο περιβάλλων χώρος χαρακτηρίζεται από ελλιπή συντήρηση, ανάπτυξη βλάστησης και προβλήματα απορροής των ομβρίων, που επιβαρύνουν περαιτέρω την κατάσταση του μνημείου.

Οι προβλεπόμενες επεμβάσεις περιλαμβάνουν την ανακατασκευή της ξύλινης στέγης και την αποκατάσταση της θολωτής οροφής, την επισκευή και ενίσχυση των λιθοδομών, των μεταλλικών στοιχείων ενίσχυσης και του κωδωνοστασίου, καθώς και την αποκατάσταση του συστήματος απορροής ομβρίων και των λίθινων στοιχείων της κεντρικής εισόδου. Παράλληλα, προβλέπεται η αντικατάσταση των ασύμβατων κουφωμάτων, η αποκατάσταση των επιχρισμάτων και των χρωματισμών με συμβατά υλικά, η συντήρηση του ξύλινου εξοπλισμού, των μαρμάρινων και μεταλλικών στοιχείων και του ζωγραφικού διακόσμου, καθώς και η διαμόρφωση του περιβάλλοντος χώρου και η υπογειοποίηση των εμφανών ηλεκτρολογικών καλωδιώσεων. Οι επεμβάσεις στον φέροντα οργανισμό θα εξειδικευθούν σε μεταγενέστερη στατική μελέτη, με στόχο τη συνολική δομική, λειτουργική και αισθητική αποκατάσταση του Ναού και τη διασφάλιση της διατήρησης της ιστορικής και αρχιτεκτονικής του αξίας.

Η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη δήλωσε: «Ο Ναός του Αγίου Ιωσήφ, στα Λουτρά της Τήνου, αποτελεί μνημείο με ιδιαίτερη ιστορική, αρχιτεκτονική και συμβολική αξία, άρρηκτα συνδεδεμένο με την παρουσία των Ιησουιτών στο νησί και με τη μακραίωνη ιστορία της καθολικής κοινότητας. Ο Ναός ανεγέρθηκε, την περίοδο 1859–1872, με τη συνδρομή της τοπικής καθολικής κοινότητας και της τηνιακής διασποράς» σημειώνει η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη και προσθέτει: « Η προστασία της πολιτιστικής μας κληρονομιάς αφορά στο σύνολο των μνημείων που συγκροτούν την ιστορική ταυτότητα της χώρας, ανεξαρτήτως δόγματος ή θρησκευτικής παράδοσης. Για την επίτευξη αυτού του στόχου, το υπουργείο Πολιτισμού εργάζεται συστηματικά και με συνέπεια, για τη διαφύλαξη και ανάδειξή τους».