Παντελής Καψής

Ήταν ο άνθρωπος ο οποίος το 1971 διέρρευσε τα περίφημα «Pentagon Papers», πρώτα στους New York Times και στη συνέχεια στην Washington Post. Μια απόρρητη έκθεση 7.000 σελίδων για τον πόλεμο του Βιετνάμ, τις αγριότητες και τα λάθη της αμερικανικής πολίτικής. Ο Νίξον είχε αποκαλέσει τότε τον Ελσμπεργκ προδότη ενώ τον είχαν χαρακτηρίσει και ως τον «πιο επικίνδυνο άνθρωπο στην Αμερική». Σήμερα θεωρείται ένας ήρωας της ελευθεροτυπίας.

Για τους New York Times βέβαια, τον τελευταίο καιρό, δεν έχουμε την καλύτερη γνώμη εδώ στην Ελλάδα. Τα ρεπορτάζ τους για τη συμπεριφορά μας απέναντι στους πρόσφυγες και τους μετανάστες θεωρήθηκαν ανακριβή και προβοκατόρικα. Η δημοσιογράφος τους, ελληνίδα, μπήκε στο στόχαστρο και δέχθηκε ανοίκειες επιθέσεις. Τις διάβαζες και ντρεπόσουν γι αυτούς που τις έγραψαν. Επί της ουσίας φυσικά οι New York Times είχαν δίκιο. Δεν υπάρχει πια καμιά αμφιβολία ότι η Ελλάδα, τουλάχιστον σε ορισμένες περιπτώσεις, έχει επιδοθεί στα περίφημα «pushbacks». Έχουν επαρκώς τεκμηριωθεί με βίντεο και φωτογραφίες.

Στην πρόσφατη τραγωδία ανοιχτά της Πύλου, δεν υπήρχε τέτοιο θέμα. Η δήλωση μάλιστα εκπροσώπου του Λιμενικού, ότι αν επιχειρείτο διάσωση χωρίς τη συναίνεση των μεταναστών υπήρχε ο κίνδυνος να προκαλέσει το δυστύχημα το ίδιο το σκάφος του Λιμενικού, μοιάζει βάσιμη. Τουλάχιστον σε έναν μη ειδικό όπως ο γράφων. Αυτό ωστόσο δεν σημαίνει ότι οι συνθήκες του ναυαγίου δεν πρέπει να διερευνηθούν λεπτομερώς. Άλλωστε αυτό ακριβώς διέταξε και ο εισαγγελέας του Αρείου Πάγου.

Ο Σύριζα είναι προφανές ότι προσπαθεί να εκμεταλλευτεί πολιτικά την υπόθεση. Σε ορισμένες περιπτώσεις μάλιστα στελέχη του προβαίνουν σε ακραίες και αβάσιμες καταγγελίες. Και πάλι όμως αυτό δεν μπορεί να αποτελεί άλλοθι για να μη τίθενται τα ερωτήματα ούτε πολύ περισσότερο η άσκηση της κριτικής να θεωρείται, ούτε λίγο ούτε πολύ, αντεθνική πράξη. Έχουμε αναπτύξει μια δυσανεξία στην αντίθετη άποψη που υπονομεύει κάθε προσπάθεια σοβαρού διαλόγου.

Η τραγωδία της Πύλου ωστόσο φέρνει ξανά στο προσκήνιο το ευρύτερο ζήτημα της πολιτικής της Ελλάδας αλλά και της Ευρώπης, απέναντι στο μεταναστευτικό. Η προσπάθεια της κυβέρνησης να το περιορίσει στους λαθρο-διακινητές που είναι υπεύθυνοι για τους θανάτους, μπορεί να είναι τυπικά σωστή αλλά βέβαια αποτελεί υπεκφυγή. Οι διακινητές είναι απλώς ένα γρανάζι, αναπόφευκτο, από τη στιγμή που εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι κάθε χρόνο είναι διατεθειμένοι να ρισκάρουν τη ζωή τους, για να αναζητήσουν καλύτερη τύχη στην αναπτυγμένη Δύση.

Σε μεταγενέστερες συνεντεύξεις του ο Ντάνιελ Ελσμπεργκ είχε περιγράψει τα ηθικά διλήμματα στα οποία βρέθηκε αντιμέτωπος με τον πόλεμο του Βιετνάμ. Τον είχε συγκινήσει ιδιαίτερα η στάση ορισμένων αρνητών του πολέμου οι οποίοι ήταν διατεθειμένοι να πάνε φυλακή προκειμένου να μην καταταγούν στο στρατό. Είχε μάλιστα περιγράψει μια συγκεκριμένη στιγμή που ήταν καθοριστική για τις μετέπειτα αποφάσεις του. Ήταν μετά από μια αντιπολεμική συγκέντρωση. «Έφυγα από το αμφιθέατρο και πήγα σε μια εγκαταλελειμμένη τουαλέτα. Κάθισα στο πάτωμα και έκλαιγα με λυγμούς για πάνω από μία ώρα».

Δεν ξέρω αν και πόσοι έλληνες έκλαψαν αναλογιζόμενοι τις τελευταίες στιγμές των γυναικόπαιδων στο αμπάρι. Τον τρόμο και την ανημποριά μέσα στο σκοτάδι με τα νερά να τους κατακλύζουν και την επίγνωση ενός βέβαιου και μαρτυρικού θανάτους για τους ίδιους και για τα παιδιά τους. Σίγουρα πάρα πολλοί θα αναλογιστήκαμε ποια μπορεί να είναι η σωστή, η ηθική στάση, απέναντι σε αυτούς τους ανθρώπους. Η στάση η δική μας προσωπικά αλλά και της χώρας μας όπως και της Ευρώπης.

Δεν υπάρχει εύκολη απάντηση. Η άποψη ότι η Ευρώπη θα πρέπει να βοηθήσει να βελτιωθεί η κατάσταση στις χώρες που τροφοδοτούν τη μετανάστευση, είναι σωστή και αναγκαία. Προφανώς όμως δεν λύνει το πρόβλημα, αποτελεί και αυτή υπεκφυγή. Άλλωστε αν οι μετανάστες ήταν ωραίοι, πλούσιοι και υγιείς, θα τους δεχόμασταν με χαρά.

Δεν μπορώ να φανταστώ όμως με ποιο τρόπο μια φτωχή χώρα που σπαράσσεται από εμφύλιους πολέμους θα μπορούσε από τη μια μέρα στην άλλη ή έστω σε ένα συγκεκριμένο χρονικό πλαίσιο, να γίνει μια «κανονική» χώρα. Κι όσο και αν η Δύση φέρει ευθύνη για τις συνθήκες διάλυσης που επικρατούν σε πολλά κράτη του τρίτου κόσμου, αυτό δεν σημαίνει ότι έχει και τα μέσα για να διορθώσει τα προβλήματα.

Από την άλλη πλευρά είναι εξ ίσου σαφές ότι λύση δεν μπορεί να είναι ούτε τα ανοιχτά σύνορα. Η ελεύθερη είσοδος δηλαδή όλων όσων θέλουν να μεταναστεύσουν. Είναι βέβαιο ότι μια τέτοια πολιτική, θα προκαλέσει τόσες κοινωνικές αντιδράσεις που θα οδηγήσει σε ακόμα πιο σκληρή αντιμετώπιση των μεταναστών. Κι αυτό ακόμα και αν υποθέταμε ότι οι δομές πρόνοιας θα άντεχαν μια τέτοια δημογραφική ανατροπή. Για να μη πούμε για τα ζητήματα κουλτούρας και αφομοίωσης. Είναι χαρακτηριστικό αυτό που έγινε στην πόλη Hamtramck του Michigan. Το 2015 η φιλελεύθερη κοινή γνώμη είχε πανηγυρίσει το γεγονός ότι στο δημοτικό συμβούλιο είχαν την πλειοψηφία μουσουλμάνοι. Θεωρήθηκε ένα έμπρακτο παράδειγμα κοινωνικής ενσωμάτωσης.

Μόνο που την προηγούμενη εβδομάδα, αυτή η ίδια πλειοψηφία, απαγόρευσε τους εορτασμούς για την ΛΟΑΤΚΙ κοινότητα στα δημοτικά κτίρια. Ανάλογη απόφαση φυσικά θα μπορούσε να πάρει και μια χριστιανική συντηρητική πλειοψηφία. Αυτό ωστόσο δεν αναιρεί το γεγονός ότι σε ορισμένες περιπτώσεις οι διαφορές στην κουλτούρα μπορεί να δημιουργήσουν προβλήματα που απαιτούν προσεκτική αντιμετώπιση.

Το ηθικό ζήτημα ωστόσο παραμένει. Μπορούμε να συζητάμε όσο θέλουμε για τις αιτίες του προβλήματος ή τις βέλτιστες πολιτικές ενσωμάτωσης των μεταναστών. Απέναντι μας όμως, εδώ και τώρα, έχουμε ένα ποτάμι απελπισμένων ανθρώπων που ζητούν προστασία. Θα τους γυρίσουμε την πλάτη; Θα πούμε ότι δεν μας αφορά ή θα θεωρήσουμε καθήκον μας να βοηθήσουμε, φυσικά στο μέτρο των δυνατοτήτων μας; Φαντάζομαι ότι αν είμαστε ειλικρινείς με τον εαυτό μας, δεξιοί ή αριστεροί, χριστιανοί, διεθνιστές ή απλώς ανθρωπιστές, το να αδιαφορήσουμε δεν είναι στις επιλογές μας. Πράγμα που σημαίνει ότι η μεταναστευτική πολιτική δεν μπορεί να εξαντλείται στη φύλαξη των συνόρων. Είναι αναγκαία αλλά δεν φτάνει. Ούτε να λέμε ότι το πρόβλημα είναι ευρωπαϊκό.

Είναι βέβαια, αλλά κι εμείς τι κάνουμε; Το πιο απλό και αυτό θα μπορούσε να σκεφτεί κανείς, είναι ότι κάθε χρόνο ο πληθυσμός της Ελλάδας μειώνεται κατά 30.000 περίπου άτομα. Τόσα θα μπορούσαμε να παίρνουμε εδώ και τώρα χωρίς πρόβλημα. Όχι (μόνο) πρόσφυγες αλλά νόμιμους μετανάστες, οικογένειες, με πρόνοια για θέσεις εργασίας, ασφάλιση και με προοπτική την υπηκοότητα. Κερδισμένοι θα ήμασταν εμείς οι ίδιοι.

Το δημογραφικό είναι ένα από τα μεγάλα προβλήματα της χώρας και η μετανάστευση θα πρέπει να αποτελεί μέρος της λύσης του. Αντ αυτού έχουμε μπει σε έναν κατήφορο όπου οι ξενοφοβικές απόψεις κερδίζουν συνεχώς έδαφος. Ας μην έχουμε την παραμικρή αμφιβολία ότι θα το πληρώσουμε και θα το πληρώσουμε ακριβά.