Μπάμπης Κούτρας

Αρκεί να περιμένεις το πετρέλαιο θέρμανσης με τη... μειωμένη τιμή των 1,75 ευρώ που ανακοίνωσε ο Κυριάκος Μητσοτάκης, να γεμίζεις το ρεζερβουάρ, να ανοίγεις τον λογαριασμό του ρεύματος, να αγοράζεις τρόφιμα, να πληρώνεις μια δόση στεγαστικού ή να προσπαθείς να κρατήσεις όρθια μια μικρή επιχείρηση στην Αθήνα, στη Ρώμη ή στο Βερολίνο.

Γι’ αυτό και το ερώτημα που επιστρέφει κάθε μέρα, σχεδόν παντού στην Ευρώπη, είναι πότε θα τελειώσουν επιτέλους αυτοί οι δύο πόλεμοι. Στην Ουκρανία διανύει τον πέμπτο χρόνο του και η σύγκρουση στον Περσικό Κόλπο, που υποτίθεται ότι θα ήταν σύντομη, συμπληρώνει επτά μήνες. Και όσο κανένας από τους δύο δεν τελειώνει, τόσο ο λογαριασμός μεταφέρεται από τα πεδία των μαχών στις ευρωπαϊκές κοινωνίες.

Η Ευρώπη ξαναβρίσκεται μπροστά στον εφιάλτη που πίστευε ότι είχε αφήσει πίσω της μετά το ενεργειακό σοκ του 2022. Τα αποθέματα του φυσικού αερίου είναι χαμηλότερα από το κανονικό, λίγο πριν από τον χειμώνα, οι τιμές των καυσίμων έχουν εκτιναχθεί και η ΕΚΤ αναγκάστηκε να αυξήσει ξανά τα επιτόκια επειδή η ενέργεια ξανατροφοδοτεί τον πληθωρισμό. Η ίδια υπολογίζει ότι ο πληθωρισμός της Ευρωζώνης μπορεί να φτάσει στο 3,6% το τελευταίο τρίμηνο του έτους.

Για την Ελλάδα η εξίσωση είναι ακόμη πιο δύσκολη γιατί τα νοικοκυριά έχουν ήδη περάσει μια μακρά περίοδο μεγάλης ακρίβειας. Η Τράπεζα της Ελλάδος εκτιμά πληθωρισμό 3,5% για το 2026 και συνδέει ευθέως τις νέες πληθωριστικές πιέσεις με την άνοδο των διεθνών τιμών ενέργειας εξαιτίας του πολέμου στη Μέση Ανατολή. Το ΔΝΤ, από την πλευρά του, θεωρεί το ενεργειακό σοκ σημαντικό βαρίδι για την ελληνική οικονομία και προβλέπει επιβράδυνση της ανάπτυξης στο 1,8%.

Το ερώτημα λοιπόν «πότε τελειώνουν οι πόλεμοι;» είναι οικονομικό, κοινωνικό και γίνεται όλο και περισσότερο πολιτικό καθώς πλησιάζουμε στις εκλογές. Το πρόβλημα είναι ότι η απάντηση που προκύπτει και από τα δύο μέτωπα δεν είναι ιδιαίτερα αισιόδοξη. Υπάρχει ένας κανόνας που επαναλαμβάνεται συχνά στην Ιστορία. Ενας πόλεμος μπορεί να τελειώσει σχετικά εύκολα όταν υπάρχει καθαρά νικητής και καθαρά ηττημένος. Ο νικητής επιβάλλει τους όρους και ο ηττημένος, επειδή δεν έχει πλέον στρατιωτική απάντηση, τους αποδέχεται. Η μεγάλη παγίδα είναι όταν δεν υπάρχει νικητής, όπως τώρα. Στην Ουκρανία ο Πούτιν απέτυχε, αλλά και ο Ζελένσκι δεν μπορεί να εκδιώξει τις ρωσικές δυνάμεις απ’ όλα τα εδάφη που κατέχουν. Στον Περσικό Κόλπο συμβαίνει κάτι διαφορετικό, αλλά πολιτικά παρόμοιο. Η τεράστια στρατιωτική υπεροχή των ΗΠΑ δεν έχει μεταφραστεί σε καθαρή νίκη και στα Στενά του Ορμούζ η παγκόσμια οικονομία αναστενάζει. Η σύγκρουση συνεχίζεται και παραμένει πηγή παγκόσμιας ενεργειακής ανασφάλειας, καθώς στο παιχνίδι μπήκαν και οι Χούθι, ενώ οι βασικές διαφορές για το πυρηνικό πρόγραμμα, τις κυρώσεις και την ασφάλεια της περιοχής παραμένουν ανοιχτές.

Ο Πούτιν δεν μπορεί να επιστρέψει στη Μόσχα με μια συμφωνία που θα γεννά το ερώτημα γιατί χρειάστηκαν τόσα χρόνια πολέμου, τόσες απώλειες και τόσο τεράστιο οικονομικό κόστος. Ο Τραμπ δεν μπορεί να δικαιολογήσει ότι η σύγκρουση με το Ιράν, που παρουσιάστηκε αρχικά ως υπόθεση περιορισμένου χρόνου, συνεχίζεται μήνες αργότερα, με τις συνέπειες να πλήττουν με σφοδρότητα τις ίδιες τις ΗΠΑ και τον λαό τους. Οσο παρατείνεται τόσο πιο δύσκολο θα είναι να δικαιολογηθεί ένας τερματισμός που δεν θα μπορεί να παρουσιαστεί ως επίτευξη των αρχικών στόχων. Το ίδιο ισχύει, από την αντίθετη πλευρά, για το ιρανικό καθεστώς. Ετσι, δημιουργείται το παράδοξο των πολέμων χωρίς νικητή. Και οι δύο μπορεί να χάνουν, αλλά κανείς δεν μπορεί να παραδεχτεί ότι έχασε και γι’ αυτό όλοι συνεχίζουν.

Η Ιστορία έχει δείξει πολλές φορές ότι τέτοια αδιέξοδα μπορούν να σπάσουν μόνο όταν αλλάζει ο ηγέτης που πρέπει να υπογράψει τον συμβιβασμό. Ο διάδοχος μπορεί να κάνει εκείνο που για τον προκάτοχό του θα ισοδυναμούσε με παραδοχή αποτυχίας. Μπορεί να αλλάξει στόχους χωρίς να ακυρώνει τον εαυτό του και να αποδεχτεί έναν συμβιβασμό χωρίς να χρειάζεται να δικαιολογήσει γιατί δεν τον είχε κάνει τρία χρόνια νωρίτερα και να κλείσει έναν πόλεμο που δεν είναι δικός του.

Στις Ηνωμένες Πολιτείες υπάρχει τουλάχιστον ένα θεσμικό ημερολόγιο. Τον Νοέμβριο γίνονται οι ενδιάμεσες εκλογές. Δεν θα ρίξουν τον πρόεδρο, μπορούν όμως να αλλάξουν τους συσχετισμούς στο Κογκρέσο και επομένως το πολιτικό περιβάλλον μέσα στο οποίο κινείται ο Λευκός Οίκος. Η θητεία Τραμπ τελειώνει τον μακρινό Ιανουάριο του 2029, αλλά... τελειώνει. Στη Ρωσία, αντίθετα, δεν διακρίνεται σήμερα κάποια άμεση πολιτική αλλαγή. Ο Πούτιν επιμένει στους βασικούς όρους που θέτει για τον τερματισμό του πολέμου και οι τελευταίες διπλωματικές προσπάθειες δεν έχουν κάμψει το αδιέξοδο. Ούτε στο Ιράν διαφαίνεται αυτή τη στιγμή μια μεταβολή του συστήματος εξουσίας που θα επέτρεπε με βεβαιότητα μια διαφορετική στρατηγική.

Το ερώτημα με το οποίο ξεκινήσαμε παραμένει. Πότε θα τελειώσουν αυτοί οι πόλεμοι; Αν δεν υπάρξει καθαρός νικητής (που δεν φαίνεται ότι μπορεί να υπάρξει), πρέπει να περιμένουμε μέχρι να αλλάξουν οι ηγεσίες που τους ξεκίνησαν. Μέχρι τότε θα συνεχίσουμε να ζούμε όλο και χειρότερα ανάμεσα σε δύο πολέμους που κανείς δεν μπορεί να κερδίσει εύκολα, κανείς δεν θέλει να παραδεχτεί ότι δεν μπορεί να κερδίσει και κανείς από τους πρωταγωνιστές δεν έχει ακόμη αρκετό θάρρος για να τελειώσει με... ισοπαλία.