Ανάλυση: Γιατί έφυγαν τα Εμιράτα από τον ΟΠΕΚ - Η ρήξη με τη Σαουδική Αραβία και πώς ο πόλεμος στο Ιράν επιτάχυνε τις εξελίξεις

Η απόφαση των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων να αποχωρήσουν τον επόμενο μήνα από τον ΟΠΕΚ δεν είναι μια ακόμη τεχνική κίνηση στην παγκόσμια αγορά πετρελαίου. Είναι πολιτική δήλωση -και μάλιστα μία από αυτές που δεδομένα θα παράξουν πολύ σημαντικά και δύσκολα στη διαχείριση αποτελέσματα. Είναι ρήξη με μια τάξη πραγμάτων που, για περισσότερο από μισό αιώνα, επέτρεπε στις μεγάλες πετρελαιοπαραγωγές χώρες να συντονίζουν την παραγωγή, να συγκρατούν τις τιμές και να εμφανίζονται ως ενιαίο μπλοκ απέναντι στους καταναλωτές, τις αγορές και τη Δύση.

Το Άμπου Ντάμπι δεν φεύγει από τον ΟΠΕΚ, επειδή δεν έχει πια ανάγκη το πετρέλαιο. Φεύγει, επειδή θεωρεί ότι έχει μεγαλύτερη ανάγκη την ελευθερία κινήσεων. Και αυτή η διαφορά είναι κρίσιμη. Τα Εμιράτα είχαν εδώ και χρόνια αφήσει να εννοηθεί ότι οι ποσοστώσεις του καρτέλ περιόριζαν τις εξαγωγές τους. Τώρα, μέσα σε μια περίοδο γεωπολιτικής έντασης, πολέμου με το Ιράν, εκτίναξης των τιμών και απορρύθμισης των θαλάσσιων ροών στον Περσικό Κόλπο, η δυσαρέσκεια γίνεται στρατηγική επιλογή.

Πριν από τον πόλεμο, τα Εμιράτα παρήγαν περίπου 3,6 εκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου την ημέρα. Δηλαδή σχεδόν το 12% της συνολικής παραγωγής του ΟΠΕΚ. Δεν πρόκειται για περιφερειακό παίκτη μικρής σημασίας, όπως ήταν το Εκουαδόρ ή το Κατάρ, όταν αποχώρησαν από τον Οργανισμό. Πρόκειται για μία από τις πιο προηγμένες, πλουσιότερες και πιο φιλόδοξες οικονομίες του Κόλπου. Μια χώρα που έχει επενδύσει στην ενέργεια, στις υποδομές, τα logistics, την τεχνολογία, τον τουρισμό και την άμυνα. Και που πλέον δεν θέλει να αντιμετωπίζεται ως απλό μέλος ενός πετρελαϊκού καρτέλ υπό τη σκιά του Ριάντ.

Το τέλος της πειθαρχίας

Ο ΟΠΕΚ έχτισε την ισχύ του πάνω σε μια απλή αρχή: η παραγωγή είναι δύναμη, μόνο όταν ελέγχεται συλλογικά. Με ποσοστώσεις, περιορισμούς και συντονισμένες αποφάσεις, οι πετρελαιοπαραγωγές χώρες μπορούσαν να επηρεάζουν τις τιμές και να λειτουργούν ως αντίβαρο στις μεγάλες καταναλώτριες οικονομίες. Αυτή η εποχή, όμως, είχε ήδη αρχίσει να φθείρεται -ή, για την ακρίβεια, έχει τελειώσει.

Η άνοδος της αμερικανικής παραγωγής σχιστολιθικού πετρελαίου περιόρισε την παλιά παντοδυναμία του ΟΠΕΚ. Η ενεργειακή μετάβαση άλλαξε τον μακροπρόθεσμο σχεδιασμό των κρατών. Οι νέες γεωπολιτικές συγκρούσεις έφεραν στις αγορές όχι μόνο το ερώτημα της τιμής, αλλά και το ερώτημα της πρόσβασης. Και ο πόλεμος ΗΠΑ - Ισραήλ με το Ιράν, μαζί με το ουσιαστικό κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ, μετέτρεψε την ενέργεια από εμπορεύσιμο προϊόν σε εργαλείο στρατηγικού σχεδιασμού και επιλογής.

Σε αυτό το περιβάλλον, τα Εμιράτα επιλέγουν να κινηθούν μόνα τους. Ο υπουργός Ενέργειας της χώρας, Σουχαΐλ αλ Μαζρουεΐ, το είπε σχεδόν ωμά: ο κόσμος χρειάζεται περισσότερη ενέργεια και περισσότερους πόρους, και τα Εμιράτα δεν θέλουν να περιορίζονται από καμία ομάδα. Η διατύπωση είναι προσεκτική, αλλά το μήνυμα καθαρό. Το Άμπου Ντάμπι θέλει να αυξήσει την παραγωγή του, να υπηρετήσει τα δικά του εθνικά συμφέροντα και να εκμεταλλευτεί μια αγορά όπου η ζήτηση, ο φόβος και η αβεβαιότητα ανεβάζουν τις τιμές.

Η τιμή του Brent υποχώρησε μετά την ανακοίνωση, αλλά παρέμεινε περίπου 3% υψηλότερα από την προηγούμενη ημέρα. Από τα πρώτα πλήγματα ΗΠΑ και Ισραήλ κατά του Ιράν στα τέλη Φεβρουαρίου, το πετρέλαιο έχει αυξηθεί πάνω από 40%. Η αγορά δεν βλέπει απλώς περισσότερα βαρέλια στον ορίζοντα. Βλέπει ότι ένα από τα πιο σημαντικά μέλη του ΟΠΕΚ εγκαταλείπει τον μηχανισμό πειθαρχίας, ακριβώς τη στιγμή που θα ήθελε να εμφανίζεται ενωμένο.

Η βαθύτερη ρήξη με τη Σαουδική Αραβία

Η ενεργειακή διάσταση είναι μόνο η μισή ιστορία. Η άλλη μισή βρίσκεται στη σχέση των Εμιράτων με τη Σαουδική Αραβία. Δύο χώρες που κάποτε εμφανίζονταν ως σχεδόν φυσικοί σύμμαχοι στον Κόλπο, σήμερα κινούνται σε διαφορετικές κατευθύνσεις. Το Ριάντ παραμένει ο de facto ηγέτης του ΟΠΕΚ και επιδιώκει να στηρίξει τις τιμές σε βάθος χρόνου. Η Σαουδική Αραβία χρειάζεται το πετρέλαιο όχι μόνο ως πηγή εσόδων, αλλά και ως βάση για τη χρηματοδότηση του τεράστιου σχεδίου μετασχηματισμού της οικονομίας της. Τα Εμιράτα, αντίθετα, έχουν ήδη πιο διαφοροποιημένη οικονομία. Το Ντουμπάι και το Άμπου Ντάμπι δεν εξαρτώνται με τον ίδιο τρόπο από την ανάγκη διατήρησης υψηλών τιμών. Γι' αυτά, ο όγκος παραγωγής μπορεί να είναι σημαντικότερος από τη στήριξη της τιμής.

Αυτό εξηγεί και τη διαφορά στρατηγικής. Η Σαουδική Αραβία σκέφτεται ως ο μεγάλος διαχειριστής της πετρελαϊκής τάξης. Τα Εμιράτα σκέφτονται ως ευέλικτη δύναμη, με κεφάλαια, υποδομές, δυτικές σχέσεις, στρατιωτική προστασία και φιλοδοξία να κινηθούν ταχύτερα από τους υπόλοιπους.

Η σύγκρουση δεν περιορίζεται στο πετρέλαιο. Τα δύο κράτη έχουν αποκλίνει και σε κρίσιμα περιφερειακά μέτωπα. Τα Εμιράτα έχουν καλλιεργήσει στενότερες σχέσεις με το Ισραήλ. Στην Υεμένη στήριξαν ένοπλες αποσχιστικές δυνάμεις στον νότο, ενώ οι Σαουδάραβες υποστήριζαν την αναγνωρισμένη κυβέρνηση. Στο Ιράν, επίσης, η ανάγνωση δεν είναι απολύτως κοινή. Τα Εμιράτα φιλοξενούν μεγάλη αμερικανική στρατιωτική βάση και έχουν βρεθεί αντιμέτωπα με χιλιάδες ιρανικές επιθέσεις με πυραύλους και drones. Η αίσθηση στο Άμπου Ντάμπι είναι ότι οι περιφερειακοί οργανισμοί, από το Συμβούλιο Συνεργασίας του Κόλπου έως τον Αραβικό Σύνδεσμο, δεν αντέδρασαν με την ένταση που απαιτούσε η στιγμή.

Η δήλωση του Ανουάρ Γκάργκας στο Ντουμπάι ήταν χαρακτηριστική: κάθε κράτος του Κόλπου είχε τη δική του πολιτική ανάσχεσης απέναντι στο Ιράν και όλες αυτές οι πολιτικές απέτυχαν. Όταν ένας τόσο υψηλόβαθμος Εμιρατινός αξιωματούχος λέει ότι «όλες οι πολιτικές μας απέτυχαν παταγωδώς», δεν περιγράφει απλώς μια αποτυχία διαχείρισης. Προαναγγέλλει αναθεώρηση στρατηγικής.

Η νέα λογική του Άμπου Ντάμπι

Τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα δεν εγκαταλείπουν τον ΟΠΕΚ για να απομονωθούν. Τον εγκαταλείπουν για να διαπραγματεύονται από μόνα τους. Αυτό είναι το πιο ενδιαφέρον στοιχείο της υπόθεσης. Η χώρα θέλει να εμφανιστεί ως «υπεύθυνος παραγωγός», όπως είπε ο Αλ Μαζρουεΐ. Η φράση δεν είναι τυχαία. Απευθύνεται στις αγορές, στις Ηνωμένες Πολιτείες, στην Ευρώπη, στην Ασία και στους μεγάλους εισαγωγείς ενέργειας. Τα Εμιράτα θέλουν να πουν ότι, σε μια στιγμή που ο πόλεμος με το Ιράν έχει κάνει το πετρέλαιο πιο ακριβό και πιο αβέβαιο, εκείνα μπορούν να προσφέρουν σταθερότητα. Όχι μέσω του ΟΠΕΚ. Μέσω της δικής τους παραγωγικής δυνατότητας.

Εδώ βρίσκεται και η μεγάλη μετατόπιση. Η παλιά λογική του καρτέλ έλεγε ότι η ισχύς βρίσκεται στον περιορισμό. Η νέα λογική του Άμπου Ντάμπι λέει ότι η ισχύς βρίσκεται στην ευελιξία. Στην ικανότητα να αυξάνεις παραγωγή όταν οι άλλοι διστάζουν. Να κλείνεις μακροχρόνιες συμφωνίες όταν οι αγορές φοβούνται. Να εμφανίζεσαι ως αξιόπιστος προμηθευτής όταν τα Στενά του Ορμούζ μετατρέπονται από θαλάσσια αρτηρία σε γεωπολιτικό μοχλό πίεσης.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η έξοδος θα είναι χωρίς κόστος. Ο ΟΠΕΚ χάνει ένα σημαντικό μέλος, αλλά και τα Εμιράτα χάνουν έναν μηχανισμό πολιτικής κάλυψης. Από εδώ και πέρα, κάθε αύξηση παραγωγής, κάθε εξαγωγική επιλογή, κάθε ενεργειακή συμφωνία θα φέρει καθαρά την υπογραφή τους. Δεν θα μπορούν να κρύβονται πίσω από τη συλλογική απόφαση του καρτέλ. Αυτό όμως φαίνεται ότι είναι ακριβώς το ζητούμενο.

Το πλήγμα στον ΟΠΕΚ

Η έξοδος των Εμιράτων έχει και συμβολική και πρακτική βαρύτητα. Συμβολικά, δείχνει ότι ο ΟΠΕΚ δεν είναι πια ο αδιαμφισβήτητος πυρήνας της πετρελαϊκής ισχύος. Πρακτικά, αφαιρεί από το καρτέλ έναν παραγωγό με μεγάλη δυνατότητα αύξησης παραγωγής, διεθνή αξιοπιστία και κεντρική θέση στον Κόλπο. Αν το Κατάρ αποχώρησε κυρίως για να επικεντρωθεί στο φυσικό αέριο και το Εκουαδόρ επειδή δεν είχε το ειδικό βάρος να καθορίσει την πορεία του Οργανισμού, τα Εμιράτα φεύγουν από θέση ισχύος. Δεν εγκαταλείπουν έναν χώρο, επειδή δεν μετρούν. Τον εγκαταλείπουν, επειδή θεωρούν ότι μετρούν περισσότερο εκτός αυτού. Αυτό είναι το πιο επικίνδυνο μήνυμα για τον ΟΠΕΚ. Διότι, αν η αποχώρηση ενός μεγάλου παραγωγού αποδειχθεί επωφελής για το ίδιο το κράτος, τότε θα ανοίξει συζήτηση και για άλλους. Όχι απαραίτητα άμεσα. Όχι με μαζική έξοδο. Αλλά με μια σταδιακή χαλάρωση της πειθαρχίας, όπου κάθε χώρα θα υπολογίζει περισσότερο το δικό της ταμείο, τη δική της στρατηγική και τη δική της σχέση με τη Δύση, την Κίνα ή την Ινδία.

Για τη Σαουδική Αραβία, αυτό είναι σοβαρό πλήγμα. Η ηγεμονία της στον ΟΠΕΚ στηρίζεται όχι μόνο στο μέγεθος της παραγωγής της, αλλά και στην ικανότητά της να επιβάλλει γραμμή στους υπόλοιπους. Όταν ένα κράτος όπως τα Εμιράτα φεύγει, δεν αμφισβητεί απλώς μια ποσόστωση. Αμφισβητεί την ίδια τη σαουδαραβική αρχιτεκτονική επιρροής.

Ο πόλεμος με το Ιράν ως επιταχυντής

Η απόφαση των Εμιράτων δεν μπορεί να διαβαστεί έξω από τον πόλεμο με το Ιράν. Η σύγκρουση έχει αλλάξει τις προτεραιότητες όλων. Τα Στενά του Ορμούζ, από όπου περνούσε περίπου το ένα πέμπτο του παγκόσμιου πετρελαίου, έχουν γίνει ο κρίσιμος κόμβος. Οι τιμές έχουν εκτοξευθεί. Η ασφάλεια των θαλάσσιων μεταφορών δεν θεωρείται δεδομένη. Και τα κράτη του Κόλπου αναζητούν νέες φόρμουλες επιβίωσης μέσα σε ένα περιβάλλον όπου ούτε οι αμερικανικές εγγυήσεις ούτε οι περιφερειακοί θεσμοί επαρκούν από μόνοι τους.

Για τα Εμιράτα, η απάντηση είναι διπλή. Από τη μία, στενότερη σύνδεση με τη Δύση και ειδικά με τις Ηνωμένες Πολιτείες. Από την άλλη, μεγαλύτερη αυτονομία έναντι των περιφερειακών σχημάτων που θεωρούνται αργά, διστακτικά ή δεσμευμένα από σαουδαραβικούς υπολογισμούς.

Η αποχώρηση από τον ΟΠΕΚ είναι, υπό αυτή την έννοια, ενεργειακή προέκταση μιας ευρύτερης εμιρατινής στρατηγικής: λιγότερη αναμονή, περισσότερη πρωτοβουλία. Λιγότερη περιφερειακή πειθαρχία, περισσότερη εθνική αξιοποίηση ισχύος.

Η αγορά βλέπει περισσότερη προσφορά, αλλά και περισσότερη αστάθεια

Βραχυπρόθεσμα, οι αγορές μπορεί να διαβάσουν την απόφαση ως προάγγελο αύξησης προσφοράς. Αν τα Εμιράτα ανεβάσουν την παραγωγή τους, θα μπορούσαν να ασκήσουν πίεση στις τιμές, ιδίως σε μια στιγμή που οι καταναλώτριες οικονομίες αναζητούν εναλλακτικές ροές και ασφαλείς προμηθευτές. Όμως η μεγάλη εικόνα είναι πιο σύνθετη. Η έξοδος ενός μεγάλου παραγωγού από τον ΟΠΕΚ δεν σημαίνει μόνο περισσότερα βαρέλια. Σημαίνει λιγότερο συντονισμό. Και σε μια αγορά που ήδη πιέζεται από πόλεμο, επιθέσεις, αποκλεισμούς και αβεβαιότητα στα Στενά του Ορμούζ, η μείωση του συντονισμού μπορεί να αυξήσει τη μεταβλητότητα.

Με απλά λόγια: τα Εμιράτα μπορεί να ρίξουν στην αγορά περισσότερο πετρέλαιο, αλλά η ίδια η απόφασή τους δείχνει ότι το σύστημα συλλογικής διαχείρισης της πετρελαϊκής ισχύος γίνεται πιο αδύναμο. Και όταν το σύστημα γίνεται πιο αδύναμο, οι κρίσεις γίνονται πιο δύσκολες στη διαχείριση.

Το τέλος μιας εποχής

Το Άμπου Ντάμπι εντάχθηκε στον ΟΠΕΚ το 1967, πριν ακόμη συγκροτηθούν τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα ως ενιαίο κράτος. Η αποχώρηση, επομένως, έχει ιστορικό βάρος. Κλείνει έναν κύκλο που άρχισε στην εποχή της αποαποικιοποίησης, της ανόδου των πετρελαιοπαραγωγών κρατών και της πρώτης μεγάλης πετρελαϊκής ισχύος του αραβικού κόσμου.

Σήμερα, όμως, ο Κόλπος είναι διαφορετικός. Η Σαουδική Αραβία θέλει να παραμείνει ο μεγάλος ρυθμιστής. Τα Εμιράτα θέλουν να γίνουν ανεξάρτητος κόμβος ισχύος. Το Κατάρ έχει επενδύσει στο φυσικό αέριο και στη διπλωματική μεσολάβηση. Το Ιράν χρησιμοποιεί τη γεωγραφία και την απειλή ως μοχλό.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες παραμένουν στρατιωτικά παρούσες, αλλά δεν προσφέρουν πλέον την αίσθηση απόλυτης ασφάλειας που προσέφεραν παλαιότερα. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η έξοδος των Εμιράτων από τον ΟΠΕΚ είναι κάτι περισσότερο από ενεργειακό νέο. Είναι ένδειξη αναδιάταξης. Το Άμπου Ντάμπι θέλει να προλάβει την επόμενη φάση και να μη μείνει εγκλωβισμένο σε μηχανισμούς που δημιουργήθηκαν για έναν άλλο κόσμο.