Ο Οδυσσέας λατρευόταν ως θεός στην Ιθάκη, οι εντυπωσιακές αποκαλύψεις από αρχαιολογική έρευνα

Μια ιστορική ανακάλυψη, από τις σπουδαιότερες των τελευταίων ετών, σύμφωνα με το υπουργείο Πολιτισμού, είναι αυτή του εντοπισμού στο νησί της Ιθάκης ενός ιερού-παλατιού που φαίνεται να συνδέεται άμεσα με τον Οδυσσέα, γεγονός που αποδεικνύει την άρρηκτη σχέση των μύθων με τα ιστορικά γεγονότα.

Τα τεκμηριωμένα πλέον ευρήματα εντοπίστηκαν στην περίφημη Σχολή του Ομήρου, όπως έχει γίνει γνωστή η θέση στο βόρειο τμήμα του νησιού, και προέρχονται από τις ανασκαφές που ξεκίνησε η αείμνηστη αναπληρώτρια καθηγήτρια Λίτσα Κοντορλή-Παπαδοπούλου και ο ομότιμος καθηγητής Αθανάσιος Παπαδόπουλος, με νέο υπεύθυνο του έργου τον ομότιμο καθηγητή Γιάννο Γ. Λώλο και τη συμβολή στην έρευνα της αρχαιολόγου Χριστίνας Μαραμπέα.

Τα νέα τεκμήρια

Τα ευρήματα έρχονται ως απόδειξη των θεωριών που ήθελαν εξαρχής τον περίοπτο βασιλιά και πολυμήχανο ήρωα του Ομήρου άμεσα συνδεδεμένο με την Ιθάκη, ο οποίος, όπως όλα δείχνουν, επιστρέφει για πάντα στο νησί του: ενδεικτικό είναι το σπουδαίο εύρημα που καταδεικνύει ότι ο μυθικός ήρωας ήταν ήδη γνωστός πολλά χρόνια πριν από τον Ομηρο και ότι είχε αποκτήσει θεϊκές ιδιότητες στα μάτια του κόσμου.

Ανάμεσα στα διαφορετικά ευρήματα που καταδεικνύουν ότι στο νησί υπήρχε για αιώνες λατρευτική παράδοση, άμεσα συνδεδεμένη με τον ήρωα του Ομήρου, ιδιαίτερη σημασία έχουν οι επιγραφές που φέρουν πάνω τους τις λέξεις «ΟΔΥΣΣΕΟΣ» και «ΟΔΥΣΣΕΙ» - και ειδικά μια αφιερωματική επιγραφή με το όνομα «[ΟΔ]ΥΣΣΕΟΣ».

Τώρα λοιπόν που όλα τα δεδομένα έχουν ελεγχθεί και τεκμηριωθεί, μπορούμε να μιλάμε για συμπεράσματα που, σύμφωνα με το υπουργείο Πολιτισμού, «σε συνδυασμό με τα υπόλοιπα διαθέσιμα δεδομένα έρχονται πλέον να τεκμηριώσουν την ανάπτυξη ενός περίοπτου συγκροτήματος στη θέση, με μείζονα ρόλο στον θρησκευτικό, κοινωνικό και ενδεχομένων πολιτικό βίο των Ιθακησίων των Ελληνιστικών - Πρώιμων Ρωμαϊκών Χρόνων, αλλά και με ευρύτερο προσκυνηματικό χαρακτήρα».

Λατρευόταν ως ήρωας;

Πρόκειται για τεκμήρια που δίνουν ιδιαίτερη βαρύτητα σε ένα αρχαιολογικό έργο που επιτελείται πολλά χρόνια στο νησί και φαίνεται να φέρνει στο φως θησαυρούς.

Δεν είναι τυχαίο ότι μια χάλκινη προτομή του Ολλανδού ελληνιστή και αρχαιολόγου Ζαν-Κριστόφ Βόλγκραφ από το Σπήλαιο του Ορμου της πόλης έφερε και πάλι την επιγραφή «Ευχήν Οδυσσεί», ενώ το ίδιο αναγραφόταν και σε ένα άλλο ύστερο ελληνιστικό εύρημα από τη Μαγνησία της Μικράς Ασίας, αποδεικνύοντας ότι ο Οδυσσέας δεν ήταν απλώς μια επινόηση των ομηρικών επών, αλλά ένας ευρέως γνωστός μυθικός ήρωας που λατρευόταν διαχρονικά στην Ιθάκη - δεν είναι τυχαία ο μόνος άνθρωπος που τόλμησε να πατήσει το πόδι του στον Αδη.

Αν ανακαλέσει κανείς τα χαρακτηριστικά του Οδυσσέα όπως αναφέρονται στην «Ιλιάδα» και την «Οδύσσεια», αντιλαμβάνεται ότι ανέκαθεν ο πολυμήχανος ήρωας ξεπερνούσε τα ανθρώπινα μέτρα: έχοντας ως προστάτες του τους θεούς, κατάφερε να τα βάλει με τις δυνάμεις της φύσης, να υπερνικήσει ακόμα και υπερφυσικά πλάσματα, όπως οι Κύκλωπες και μάγισσες, και να είναι έτσι εκείνος που κατάφερε να αντισταθεί στο τραγούδι των Σειρήνων.

Είναι, επίσης, ο μόνος άνθρωπος που κατάφερε να συνομιλήσει με τους νεκρούς, να κατεβεί ο ίδιος στον Αδη και ως τέτοιος δεν θα μπορούσε παρά να απασχολήσει εξίσου και τα δύο έπη.

Αρκεί να παρακολουθήσει κανείς τα βήματα και την περιπλάνηση του Οδυσσέα στη Μεσόγειο για να αντιληφθεί τους λόγους που τον επικαλούνταν για προστάτη τους οι θαλασσινοί και που ο ίδιος ενσωματώθηκε αποτελεσματικά και συνδέθηκε με τις τοπικές λατρείες.

Ειδικά στη Σικελία και την ηπειρωτική Ιταλία, όπου εντοπίζονταν τα μέρη που οι Ελληνες ίδρυσαν αποικίες, η φιγούρα του Οδυσσέα απέκτησε υπερφυσικά χαρακτηριστικά κι έτσι από περιπλανώμενος βασιλιάς έγινε πολιτισμικός ήρωας, ένας ενδιάμεσος θεών και ανθρώπων που άφησε ίχνη, ονόματα και ιστορίες.

Σε κάποιες περιπτώσεις, μάλιστα, ο ομηρικός ήρωας μοιάζει με μια μορφή που τιμάται με τις μετέπειτα ιδιότητες που απέκτησαν οι θεοί - όχι μόνο για τα επίγεια κατορθώματά του, αλλά και γιατί μπορεί να επιδρά καταλυτικά στον κόσμο των ζωντανών. Οι αρχαίοι παραμυθάδες, οι προφορικοί αφηγητές, ποιητές όπως ο Ομηρος, αλλά και επιφανείς συγγραφείς καταγράφουν αυτές τις παραδόσεις χωρίς να τις ενοποιούν σε ένα ενιαίο θρησκευτικό δόγμα.

Ο Παυσανίας και ο Στράβων αναφέρουν, για παράδειγμα, τόπους και ιστορίες που συνδέονται με τον Οδυσσέα, αποκαλύπτοντας ένα μωσαϊκό τοπικών λατρειών και αφηγήσεων. Μέσα από αυτές τις πηγές διαφαίνεται ότι ο ήρωας δεν ήταν θεός με την αυστηρή έννοια, αλλά ούτε και απλός άνθρωπος του παρελθόντος, αλλά μια μυθική φιγούρα στην οποία απέδιδαν ανάλογες τιμές.

Προμηθεϊκή φιγούρα

Ισως να είναι αυτή ακριβώς η υβριδική υπόσταση που καθιστά τον Οδυσσέα τόσο δημοφιλή στο πέρας των αιώνων. Η δημιουργική ασάφεια που τον καθιστά έναν υπερδύναμο αλλά όχι μονοδιάστατο θεό, όπως ο Ηρακλής, που τόσο λάτρεψαν οι Ρωμαίοι, είναι ακριβώς αυτή που τον έφερε πιο κοντά στους ανθρώπους και έκανε τη λατρεία του να αντέξει στους αιώνες.

Οχι τυχαία, ο Οδυσσέας κατέστη μια άκρως δημοφιλής προμηθεϊκή φιγούρα των ομηρικών χρόνων, ένας μυκηναϊκός ήρωας που όλοι συνέδεσαν όχι μόνο με τη μυθική Αρκαδία, αλλά και τον ίδιο τον Αδη.

Ακόμα, μια ελληνιστική φιγούρα που συνδέθηκε με την πιο δημιουργική ανθρώπινη δραστηριότητα. Γι’ αυτό σε κάποιες κοινότητες, ειδικά νησιωτικές όπως η Ιθάκη, θεωρήθηκε άξιος να τιμηθεί ως ένας ενδιάμεσος ήρωας, μεταξύ θεών και ανθρώπων, όπως ακριβώς συνέβαινε κατά κόρον στο ρευστό τοπίο της αρχαιότητας. Ενας ήρωας που εξακολουθεί να εμπνέει ακόμα και σήμερα τους ανθρώπους.

Σε αυτό ακριβώς το σημείο προσανατολίστηκε η έρευνα ενός από τους πιο διάσημους αρχαιολόγους, που αγάπησε και εμπνεύστηκε από τον Οδυσσέα, του Ερρίκου Σλίμαν. Ηταν από τους πρώτους, που ξέροντας ακριβώς τη μυθική σύνδεση της Τροίας με συγκεκριμένα γεγονότα στις αφηγήσεις του Ομήρου, ταξίδεψε αρχικά μέχρι την Ιθάκη και κατόπιν στην Τροία, όπου εντόπισε τη μυθική πόλη για να επιστρέψει και πάλι στο νησί και να εντοπίσει σωστά τη θέση του Αετού ως το μέρος που θα έπρεπε κανείς να ψάξει για τα ίχνη του Οδυσσέα - άλλη μια απόδειξη της σύνδεσης του πραγματικού με το μυθικό στοιχείο.

Συνδέοντας μέχρι σήμερα διάφορα ευρήματα, αφηγήσεις και τοπικές παραδόσεις, βλέπουμε ότι στα διαφορετικά μέρη που τιμούσαν και λάτρευαν τον Οδυσσέα οι άνθρωποι συνήθιζαν να στήνουν διάφορες τελετές τιμητικής λατρείας.

Δεν είναι τυχαίο ότι σπήλαια και διάφοροι χώροι με αντίστοιχα αναθήματα, όπως αυτό της περίφημης Σχολής του Ομήρου, φέρνουν στο φως επιπλέον στοιχεία για τις τιμές που απέδιδαν στον Οδυσσέα ως ιδρυτική μορφή της κοινότητας και ως αυτόν που είχε καταφέρει να προστατεύσει με τον δικό του τρόπο το γένος των ανθρώπων - μια μυθική μορφή που προσιδίαζε κατά πολύ σε αυτή του Προμηθέα. Ενδεχομένως να ήταν ένας πρόγονος των μετέπειτα τοπικών χριστιανικών αγίων που αποκτούσαν χαρακτηριστικά της κοινότητας και συνδέονταν με πολύ καίρια χαρακτηριστικά της.

Από τον Σλίμαν μέχρι σήμερα

Μετά τον Σλίμαν, ο οποίος έδειξε έντονο αρχαιολογικό ενδιαφέρον για την Ιθάκη και πρωτοέφτασε στο νησί το 1868, για να επιστρέψει μετά τις περίφημες ανασκαφές στην Τροία, χωρίς όμως αποτέλεσμα, σειρά είχε ο αρχαιολόγος Βόλγκραφ με την περίφημη ανασκαφική τομή που πραγματοποίησε το 1904 κάνοντας γνωστή τη θέση ως Σχολή του Ομήρου.

Ακολούθησε η Αγγλική Αρχαιολογική Σχολή με επικεφαλής τους Χέρτλεϊ και Μπέντον, οι οποίοι ανάμεσα στις άλλες ανασκαφές που πραγματοποίησαν στον Λόφο των Πηλικάτων και τη Σπηλιά του Λοΐζου, έφεραν, μεταξύ άλλων, στο φως 12 τριποδικούς λέβητες, ακριβώς σαν αυτούς που περιγράφει ο Ομηρος στο παλάτι του Αλκίνοου.

Νέες ανασκαφές πραγματοποίησε ο Κυπαρίσσης, αυτή τη φορά στη νότια Ιθάκη, όπου βρήκε την περίφημη «τυκτή κρήνη» στο Σπήλαιο των Νυμφών, για να στρέψει στη συνέχεια το ενδιαφέρον του στη Βόρεια Ιθάκη και στην περίφημη «Σχολή του Ομήρου», όπου εντόπισε τη μυκηναϊκή ακρόπολη.

Είναι ακριβώς αυτή η κρήνη, που σε συνδυασμό με τη σημερινή ανακάλυψη μιας κρήνης/δεξαμενής στον ίδιο χώρο, από τις πιο σπάνιες του είδους, που προφανώς χρονολογείται στους μυκηναϊκούς χρόνους, συναινεί στο γεγονός ότι το μέρος είχε κοινά χαρακτηριστικά.

Οπως υποστηρίζουν τώρα οι αρχαιολόγοι με επικεφαλής του έργου τον Γιάννο Γ. Λώλο, η μυκηναϊκή αυτή εγκατάσταση αξιοποιούσε τους υδάτινους πόρους και λειτουργούσε ως ένα μέρος απ’ όπου κατάφερναν να έχουν οι επικεφαλής έλεγχο της γης και των υδάτων.

Δεν είναι τυχαίο ότι το συγκεκριμένο κτίριο με το ανάκτορο, το κλιμακοστάσιο, τις αποθήκες και τη δεξαμενή νερού προσιδιάζει στο μυκηναϊκό ανάκτορο του Νέστορα. Ηταν ακριβώς η ανακτορική αυτή αίγλη του 14ου έως 13ο αιώνα π.Χ., πολύ πριν δηλαδή και από το έπος του Ομήρου, που έκανε τον ραψωδό να εντοπίσει σε αυτό το μέρος το παλάτι και σε αυτό το νησί την πατρίδα του Οδυσσέα.

Προς το συμπέρασμα αυτό συγκλίνουν τα περισσότερα ευρήματα, όπως τα θραύσματα που εντοπίστηκαν από 30 διαφορετικά αγγεία από την ίδια περίοδο, γεγονός που αποδεικνύει λατρεία του ήρωα από τότε.

Είναι τρομερό δηλαδή να αναλογιστείς ότι στην ίδια θέση έχουν εντοπιστεί θραύσματα από την Εποχή του Χαλκού έως την Ελληνιστική Περίοδο. Σε αυτά τα άνδηρα όπου εντοπίζεται το περίφημο παλάτι-ιερό του Οδυσσέα, που συνδέονται με δύο λαξευτά κλιμακοστάσια, έχουν βρεθεί θησαυροί ανεκτίμητοι. Και απόδειξη ότι το μέρος λειτουργούσε αδιακρίτως ως σημείο αναφοράς είναι ακριβώς οι θησαυροί από διαφορετικές χρονικές περιόδους.

Ανάμεσα στα όστρακα μεγάλων σκευών που έχουν αναγνωριστεί μέχρι τώρα από την Ελληνιστική και την Πρώιμη Ρωμαϊκή Περίοδο ξεχωρίζουν 8 θραύσματα περιρραντηρίων που συνηθίζονται σε ιερά. Από την εργασία διαλογής και καθαρισμού όλων αυτών των θραυσμάτων που συνεχίζεται μέχρι σήμερα έχουν εντοπιστεί συνολικά 14 δείγματα ενσφράγιστων κεραμίδων με ελληνικές και λατινικές επιγραφές, από τα οποία ξεχωρίζει αυτό με το σφράγισμα του ονόματος του Οδυσσέα.

Και είναι ακριβώς αυτές οι δύο νέες επιγραφικές μαρτυρίες με το όνομα του Οδυσσέα, που σε συνδυασμό με την αφιερωματική επιγραφή (ΕΥΧΗΝ ΟΔΥΣΣΕΙ) σε θραύσμα πήλινου προσωπείου της Υστεροελληνιστικής Εποχής που εντόπισε ο Ζαν-Κριστόφ Βόλγκραφ, καθώς και άλλη μια επιγραφή, που τεκμηριώνουν τον τεράστιο ρόλο της ομηρικής φιγούρας στην Ιθάκη εδώ και αιώνες, με έντονο μάλιστα ιερό και προσκυνηματικό χαρακτήρα.

Η ίδια γλώσσα

Αδιάψευστος μάρτυρας της συνεχιζόμενης ιστορίας στους αιώνες είναι, τέλος, η γλώσσα - αυτό υποστηρίχθηκε και σε σχετική ανακοίνωση αναφορικά με το Οδύσσειο της Ιθάκης στο πλαίσιο του συνεδρίου που οργανώθηκε πρόσφατα με τον τίτλο «Τα Ομηρικά Επη στο αρχαίο ελληνικό δράμα. Συγκρίσεις, Αποκλίσεις, Προσλήψεις», όπου επανεξετάστηκε ο τρόπος πρόσληψης του Οδυσσέα στους αιώνες, ένα θέμα που εξακολουθεί να μας απασχολεί ακόμα.

Οταν για χρόνια είχε αμφισβητηθεί η σύνδεση του Οδυσσέα με το σημερινό νησί της Ιθάκης, υποστηρίζοντας ότι οι περιγραφές του Ομήρου ταίριαζαν περισσότερο στην Κεφαλονιά, ήρθαν τα πρόσφατα ευρήματα να συναινέσουν στην απρόσκοπτη λατρεία της μορφής του ανά τους αιώνες στο ίδιο μέρος.

Καθώς φαίνεται, στη βόρεια Ιθάκη δεν αποκαλύπτεται ένας ακόμα αρχαιολογικός χώρος που συνδέεται είτε με όσα λέγονταν και γράφονταν για το παλάτι του Οδυσσέα, είτε με τη λατρευτική πρακτική που συνδέεται με το όνομά του, αλλά με την αναμφισβήτητη επικράτηση της φιγούρας του στην Ιθάκη, που θεωρείται η περιώνυμη πατρίδα του.

Ολα τα ευρήματα που φέρουν το όνομά του, οι περιγραφές και οι εκάστοτε λεπτομέρειες αναδεικνύουν το εκτόπισμα ενός ανθρώπου πέρα από τα ανθρώπινα μέτρα, που δεν θα μπορούσε παρά να έχει στήσει σε έναν τέτοιο επιβλητικό τόπο το βασίλειό του. Σε αυτή την περίπτωση, καθώς φαίνεται, σημασία δεν έχει το ταξίδι, όπως έγραψε ο ποιητής, αλλά ο προορισμός.