Στέφανος Γ. Σκουτέλας

Ζούμε σε μία εποχή όπου ο θυμός μοιάζει να έχει γίνει κομμάτι της καθημερινότητας. Τον συναντάμε στους δρόμους, στην εργασία, στις ουρές, στις σχέσεις, ακόμη και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Οι άνθρωποι εκνευρίζονται πιο γρήγορα, αντιδρούν πιο έντονα και δυσκολεύονται όλο και περισσότερο να διαχειριστούν μικρές ματαιώσεις της καθημερινότητας.

Ένα κορνάρισμα στον δρόμο, μία καθυστέρηση, ένα μήνυμα που δεν απαντήθηκε, μία διαφορετική άποψη στο διαδίκτυο ή ακόμη και μία απλή παρατήρηση αρκούν πολλές φορές για να προκαλέσουν δυσανάλογες αντιδράσεις. Το ερώτημα είναι γιατί η κοινωνία φαίνεται πλέον τόσο «ηλεκτρισμένη».

Η απάντηση δεν βρίσκεται μόνο στον χαρακτήρα των ανθρώπων. Βρίσκεται κυρίως στη συνεχή εσωτερική πίεση που κουβαλά ο σύγχρονος άνθρωπος.

Ο ανθρώπινος εγκέφαλος δεν είναι κατασκευασμένος για να λειτουργεί σε μόνιμη κατάσταση υπερδιέγερσης. Κι όμως αυτό ακριβώς συμβαίνει σήμερα. Το νευρικό σύστημα σπάνια ξεκουράζεται πραγματικά. Ο άνθρωπος κοιμάται με το κινητό δίπλα του και ξυπνά ελέγχοντας ειδοποιήσεις, emails, ειδήσεις και υποχρεώσεις. Η πληροφορία δεν σταματά ποτέ. Η καθημερινότητα μοιάζει με μία αδιάκοπη ψυχολογική επιφυλακή.

Πολλοί άνθρωποι ξυπνούν ήδη κουρασμένοι πριν καν ξεκινήσει η ημέρα τους.

Η οικονομική ανασφάλεια, οι αυξημένες απαιτήσεις, η πίεση για επιτυχία, η σύγκριση μέσω των social media, η αβεβαιότητα για το μέλλον και η αίσθηση ότι «πρέπει να προλάβουμε τα πάντα» δημιουργούν ένα μόνιμο εσωτερικό φορτίο. Το πρόβλημα είναι ότι αυτή η πίεση δεν εκτονώνεται πραγματικά. Συσσωρεύεται.

Και όταν ένα νευρικό σύστημα λειτουργεί για μεγάλο χρονικό διάστημα υπό πίεση, αρχίζει να γίνεται πιο ευερέθιστο.

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι αυτό που συμβαίνει καθημερινά μέσα στην κίνηση. Ο οδηγός είναι ήδη πιεσμένος από τη δουλειά, τα οικονομικά, τον χρόνο και τη συνολική ψυχική κόπωση. Ανοίγει το κινητό του για να δει τη διαδρομή και ξαφνικά εμφανίζεται η κόκκινη ένδειξη αυξημένης κυκλοφορίας. Εκείνη τη στιγμή ο εγκέφαλος βιώνει μία μικρή αλλά έντονη ματαίωση.

Δεν είναι απλώς «λίγη καθυστέρηση». Είναι άλλη μία επιβάρυνση πάνω σε ένα ήδη υπερφορτωμένο νευρικό σύστημα.
Γι’ αυτό και πολλές φορές η αντίδραση είναι δυσανάλογη. Ο άνθρωπος δεν θυμώνει μόνο για την κίνηση. Θυμώνει για όλα όσα έχουν ήδη συσσωρευτεί μέσα του.

Το νευρικό σύστημα υπό χρόνια πίεση αρχίζει να χάνει την ικανότητα ψύχραιμης επεξεργασίας. Ο εγκέφαλος γίνεται πιο ευαίσθητος σε κάθε εμπόδιο, σε κάθε καθυστέρηση και σε κάθε αίσθηση απώλειας ελέγχου. Μικρά γεγονότα βιώνονται σαν μεγάλες απειλές.

Η ψυχολογία έχει μελετήσει εδώ και δεκαετίες το πώς η παρατεταμένη πίεση και ο περιορισμός μπορούν να μεταβάλουν τη συμπεριφορά ακόμη και σε επίπεδο επιθετικότητας. Χαρακτηριστικά είναι τα γνωστά πειράματα υπερπληθυσμού με αρουραίους, όπου όσο αυξανόταν η πίεση, η έλλειψη χώρου και η συνεχής υπερδιέγερση, τόσο αυξάνονταν και οι επιθετικές συμπεριφορές μεταξύ τους. Τα ζώα γίνονταν πιο νευρικά, πιο ευερέθιστα και σε ορισμένες περιπτώσεις στρέφονταν το ένα εναντίον του άλλου.

Φυσικά ο άνθρωπος δεν μπορεί να συγκριθεί απλοϊκά με ένα εργαστηριακό μοντέλο. Ωστόσο το παράδειγμα αυτό δείχνει κάτι εξαιρετικά σημαντικό: όταν ένα νευρικό σύστημα ζει μόνιμα υπό πίεση, χωρίς επαρκή αποφόρτιση και χωρίς αίσθηση ελέγχου, αυξάνεται σημαντικά η πιθανότητα επιθετικότητας και συναισθηματικών εκρήξεων.

Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης επιβαρύνουν ακόμη περισσότερο αυτή την κατάσταση. Ο άνθρωπος βομβαρδίζεται καθημερινά με αρνητικές ειδήσεις, συγκρούσεις, φόβο, θυμό, κοινωνικές συγκρίσεις και συνεχή πληροφοριακή υπερφόρτωση. Ο εγκέφαλος δεν προλαβαίνει να «σιγήσει». Ακόμη και στις στιγμές ξεκούρασης, πολλοί άνθρωποι συνεχίζουν να καταναλώνουν περιεχόμενο που διατηρεί το νευρικό σύστημα σε υπερένταση.

Παράλληλα, η πραγματική ανθρώπινη εκτόνωση έχει μειωθεί δραματικά. Οι άνθρωποι επικοινωνούν περισσότερο αλλά συνδέονται λιγότερο. Υπάρχουν αμέτρητα μηνύματα αλλά λιγότερες ουσιαστικές συζητήσεις. Υπάρχει συνεχής επαφή αλλά όχι απαραίτητα συναισθηματική εγγύτητα.

Ο άνθρωπος της σύγχρονης εποχής έχει μάθει να λειτουργεί χωρίς να σταματά. Να πιέζεται χωρίς να αποφορτίζεται. Να συνεχίζει ακόμη κι όταν ψυχικά έχει εξαντληθεί.

Και κάπου εκεί ο θυμός αρχίζει να λειτουργεί σαν βαλβίδα εκτόνωσης.

Πίσω από πολλούς θυμωμένους ανθρώπους δεν υπάρχει απαραίτητα κακία. Υπάρχει εξάντληση, φόβος, ψυχική κόπωση και συσσωρευμένη ματαίωση. Ο θυμός πολλές φορές δίνει την ψευδαίσθηση δύναμης και ελέγχου σε έναν άνθρωπο που μέσα του νιώθει πιεσμένος και αδύναμος.

Αυτός είναι και ο λόγος που η κοινωνία σήμερα δείχνει πιο νευρική και λιγότερο ανεκτική. Το πρόβλημα δεν είναι μόνο κοινωνικό ή οικονομικό. Είναι βαθιά νευροψυχολογικό. Τα νευρικά συστήματα των ανθρώπων λειτουργούν επί χρόνια σε κατάσταση υπερφόρτωσης.

Το πιο ανησυχητικό είναι ότι αυτή η κατάσταση αρχίζει να θεωρείται φυσιολογική. Η ένταση, τα νεύρα, η βιασύνη και η ψυχική εξάντληση έχουν σχεδόν ενσωματωθεί στην καθημερινότητα σαν να αποτελούν αναπόφευκτο μέρος της ζωής.
Όμως το νευρικό σύστημα έχει όρια.

Ο σύγχρονος άνθρωπος δεν χρειάζεται μόνο περισσότερες υποχρεώσεις, περισσότερη ταχύτητα ή περισσότερη παραγωγικότητα. Χρειάζεται ψυχικό χώρο. Χρειάζεται παύσεις. Χρειάζεται πραγματική ξεκούραση. Χρειάζεται στιγμές σιωπής χωρίς συνεχή διέγερση και συνεχή πληροφορία.

Γιατί πίσω από τον θυμό της εποχής συχνά δεν υπάρχει επιθετικότητα.

Υπάρχει ένας ψυχικά εξαντλημένος άνθρωπος που προσπαθεί να αντέξει λίγο ακόμα.

Στέφανος Γ. Σκουτέλας, MSc Ψυχολόγος – Ψυχοθεραπευτής