Λευτέρης Καρχιμάκης

Υπάρχει όμως ένα εξίσου κρίσιμο ερώτημα: τι συμβαίνει στις δουλειές που παραμένουν;

Γιατί η τεχνητή νοημοσύνη φέρνει μαζί της νέες προκλήσεις και νέους κινδύνους για τους εργαζόμενους. Αλλάζει τον τρόπο που οργανώνεται η δουλειά, που αξιολογείται η απόδοση, που κατανέμονται οι βάρδιες και, τελικά, τον τρόπο που ασκείται η εργοδοτική εξουσία.

Κυρίως, βάζει για πρώτη φορά έναν νέο ενδιάμεσο ανάμεσα στον εργοδότη και τον εργαζόμενο: τον αλγόριθμο.

Έναν ενδιάμεσο που μπορεί να αποφασίζει καθημερινά για τη ζωή ενός εργαζομένου χωρίς ο ίδιος να γνωρίζει πώς λειτουργεί, ποια δεδομένα χρησιμοποιεί και με ποια κριτήρια τον κρίνει.

Στις πλατφόρμες διανομής το βλέπουμε ήδη καθαρά. Ένας αλγόριθμος επιλέγει ποιος θα πάρει μια παραγγελία, ποια διαδρομή θα ακολουθήσει, πόσες δουλειές θα του ανατεθούν, ακόμη και πόσο αποδοτικός θεωρείται.
Αυτό το μοντέλο εξαπλώνεται γρήγορα.

Σε αποθήκες, καταστήματα, τράπεζες, ασφαλιστικές, τηλεφωνικά κέντρα και γραφεία. Συστήματα τεχνητής νοημοσύνης μπορούν να παρακολουθούν χρόνους, πωλήσεις, απόδοση, ηλεκτρονική επικοινωνία, ακόμη και τον ρυθμό με τον οποίο εκτελεί κάποιος τη δουλειά του.

Έτσι δημιουργείται μια νέα ανισορροπία δύναμης.

Ο εργοδότης αποκτά περισσότερα δεδομένα, περισσότερα εργαλεία παρακολούθησης και μεγαλύτερη δυνατότητα αυτοματοποιημένης αξιολόγησης. Ο εργαζόμενος συχνά γνωρίζει ελάχιστα για τον μηχανισμό που επηρεάζει την καθημερινότητά του.

Το εργατικό δίκαιο του 20ού αιώνα δημιουργήθηκε ακριβώς για να εξισορροπήσει τη δύναμη ανάμεσα στον εργοδότη και τον εργαζόμενο.
Το εργατικό δίκαιο του 21ου αιώνα χρειάζεται να κάνει το ίδιο απέναντι σε αυτή τη νέα μορφή εξουσίας: την αλγοριθμική διοίκηση.

Πρώτα, χρειαζόμαστε δικαίωμα στην αλγοριθμική διαφάνεια. Κάθε εργαζόμενος πρέπει να γνωρίζει πότε ένα αυτοματοποιημένο σύστημα επηρεάζει την πρόσληψη, το ωράριο, την αμοιβή, την αξιολόγηση ή την εξέλιξή του. Και να γνωρίζει τα βασικά κριτήρια με τα οποία κρίνεται.

Δεύτερο, χρειαζόμαστε δικαίωμα στον άνθρωπο. Οι κρίσιμες αποφάσεις για την εργασιακή ζωή πρέπει να έχουν ανθρώπινη ευθύνη. Απόλυση, πειθαρχική κύρωση, μείωση ωρών ή επαγγελματική υποβάθμιση χρειάζονται ανθρώπινο έλεγχο και πραγματικό δικαίωμα ένστασης.

Τρίτο, χρειαζόμαστε δικαίωμα στην ψηφιακή ιδιωτικότητα. Η παρακολούθηση χρειάζεται σαφή όρια. Η τεχνολογία μπορεί πλέον να καταγράφει σχεδόν κάθε κλικ, κάθε παύση, κάθε κίνηση. Η εργασιακή αξιοπρέπεια απαιτεί έναν χώρο ελευθερίας και στην ψηφιακή εποχή.

Τέταρτο, η εισαγωγή συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης στον χώρο εργασίας πρέπει να περάσει στη συλλογική διαπραγμάτευση. Όταν ένας αλγόριθμος αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο κατανέμεται, παρακολουθείται ή αξιολογείται η εργασία, οι εργαζόμενοι και τα συνδικάτα πρέπει να έχουν λόγο στους κανόνες λειτουργίας του.

Υπάρχει όμως και μια ακόμη μεγαλύτερη πρόκληση.

Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να αυξήσει θεαματικά την παραγωγικότητα. Αν αύριο δέκα εργαζόμενοι παράγουν όσα παρήγαγαν σήμερα δεκαπέντε, δημιουργείται περισσότερος πλούτος με λιγότερη ανθρώπινη εργασία.
Το κρίσιμο ερώτημα είναι ποιος θα καρπωθεί αυτόν τον νέο πλούτο.

Εδώ χρειάζεται ένα κοινωνικό μέρισμα παραγωγικότητας.

Ένα μέρος του οφέλους που δημιουργεί η τεχνολογία πρέπει να επιστρέφει στους εργαζόμενους: με καλύτερους μισθούς, μικρότερο χρόνο εργασίας, συμμετοχή στα κέρδη και ουσιαστική επανεκπαίδευση. Η αύξηση της παραγωγικότητας πρέπει να μεταφράζεται και σε καλύτερη ζωή.

Αυτή είναι η πραγματική πολιτική μάχη γύρω από την τεχνητή νοημοσύνη.
Ποιος θα ελέγχει τον αλγόριθμο; Ποιος θα ελέγχει τα δεδομένα; Ποιος θα αποφασίζει για τον εργαζόμενο; Και ποιος θα παίρνει το μέρισμα της προόδου;

Η τεχνητή νοημοσύνη ήδη μπαίνει ανάμεσα στον εργοδότη και τον εργαζόμενο. Η πολιτική οφείλει τώρα να μπει ανάμεσα στην τεχνολογική ισχύ και την αυθαιρεσία.

Με κανόνες. Με διαφάνεια. Με συλλογικά δικαιώματα. Με ανθρώπινο έλεγχο.
Αυτό είναι το νέο εργατικό δίκαιο που χρειάζεται η εποχή της τεχνητής νοημοσύνης.

Γιατί όσο πιο ισχυρός γίνεται ο αλγόριθμος, τόσο πιο ισχυρά πρέπει να γίνονται και τα δικαιώματα του ανθρώπου που βρίσκεται απέναντί του.

*Ο Λευτέρης Καρχιμάκης είναι Λέκτορας Ευρωπαϊκής πολιτικής στο Πανεπιστήμιο του Leiden και επικεφαλής της ομάδας κυβερνητικού προγράμματος του ΠΑΣΟΚ